Экономика

Экономика диэн социал үөрэх. Табаар уонна сервис оҥоруутун, тарҕаныытын уонна туттуллуутун үөрэтэр. Экономика диэн былыргы грек тыла: οἰκονομία (oikonomia, "дьиэ-уот салалтата"), οἶκος (oikos, "дьиэ") + νόμος (nomos, "үгэс" эбэтэр "быраап"). Билиҥҥи экономика моделлара 19 үйэ бүтүүтүгэр быдан киэҥ политика экономиятын эйгэтиттэн сайдыбыттара.

Экономика системалара хайдах үлэлииллэрин уонна экономика агеннара хайдах дьайсалларын быhаара сатыыр үөрэх. Экономика анаалиhа дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр туттуллар: бизнес, үп-харчы, дьаhалта, криминал, үөрэҕирии, ыал, доруобуйа, быраап, политика, итэҕэл, социал институттар, сэрии уонна үөрэх.

Экономика араас кээмэйдэрин икки ардыларыгар бүтүн уратылар бааллар, холобур: позитив экономика ("тугун" быhаарар) икки норматив экономика ("туох буолуохтаах" диир), экономика теорията икки туттуллар экономика уо.д.а.

Экономика икки сүрүн ураты салааларынан буолаллар микроэкономика ("кыра" экономика, экономика агеннарын майгыларын чинчийэр) уонна макроэкономика ("улахан" экономика, бүтүн экономика ыйытыылара: үлэтэ суох буолуу, инфляция, харчы уонна фискал политикалар).

Экономика санаатын историята

Шумер ил куораттара шекель диэн табаар-харчы кээмэйигэр олохтонор эргиниини уонна баhаар экономикатын сайыннараллар эбит. Шекель нэчимиэн ыйааhынын тустаах кээмэйэ эбит. Бабилон юридическэй кодексынан бигэргэтиллибит эрдэтээҥҥи экономика систематын сайыннарбыт.

Меосопотамия, Грек, Ром, Индия, Кытай, Персия уонна Араб цивилизацияларыгар бэйэлэрин экономика санаалара үөскээбиттэрэ. Биллиилээх былыргы экономика өйдөөхтөрө Аристотель, Чанакья, Цин Ши Хуан, Акинотааҕы Томас уонна Ибн Халдун.

Классик политика экономията

Классик экономика тутаах киhитинэн буолар Адам Смит. 1776 с. тахсыбыт Омуктар баайдара (The Wealth of Nations) диэн публикациятын "экономика туспа дисциплина быhыытынан туhалаах төрөөһүнэ" диэбиттэрэ. Бу кинигэтигэр Смит сири, үлэһит күүhүн уонна капиталы омук баайын оҥоруутун үс фактора уонна сүрүн кылааттааччылара диэбитэ.

Смит көрүүтүнэн, бастыҥ экономиканан буолар бэйэ салайыылаах баhаар системата, бу система дьон экономика кыһалҕаларын автоматынан толорон иhэр. Смит баhаар механизмын хас биирдии туспа киhи, кини бэйэтин тус туһатын ситиhээри, бүтүн дьоҥҥо-сэргэҕэ туhаны оҥороругар такыйар "көстүбэт илии" диэн курдук көрдөрөр.

Смит саҕалаабыт бүттүүн санаата политика экономията уонна кэлин классик экономика диэн ааттаныллыбыт. Бу санаа биллиилээх тутуhааччыларынан буолаллар Томас Малтус, Давид Рикардо уонна Дьон Стюарт Милл (1770 - 1870 сыллар).

Марксизм

Марксист экономика классик экономикаттан төрүттээх. Карл Маркс үлэтиттэн тахсар. Маркс Das Kapital диэн сүрүн үлэтин бастакы тома 1867 тахсыбыта. Бу үлэтигэр Маркс болҕомтотун сыана үлэ теориятыгар уонна хайдах гынан капитал үлэни көлөһүннүүрүн быhаарарга уурбута. Бу сыана үлэ теориятынан, мал сыаната кини оҥоруутугар киирбит үлэ күүһүнэн быhаарыллар.

Неоклассик экономика

Неоклассик экономика 1870 - 1910 сс. быhыытын ылбыта. Неоклассик экономистар (холобур, Альфред Маршалл) "экономика" диэн термины популяризациялаабыттара, "экономика үөрэҕин" кылгас синонимын курдук. Кэлин "экономика" термин урут киэҥник туттуллар "политика экономията" диэн термины сыыйа солбуйбута. Бу экономикаҕа айылҕа үөрэхтэригэр туттуллар математика ньымаларын дьайыыларын бэлиэтэ буолар диэххэ син.

Неоклассик экономика хааччыйыыны уонна ирдэбили баhаар тэҥнэһигэр сыана уонна ахсаан бииргэ холбоммут быhаарыларын курдук системалыыр.

Микроэкономикаҕа, неоклассик экономика көҕүлүүр күүстэри уонна хоромньулары быhаарыыны оҥорууга бүттүүн оруолу оонньууллар диир. Быhаччы холобур: түө бэйэ ирдэбилин атыылаhааччы теорията, кини сыаналар уонна барыс хайдах ирдэниллибит ахсааҥҥа дьайалларын көрдөрөр. Макроэкономикаҕа ити Кейнс макроэкономикатыныын эрдэтээҥҥи уонна уhун неоклассик синтезка көстөр.

Неоклассик экономиканы утарааччылара да өйөөччүлэрэ да сороҕор ортодокс экономика дииллэр. Аныгы баhаар экономиката сорох өттө неоклассик экономикаҕа олохтонор.

Кейнс экономиката

Кейнс экономиката (кейнсианизм) Дьон Мейнард Кейнс үлэтиттэн үөскээбитэ. Чуолаан эттэххэ Үлэ, интэриэс уонна харчы бүтүн теорията (1936) диэн кинигэтиттэн. Бу кинигэ аныгы макроэкономиканы туспа эйгэ быhыытынан таhаарбыта.

Чикаго экономика оскуолата

Чикаго экономика оскуолата көҥүл баhаары туруулаhыытынан уонна монетаризм санааларынан ордук биллиилээх. Милтон Фридман уонна монетаристар санааларынан, баhаар экономиката бэйэтэ бэйэтинэн буоллаҕына булгуччу бигэ туруктаах, онтон кэхтиилэр дьаhалта орооһуутуттан эрэ сылтаан буолаллар. Фридман этэринэн, холобур, Улуу кэхтии Federal Reserve System харчы хааччыйыытын аччаппытыттан сылтаан буолбут. Онуоха Кейнс этэринэн, Улуу кэхтии төрүөтүнэн инвестиция итэҕэhэ буолар.

Милтон Фридман Адам Смит уонна классик экономистар чопчулаан таhаарбыт сүрүн принциптарыттан элбэҕи туһалаахтык ылбыт уонна кинилэри сайыннарбыт.

Атын оскуолалар уонна ньымалар

Экономика атын аан дойдутааҕы биллиилээх оскуолалара уонна хайысхалара: Аустрия оскуолата, Фрайбург оскуолата, Лозанна оскуолата, посткейнсианизм уонна Стокхолм оскуолата.

Америка Холбоһуктаах Штааттара

Америка Холбоһуктаах Штаттара (ааҥл. United States of America, кылгатан United States, U.S., USA эбэтэр America), кылгатан АХШ эбэтэр Америка, диэн федерал конституция өрөспүүбүлүкэтэ, биэс уон штаттан (илтэн) уонна биир федерал эргинтэн турар. Дойду улахан өттө (48 штат уонна киин эргин Уашиҥтон) Хоту Америкаҕа сытар, Чуумпу уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар, кирбиилэhэр Канаадалыын хоту уонна Мексикалыын соҕуруу. Аляска штата континент хотугулуу арҕаатыгар баар, кинилиин кирбиилэhэллэр Канаада илин уонна Арассыыйа арҕаа, Бериҥ силбэhиитин нөҥүө. Хауайи штата Чуумпу океан ортотугар баар архипелаг. Онтон ураты дойду Чуумпу океаҥҥа уонна Кариб байҕалыгар хас да бас билэр сирдэрдээх уонна арыылардаах.

Иэнэ 9.83 млн км² (аан дойдуга улаханынан үһүс) уонна олохтоохторун ахсаана 306 млн (аан дойдуга улаханынан үһүс). Холбоhуктаах Штаттар аан дойду биир ордук элбэх араас омуктардаах уонна култууралардаах дойдута буолар, бу өр кэмнээх улахан, билигин да бара турар, иммиграция түмүгэ. АХШ экономиката аан дойдуга бастыҥ, ол курдук 2008 сыллааҕы БИО $14.3 триллион буолбут (аан дойдутааҕы БИО 23% уонна АКП 21%).

Дойду историята Улуу Британия Атлантик океан кытылыгар уон үс колонияны тэрийиититтэн саҕаланар. От ыйын 4, 1776 c. бу колониялар тутулуга суох буолуу декларациятын таhаарбыттара, бу декларациянан кинилэр Улуу Британияттан тутулуга суох буолууларын уонна Холбоhуктаах Уния тэрийиилэрин туhунан эппиттэрэ. Ол кэнниттэн буолбут Тутулуга суох буолуу Америка сэриитигэр өрө турбут штаттар Улуу Британияны кыайбыттара. Филадельфия конвенциятынан балаҕан ыйын 17, 1787 c. билиҥҥи Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията ылыммыта, аныгы сылга конституция чахчы буолуутунан, штаттар күүстээх киин дьаhалталаах биир республика ирээттэрэ буолбуттара. 1791 сылга элбэх тутаах олохтоох бырааптары уонна көҥүллэри мэктиэлиир Bill of Rights диэн конституцияҕа уон көннөрүүлэр киллэриллибиттэрэ.

XIX үйэҕэ АХШ Францияттан, Испанияттан, Холбоhуктаах Хоруоллуктан, Мексикаттан уонна Арассыыйаттан сирдэри ылбыта, уонна Тексас уонна Хауайи республикаларын аннексиялаабыта. 1860-с сс. дойду аграр Соҕуруута уонна индустриал Хотута штаттар бырааптарын уонна кулуттааhын институтун туhунан мөккүөрдэриттэн сылтаан Америка олохтоох сэриитэ буолбута. Бу сэриигэ Хоту кыайыыта дойду эстиитин тохтоппута уонна кулуттааhыны суох оҥорбута. Испания-Америка сэриитин уонна Бастакы аан дойду сэриитин кэннилэриттэн АХШ сэрии күүһэ статустаммыта. 1945, Иккис аан дойду сэриититтэн АХШ бастакы ядернай сэрии сэптээх дойду, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтин олохтоох кыттааччыта уонна NATO тэрийээччи кыттааччытын быhыытынан тахсыбыта. Тымныы сэрии бүтүүтүн уонна Сүбэ Унията эстиитин кэнниттэн АХШ соҕотох суперкүүс буолбута. Дойду глобал сэрии хоромньулааhынын 50% оҥорор уонна аан дойду бастыҥ экономика, политика уонна култуура күүһэ буолар.

Атыылаhар кыах паритета

Атыылаhар кыах паритета (АКП) диэн икки валюта атыылаhар кыахтарын тэҥнииргэ туттуллар теория. Бу теорияны 1920 с. Густав Кассель айбыта, биир сыана сиэригэр олохтонор.

Балаҕан ыйын 19

Балаҕан ыйын 19 диэн Грегориан халандаарыгар сыл 262-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 263-c күнэ). Сыл бүтүө 103 күн баар.

Брутто ис оҥоhук

Брутто ис оҥоhук (БИО) диэн дойду экономикатын ил барыhын кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ. БИО үс ньыманан быhаарыллыан син, кинилэр бэйэлэрин ис дьиҥнэринэн майгыннаhаллар. Бастакы: ылыллыбыт кэм периодун (үксүн 365 күннээх сыл) устата оҥоhуллубут маллар уонна хааччыйыылар бүтүн энчирэтиилэрин тэҥнэбиллэрэ. Иккис: период устата дойду бары индустрияларын оҥорууларын хас биирди кэрдииhин эбиилигин бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ, онно оҥоруу түһээннэрин эбии уонна субсидияларын көҕүрэтии. Үһүс: период устата дойду оҥоруута аҕалбыт барыhын бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ.

БИО'гу кээмэйдииргэ уонна быhаарарга үксүн энчирэтии ньымата туттуллар:

БИО = туттуу + брутто инвестиция + дьаhалта энчирэтиитэ + (экспорт − импорт), эбэтэр, БИО = C + I + G + (X − M).

Брянскай уобалас

Брянскай уобалас, (Нууччалыы: Брянская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Брянскай.

Грузия

.

Грузия (груз. საქართველო Sakartvelo) диэн Хапхаас дойдута, Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту, Азербайдьанныын илин, Эрмээн Сириниин соҕуруу уонна Түркийэлиин соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 69,700 км², олохтоохторун ахсаана 4.4 млн. киhи (84% грузиннар).

Грузия ил тэрилинэн талыллар демократия уонна секуляр, унитар, президент республиката. Холбоhуктаах нациялар, Эуропа Сүбэтин, Аан дойду Атыы Тэрилтэтин, Хара байҕал Экономика Үлэлэhиитин Тэрилтэтин уонна ГУАМ кыттыылаахтара.

Дьини коэффициена

Дьини коэффициена диэн статистика үллэhиллиитин кээмэйэ, үксүн барыс тэҥэ суох буолуутун метрикатын уонна баай конденсациятын кээмэйдэригэр туттуллар. 0 уонна 1 икки ардыларыгар баар коэффициенынан быhаарыллар: намыhах Дьини коэффициена барыс эбэтэр баай тарҕаныыларын ордук тэҥин көрдөрөр, онтон үрдүк Дьини коэффициена ордук тэҥэ суох тарҕаныыларын көрдөрөр. Ол курдук 0 ордук тэҥ буолууга сөп түбэhэр уонна 1 ордук тэҥэ суох буолууга сөп түбэhэр. Аан дойдуга Дьини коэффициеннара 0.232 Данияттан 0.707 Намибияҕа дылы араастар. Үгүс көҥүл баhаар иллэрэ 0.25 — 0.50 Дьини коэффициеннаахтар.

Дьини индекса диэн Дьини коэффициена бырыhыанынан көрдөрүллүүтэ, ол курдук Дания Дьини индекса 23.2%.

Дьини коэффициенын Италия статистига Коррадо Дьини айбыта уонна 1912 с. "Уларыйымтыа уонна уларыйбат" (итал. Variabilità e mutabilità) диэн суруйуутугар таhаарбыта.

Индустрия

Индустрия диэн маллары уонна хааччыйыылары мануфактура ньыматынан оҥоруу, ол эбэтэр массыыналар уонна уустук тэриллэр көмөлөрүнэн. Индустрия оҥоруутунан анал тэрилтэлэр (фабрикалар, шахталар, электростанциялар) дьарыктаналлар.

Түөрт тутаах индустрия экономика сектора баар:

Бастакы сектор — сиикэй матырыйаалы хостуур индустрия салаалара (холобур, хостооhун уонна агрикултуура)

Иккис сектор — сиикэй матырыйааллары туттуллар оҥоhуктарга кубулутуу (холобур, ниэп сүүрдүүтэ), тутуу

Үһүc сектор — хааччыйыылар (холобур, быраап уонна медицина хааччыйыылара) уонна оҥоhуллубут маллары тарҕатыы

Төрдүс сектор — технологияларга олохтонор билии индустрията, чинчийии уонна айыы дэнэр (холобур, программалааhын уонна биохимия). Атын сектордардааҕар кэлин үөскээбитэ.Экономика өссө аһаҕас уонна чааһынай сектордарга арахсар.

Индустрия өрөбөлүүссүйэтиттэн сылтаан Эуропа уонна Хоту Америка дойдуларыгар индустрия оҥоруу уонна үлэ тутаах сектордара буолбута. Индустрия өрөбөлүүссүйэтин кэминээҕи технология баhаам сайдыыта (холобур, ыстаал уонна чох оҥоруута) урукку экономика тутулларын (меркантилизм уонна феодализм) суох гыммыта. Билигин да технология салгыы сайдыыта индустрия саҥа типтарын уонна салааларын үөскэтэ турар. Индустриялаах дойдулар капиталист экономика политикатын ылыммыттара. Тимир суол уонна паардаах ааллар аан дойду баhаардарын ситимнээбиттэрэ, чааhынай компаниялар сөҕүмэрдик байбыттара.

Элбэх сайдыылаах дойдулар (холобур, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уонна Канаада) уонна элбэх сайдар дойдулар (Кытай, Индия) индустрияттан улаханнык тутулуктаахтар.

Иркутскай уобалаhа

Иркутск уобалаhа эбэтэр Иркутскай уобалас (Нууччалыы: Иркутская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр төрүттэммитэ. Киин куората - Иркутск, онтон арыый улахан куораттара - Братск, Усть-Илимск, Ангарск, Усолье Сибирское, Черемхово, Саянск, Киренск, Бодайбо, Нижнеудинск, Аян.

Калининград уобалаһа

Калининград уобалаhа (нууч. Калининградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Калининград.

Калуга уобалаһа

Калууга уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Калууга.

Киhи сайдыытын индекса

Киhи сайдыытын индекса (КСИ) диэн дойдулары "киhи сайдыытын" таhымынан наардыырга туттуллар индекс, онон сайдыылаах, сайдар уонна сайдыыта суох дойдулар быhаарыллаллар.

КСИ үс сүрүн кээмэйдэри холбуур:

Олох уhуна

Билии уонна үөрэҕирии

Олох стандарта

Кулун тутар 1

Кулун тутар 1 диэн Грегориан халандаарыгар сыл 60-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 61-c күнэ). Сыл бүтүө 305 күн баар.

Москва уобалаһа

Москва уобалаһа, (Нууччалыы: Московская область, эмиэ Подмосковье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Москва, эмиэ Красногорскай.

Нам улууһа

Нам — Саха сирин улууһа.

От ыйын 3

От ыйын 3 диэн Грегориан халандаарыгар сыл 184-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 185-c күнэ). Сыл бүтүө 181 күн баар.

Саха Сирэ

Саха Сирэ, официальнай аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (нууч. Республика Саха (Якутия)), Арассыыйа Федерациятын субъега буолар. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.

Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.

Туула уобалаһа

Туула уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората Туула.

Ыам ыйын 22

Ыам ыйын 22 диэн Грегориан халандаарыгар сыл 142-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 143-c күнэ). Сыл бүтүө 223 күн баар.

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.