Хорҕолдьун

Хорҕолдьун (лат. Stannum; Sn бэлиэлээх ) — Менделеев табылыыссатын бэһис периодын төрдүс бөлөҕүн сүрүн подгруппатын элэмиэнэ, атом нүөмэрэ 50. Чэпчики тимирдэр бөлөхтөрүгэр киирсэр. Нормальнай усулуобуйаҕа хорҕолдьун — пластичнай, кэбэҕэстик таптанар уонна тургэнник ууллар кылабачыгас үрүҥ көмүстүҥү тимир. Хорҕолдьун икки аллотропическэй модификациялаах: 13,2 °С кыраадыстан аллара α-хорҕолдьун (серое олово) - кубическай эрэһиэккэлээх алмаас көрүҥнээх, выше 13,2 °С кыраадыстан үрдүккэ β-хорҕолдьун (үрүҥ хорҕолдьун) - тетрагональнай кристаал эрэһиэккэлээх[1].

Быһаарыылар

  1. Цитата сыыһата: Сыыһа <ref> тиэк (тег); ХЭ диэн хос быһаарыыларга аналлаах тиэкис суох

Сигэлэр

Халыып:Периодическая система элементов

Бурут-бурят

Бурят диэн омуктар ааттара сахалыы бурут диэн тылтан үөскээбит.

Олох иннин диэки баран, сайдан истэҕинэ икки омук дьоно эйэлээхтик бииргэ олорууларыттан саҥа, буккаас хааннаах омук үөскээн, ахсааннара эбиллэн, тэнийэн тахсар кыахтанар.

Остуоруйаҕа биллэр кэмҥэ саҥа үөскээбит омугунан бурят омук буолар. Нууччалар кэлиилэригэр омуктарын аатын булуна илик буоланнар брат эҥин диэн ааттыы сылдьыбыттара. Бу омук үөскээһинигэр сахалар сыһыаннара ураты чугас. Бурят диэн омук аата ханнык тылтан үөскээбитэ билигин улахан мөккүөргэ сылдьар. Бары быһаара сатааччылар тус-туспа өйдөбүллээх тыллартан бэйэлэрин туһаларыгар эргитэн таһаара сатыыллар.

Г. В. Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн улахан үлэтигэр бурят диэн тыл үөскээбит төрүттэрин дириҥник ырытыыны саҕалаабыта.

Бурят тылын билээччи Бадзар Барадин «Бурят-монголы» диэн ыстатыйатыгар «бурят» диэн тылы ырытан баран маннык быһаарар.

Кини «бурят» диэн тылы «баргут» — хараҥа, дьиикэй диэн өйдөбүллээх тылтан уларыйан тахсыбыт диир. Ол уларыйыы маннык быһыылаахтык барбыт. Баргут — бурут — бурят. Манна Д.Банзаров 1849 сыллаахха «Об ойратах и уйгурах» диэн ыстатыйатыгар: «Бургуты — буряты или буруты» диэн эппитин эмиэ киллэриэххэ сөп. (1,117). Бу автордар этиилэринэн баргуттарынан эбэтэр буряттарынан Байкал аттыгар олорор иркутскай буряттара эрэ ааттаналлар эбит. (1,118).

Б.Барадин бурут диэн тыл бурят диэҥҥэ уларыйыытын быһаарбыта сөптөөх уонна сахалыы бурут диэн тыл саҥа омук үөскээһинигэр, саҥарар тылыгар ылар оруола ордук үрдүк эбит.

Саха тылыгар «бурут» диэн тыл соччо үчүгэй, киһилии өйдөбүлэ суох, үксүгэр аанньа ахтыбат буолууга, холоон көрүүгэ ананар тыл. (3,163). Ити тыл куһаҕан өйдөбүлэ сахалар буряттары кытта кыайан тапсан бииргэ олорботохторун көрдөрөр. Хотугу сирдэр олохтоохторун чинчийээччи В. И. Иохельсон сахалар Байкал күөл аттыттан кэлбиттэрин уонна кинилэри буряттар хоту диэки үтүрүйбүттэрин эмиэ бигэргэтэр. (2,69).

Тыл туһунан үлэни барытын тылдьыттан саҕалаан, онтон тирэх ылан сайыннардахха олохтоох, тирэхтээх буолар. Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕооннорунан тутулуктарын билигин да илдьэ сылдьарын туһаныахха сөп.

Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытыгар «бурут» диэн тыл хас да биллэр суолталаах. Олортон биирдэһигэр быһаарар оруоллаах эмиэ бэриллэр. Бурут хорҕолдьун — үрүҥ хорҕолдьун диэн быһаарыллар. (4,38). Yрүҥ хорҕолдьун диэн буккаастаах хорҕолдьун, ол иһин бурут диэн ааттанар.

Сахалар буряттары былыр-былыргыттан буруттар диэн ааттыыллар. Сахалыы «Бурут», «Буруттаата» диэн тыллар быһаарыылара таба саҥарбат, буккуйан саҥарар диэн биллэр өйдөбүллээх. «Буруттаама» диэн этии буккуйан саҥарыма диэн өйдөнөр.

Ыыс-бурут диэн этии араас куһаҕан, биллибэт тылларынан үөҕүүнү, хос ааттааһыны биллэрэр.

Буруттаата диэн тылы суруйааччы Михаил Догордуров «Кэпсээннэр уонна сэһэннэр» диэн үлэтигэр буккуйан саҥарар диэн өйдөбүллээн туһанара бу тыл суолтатын табатык быһаарар. (3,15).

Саҥа омук икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар үөскээн сайдан тахсарыттан хара маҥнайгыттан икки омук тылын буккуйа туттарга, холбуу саҥарарга үөрэнэллэр. Икки омук тылын, өйүн-санаатын тэҥҥэ баһылааһын саҥа үөскээн эрэр омук өйүн-санаатын күүскэ сайыннаран сыыйа-баайа атыттары, төрүт омуктарын баһылыыр, салайар оруолун үрдэтэр.

Саҥа үөскүүр омук дьоно икки омук тылын холбуу туттан саҥарыыларыттан уонна бэйэлэрэ хайа да омук тылыгар суох саҥа тыллары үөскэтэн туһаналларыттан буккуйа саҥара, ол аата буруттуу саҥара үөрэнэн хаалаллар.

Сахалар өйдөбүллэринэн саҥа омук аан маҥнай икки омук тылын буккуйан саҥарар, ол иһин буруттуу саҥарар «бурут» омук буолар. Кэлин омук сайдан бэйэтин туспа арааран билинэр кэмигэр саҥарар тыллара эмиэ икки омук тылыттан холбонон оннун булан, омуктарын аатын бэйэлэрэ саҥалыы булуналлар. Манна холбоспут омуктартан хайа өрүттэрэ баһыйан барыыта сайдыыны ситиһииттэн, үлэни-хамнаһы, сири-уоту баһылааһыннарыттан быһаччы тутулуктанар.

Нууччалар арҕааттан хоту диэкинэн кэлэн иһэн буряттар ааттарын сахалартан истэн билэннэр бурут — быраат диэн маҥнай ааттыыллар. Кэлин бу аат уларыйан бурят диэнинэн омук аата буолан иҥэн олохсуйан хаалбыт.

Саха тыла былыргы кэмнэргэ олус киэҥник тарҕана сылдьыбыт. Саҥа омуктар Аан дойду бары муннуктарыгар үөскүүллэриттэн Бурут диэн ааты сир-дойду аайы билэллэр. Брут диэн ааттаах остуоруйаҕа биллэр киһи Рим императорын Цезары өлөрөн турар. Брут диэн сурукка киирбит аат Бурут диэн буолара олус сөптөөх. Саҥа үөскээн эрэр буккуйан саҥарар омук киһитэ урукку өйдөөх-санаалаах киһини өлөрүүтэ олох иннин диэки сайдыытын түргэтэтиэн сөбө биллэр уонна икки хас омук тылынан буккуйан саҥарар саҥа омук үөскээн олох сайдан, иннин диэки баран иһэрин быһааран биллэрэр.

Саҥа омук үөскээһинэ, үүнэн, сайдан тахсыыта олох иннин диэки хамсааһынын оҥорон, сыҕарыйан иһэрин быһаарар. Хас саҥа үйэ үүнэн кэлэн истэҕин аайытын саҥа омуктар үөскээн тахсан ахсааннара эбиллэн иһэллэр. Саҥа омук үөскээһинэ омуктар олохторугар улахан уларыйыылары, хамсааһыннары үөскэтэрин уонна ол уларыйыыларга киһи-аймах өйдөөх-санаалаах буолан эрдэттэн бэлэмнэниэхтээҕин, ылыныахтааҕын биллэрэр.

Олус уһун үйэлээх саха омуга бэйэтин олоҥхолоругар уустаан-ураннаан хоһуйар, үс саха үөскээһинэ диэн ааттыыр кэмнэрэ саҥа, үһүс омук үөскээһинин уонна кырдьаҕас омуктары кытта сир былдьаһан, үтүрүссэн, тапсыбакка этиһии, охсуһуу кэмнэрэ кэлэллэрин ойуулаан көрдөрөр.

Маннык кэм сахалар Байҕал күөл аттыгар хоролордуун бииргэ олорон буккуйан саҥарар буруттары, буряттары үөскэппиттэрин, онтон бу омуктар ахсааннара элбээн, аны бэйэлэрин баһыйан, үтүрүйэн хоту диэки, Өлүөнэ өрүс баһыгар сыҕарыппыттарын саҕана буола сылдьыбыт. Бу быһаарыы сахалар уонна хоролор сорохторо Байкал күөл таһыттан хоту диэки сыҕарыйан кэлбиттэрин биир дакаастабыла буолар. (5,76).

Куала Лумпур

Куала Лумпур диэн Малайзия киин уонна ордук улахан куората. Иэнэ 244 км2, олохтоохторун ахсаана 1.6 млн (2006). Тула эргинниин агломерацияҕа (Улахан Куала Лумпур) 7.2 млн.

2015 сыллаахтан куорат олохтоох салалта управлениетын баһылыгынан Амин Нордин Абдул Азиз буолар.

Кулар

Кулар сис. Верхоянскай сис систематыттан хотугулуу-илин диэкки салааланар. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ. Илиҥҥи өртүгэр Дьааҥы өрүс быһа охсор.

Устата 380 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1289 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн сланецтар уонна песчаник, гранит быһа охсуулурдаах.

Үнээйитэ туундара, хочолорго ойуур буккаастаах туундара. Кыһыл көмүс уонна хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

Сеймчан

Сеймчан. (Нууччалыы: Сеймчан). Бөһүөлэк Магадан уобалаһын Среднекан оройуонун киинэ.

Сеймчан үрэх Халымаҕа түһэр сиригэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2,8 тыһ. киһи.

Силээннээх

Силээннээх - Силээннээх үрэҕин үөһээ тардыытыгар тайаан сытар нэһилиэк (Усуйаана улууһа).

Оройуон кииниттэн Депутатскай бөһүөлэгиттэн 110 км. ыраах сытар. Киинэ Сайылык бөһүөлэгэ Силээннээх үрэх үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтэ 921 кэриҥэ киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалар уонна эбээннэр. Оскуола, 2 оҕо саада, почта, ДЭС, квартальнай котельнай бааллар. Урукку курдук оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын производствата суох.

Нэһилиэк сиригэр 2 дьиэ табатын ыстаадата баар, 200-чэ сылгы, 100-чэ ынах сүөһү, аҕыйах сибиинньэ баар.Бу нэһилиэк холугар кыра. Дьон аһара бара сатаан балыктыы сатыыр. Ол иһин сайын өттүгэр хорҕолдьун хостооһунугар ыччат үлэлиир.

Баһылык Горохов Василий Алексеевич, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Нэһилиэк киэн туттар дьоно - Аммосова Матрена Ивановна, Соц. Үлэ геройа, кыыл иитээччи, Слепцов Михаил Спиридонович- уордьаннаах табаһыт уо.д.а.

Силээннээх (сис)

Силээннээх сис. Черскэй хайаларын хотугу өртүгэр баар сис. Индигир салаалара Уйаандьы уонна Силээннээх билирдэрэ буолар.

Хотуттан соҕуруу 200 км. усталаах. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. тиийэр. Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

Силээннээх сиһэ

Силээннээх сиһэ. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Силээннээх уонна Уйаандьы өрүстэр билирдэрэ буолар.

Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. Уйаандьы салаалара быһа охсоллор.

Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

Тимири уһаарыы

Тимири уһаарыы (нууч. металлургия) — металы промышленноска ылыы ньымаларын туһунан наука. Аан дойду үрдүнэн билиҥҥи кэмҥэ металлары хара уонна өҥнөөх металлар диэн араараллар.

Томпо улууһа

Томпо улууһа (оройуона).

Киинэ — Хаандыга бөһүөлэк. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1931 сыл ыам ыйын 20 күнэ. Сирин иэнэ — 135,8 тыһ. кв. км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 449 км; уунан — 642 км; салгынынан — 370 км. 2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 15 275 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 5 280 киһи (34,57%); нууччалар — 7 387 киһи (48,36%); украйыыннар — 850 киһи(5,56)%, эбээннэр — 829 киһи (5,43%); татаардар — 167 киһи (1,09%), эбэҥкилэр — 86 киһи (0,56%); атыттар — 676 киһи (4,43%). Улуус киһитин ахсаана 2007 сылга 14 281 киһи.

Улуус Саха Сирин илин өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас. Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүстэрэ — Томпо, Алдан. Улуус иһигэр эриэккэс сир — былыр-былыргыттан ураты баай флоралаах Лэкэ Хайата баар.

Күн бүгүн улууска 9 муниципальнай тэриллии баар, ол иһигэр 2-тэ куораттыы тииптээх. Куораттыы тииптээх бөһүөлэктэргэ 9,2 тыһ. киһи, тыаларыгар 6,1 тыһ. киһи олорор. Тополинай сэлиэнньэтигэр, сүрүннээн, эбээннэр олороллор.

Улууска хорҕолдьун, алтан, сибиниэс, сурьма, молибден, кыһыл уонна үрүҥ көмүс, таас чох, о. д. а. туһалаах баай арааһа баар. Федор Шарыпов кыһыл көмүстээх руднигын туһунан сибидиэнньэлэр өссө 1743—1745 сс. биллибиттэрэ.

Улууска промышленность күүскэ сайдар. Экономикатыгар сүрүн миэстэни чоҕу хостооһун ьлар. Тыа хаһаайыстыбата промышленноһы кытары тэҥҥэ сайдар. Олохтоохтор тыа хаһаайыстыбатынан: сылгы, ынах сүөһүнү, табаны, килиэккэлээх кыылы иитиинэн, кылааннаах түүлээҕи бултааһынынан, оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаналлар.

Усуйаана улууһа

Усуйаана улууһа (Уус Дьааҥы улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улууһа.

Киинэ — Депутатскай бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1967 сыл тохсунньу 5 күнэ. Сирин иэнэ — 120,3 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 2068 км; салгынынан — 950 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 10,0 тыһ. киһи; ол иһигэр куораттыы тииптээҕэр — 5,9 тыһ.; тыатыгар — 4,1 тыһ. Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 42,9 тыһ. киһи эбит. Национальнай састааба: сахата — 37,6 %; нууччата — 35,4 %; эбээнэ — 10,6 %; эбэҥ-китэ — 0,5 %; юкагира — 0,3; атыттар — 15,6 %.

Улуус Саха сирин хоту өттүгэр Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас: хайалаах уонна дэхси. Хоту өтгө — Дьааҥы-Индигир намтал сирэ, хоту өттө — Силээннээх, Иргичээн сис хайалара.

Тохсунньу ыйга орто температура −32…-40 кыраадыс тымныы, от ыйыгар +4…+17 кыраадыс сылаас. Сыл устата хоту өттүгэр 150—200 мм, соҕуруутугар 250—300 мм сөҥүү түһэр. Бөдөҥ өрүстэрэ — Дьааҥы, Омолой, Чондон уо.д.а. Элбэх күөллээх, ол иһигэр Буустаах баар.

Улууска сиртэн хостонор баайтан кыһыл көмүс, хорҕолдьун, вольфрам, ртуть, сибиньиэс, сыыҥка, бороҥ чох бааллар.

Оройуоҥҥа 10 муниципальнай тэриллии баар.

Усуйаана экономикатыгар сүрүн оруолу промышленность — көмүһү (урут), хорҕолдьуну хостооһун ылар, маны таһынан балык собуота (суох буолбута ыраатта), олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ бааллар.

Тыа хаһаайыстыбатыгар сүрүн дьарыктара дьиэ табатын иитиитэ, балыктааһын. Ынах сүөһүтүн көрүү (Силээннээххэ), кырсаны бултааһын (Дьүкэгиир) балай да сайдыбыттар.

Чаҥ

Чаҥ (нууч. бронза) — алтан уонна хорҕолдьун булкааһа.

Устуоруйаҕа чаҥ үйэтэ диэн ааттанар киһи-аймах сайдыытын биир улахан кэрчик кэмин ааттыыллар.

Чаҥ үйэ

Чаҥ үйэ диэн таас үйэ кэнниттэн кэлэр уонна тимир үйэ иннинээҕи история периода. Бу периодка дьэс уонна хорҕолдьун металлартан чаҥ оҥоhуулары уулларар буолбуттара.

Эһэ Хайа

Эһэ Хайа бөһүөлэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун бөһүөлэгэ. Хайалар быыстарыгар Кумах үрэх хочотугар турар.

Улуус кииниттэн 20 км. соҕуруу диэкки сытар.

1940 сылаахха төрүттэммитэ, хорҕолдьун хостуур тэрилтэ үөскээбитигэр.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 300 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1449 киһи этэ.

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.