Тыл (саҥарар)

Тыл диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр.

Тыл араас категориялара: киһи тыла (предмет изучения лингвистики): дьон кэпсэтэр тыла, дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто), жестынан истибэт дьон тыла, формальнай тыл көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL), кыыл-сүөл тыла тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание).

Тыллар:

Жаргон

Жаргон (жаргуон диэн ааҕыллар, фр. jargon — алдьаммыт, өйдөммөт буолбут тыл) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар тыл-өс, биир интэриэстээх дьон бөлөҕө эрэ өйдүүр, туттар тыла-өһө. Дьон сорох бөлөхтөрө «бэйэ дьонун» бу тылы туттуунан эндэппэккэ билэллэр. Холобур жаргону идэлээх дьон (артыыстар, суруналыыстар, шахтердар, моряктар, учуонайдар, быраастар, атыыһыттар), тугунан эрэ үлүһүйэн дьарыктанар дьон (филателистар, балыксыттар, спорду ыалдьааччылар, рокердар, театраллар), саастарынан бөлөхтөр (оскуола оҕолоро, устудьуоннар), уопсастыба араҥалара (аристокрааттар, итэҕэл үлэһиттэрэ, атыыһыттар), эбэтэр «түспүт» дьон (уоруйахтар, быралгылар, умнаһыттар) тутталлар.

Үгүс үөрэхтээхтэр жаргону уопсастыба олоҕор омсолоох, сөптөөх литэрэтиирэлии тыл тарҕанарын харгыстыыр, тылы киртитэр көстүү быһыытынан сыаналыыллар. Ол эрээри, жаргон тыл-өс култууратын төһө да намтатарын үрдүнэн, кэпсэтэр тыл, саҥарар саҥа биир араҥата буолар.

Истилиистикэ өйдөбүлэ

Арассыыйаҕа истилиистикэ науката XX үйэ 20-c сылларыттан саҕалаан үөскээн сайдан барар. Ол гынан баран тыл үөрэхтээхтэрэ истилиистикэ предметин быһаарарга өр кэмҥэ биир санааҕа кэлбэккэ мөккүспүттэрэ.

XX 10-40 сс. Ш. Балли, Г.О. Винокур, Х. Касарес, Л.В. Щерба, Л.П. Якубинскай истилиистикэ чинчийэр педметин маҥнайгы олугун уурбуттара. Ол кэнниттэн, бастатан туран, В.В. Виноградов салгыы сайыннарар,эбэр, онтон А.И. Ефимов, М.Н. Кожина наардаан, тупсаран, чуолкайдаан суруйбуттара биллэр.

Истилиистикэ педметин быһаарарга, истилиистикэ кэрдииһэ (яруһа) диэн туспа суох буолан, киһи улаханнык мунаарар. Холобура тыл үөрэҕэр фонетика, лексика, морфология, синтаксис диэн кэрдиис (ярус) арааһа баар, ону тыл фонетика, лексикология, грамматика диэн анал салаалара үөрэтэр. Итинтэн сиэттэрэн, омос көрдөххө, истиилистикэ анал үөрэтэр предметэ суох курдук. Ол эрээри, истилиистикэ тыл атын салааларыттан уратыта диэн тыл саҥарар саҥаҕа туттуллуутун үөрэтэр. Оттон саҥарар кэмҥэ киһи, биллэрин курдук, бу лексиката, бу халыыба, бу тыл ситимэ эҥин диэн араара турбат. Онон, истилиистикэ дорҕоону, тылы, тыл халыыбын, саҥа чааһын, тыл ситимин, этиини барытын хабар, ол гынан баран тыл лексическэй, грамматическай о.д.а. суолтатын буолбакка, тус-туһунан сэмсэ (истилистиичэскэй) суолтатын анаан үөрэтэр.

Бу туһунан истилиистикэни араас кэмҥэ чинчийбит үөрэхтээхтэр маннык этэллэр:

Г.О. Винокур: "...стилистика обладает тем свойством, что она изучает язык по всему разрезу его структуру сразу, т.е. и звуки, и формы и т.д.,но зато с особой точки зрения и создает

для стилистики в чужом материале ее собственный предмет"

Ш.Балли этэринэн, истилиистикэ тыл сүрүн суолтатын буолбакка, онно эбии буолар экспрессивнэй, эмоциональнай толбону үөрэтэр. Маны Ш. Балли истилиистикэ науката тыл атын салааларыттан, ордук лексикологияттан, сүрүн уратыта буолар диэн этэр.

О.С. Ахманов:"Определение стилистики как науки о тех элементах языка, которые присоединяются к собственно выражению мысли, сопровождают собственно семантическое содержание высказываемого т.е. науки о разного рода экспрессивно-эмоционально-оценочных моментах в языке является правильным"

А.И. Ефимов суруйарынан, истилиистикэ син биир фонетика, лексикология, морфология. синтаксис курдук саҥа дорҕоонун, тылы, сомоҕо домоҕу, тыл ситимин, этиини үөрэтэр. Ол эрээри, фонетика, лексика, грамматика, орфография сөпкө саҥарарга, суруйарга, үөрэтэр буоллаҕына, истилиистикэ тылы араас синонимтан,вариантан биир ордугун, сатаан талан туттарга үөрэтэр.

Барытын түмэн эттэххэ, истилиистикэ, үгэс курдук, саҥа дорҕоонун, тыл, саҥа чааһын, тыл ситимин, этии истииллии суолтатын, кырааскатын, толбонун (тыл истилиистикэтэ, структурнай истилиистикэ)уонна тыл араас туттулук истиилин, манна тыл баайын туттар уратытын (тыл-өс истилиистикэтэ, туттулук истилиистикэ) үөрэтэр аналлаах.

Неологизм

Неологизм – (былыргы грек тылыттан «саҥа тыл») соторутааҕыта тылга киирбит тыл, тыл суолтата, тыл кэккэтэ. Ону тэҥэ, туохха эмэ туттуллан баран бүттүүн тылга киирэ илик лексемалар ааттаналлар.

Сыл аайы уонча тыһыынча саҥа тыл киирэр. Улахан аҥара өр буолбат, сүтэр, симэлийэр. Саҥа тыл бүттүүн тылга киирдэ да саҥа тыл буолара уурайар. Онон саҥа тылларга холобур булар дэбигис кыаллыбат. Холобур, көөнньөрбө, комбикорм диэн саха тылыгар соторутааҕы тыллар, ол гынан баран саҥа тыллар диир табыллыбат.Саха тыла – ийэ тыл. – Дьокуускай : НиСПО РС(Я), 1999. Саха тыла.ру

Тылга саҥа тыл үөскээһинэ хаһан да тохтообот. Ол гынан баран саха тылын кэлиҥҥи устуоруйатыгар саҥа тыллар үөскээһиннэрэ ордук күүһүрбүт үс бэлиэ кэмин ыйыахха сөп.

Бастакытынан, XVII үйэ 30-с сылларыттан саҕаламмыт нууччалары кытта сыһыан олохтонуута. Бу кэмҥэ сахаҕа нуучча култууратын сабыдыалын көрдөрөр хаһаайыстыбаҕа, аска-таҥаска, эргиэҥҥэ, христианскай итэҕэлгэ уо.д.а. сыһыаннаах, холобур, ампаар, сарай, чаанньык, буолускай, саахар, курупааскы, ырбаахы, халадаай, кумааһынай, мөһүүрэ, оҕуруот, оруос, хортуоппуй, алтаар, мэлииппэ, чүмэчи, кумааҕы, дууһа курдук балай да үгүс нууччаттан сахатыйан киирбит тыллар саха бүттүүн тылыгар тарҕаммыттара.

Иккиһинэн, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн 20-30-с сылларга саҥа уопсастыбаннай тутул олоҕуруутугар уонна сахалыы сурук оҥоһуллан саха тылынан бэчээт, үөрэх тэнийэн барыытыгар саха тылын лиэксикэтэ саҥа тылларынан хаһааҥҥытааҕар да күүскэ эбиллибитэ. Бу кэм ураты бэлиэтинэн совет, революция, ревком, ячейка, буржуазия, кылаассабай, коммуна, социализм, съезд, пленум, конституция, артыал, колхоз, барабылыанньа, стахановец курдук уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй ис хоһоонноох тыллар уонна физика, химия. математика, география, история, философия, электричество, ток, вещество, эттик, өлүү, ыйааһын, суурадаһын, үөскэх курдук наука, техника терминнэрэ саха тылыгар аан бастаан киэҥник үөдүйбүттэрэ буолар. Ити араҥалары кытта тэҥҥэ 20-30-с сылларга атын эйгэлэргэ сыһыаннаах үгүс тыллар эмиэ үөскээбиттэрэ (холобурга телефон, телеграмма, радио, трактор, аэроплан, малатыылка, сиэйэлкэ, ааҕар балаҕан, училище, театр, артист курдук тыллары ыйыахха сөп).20-30-c сылларга, сахаҕа сурук үөдүйэн литирэтиирнэй тыл төрүттэммит буолан, саҥа тыллар үөскээһиннэрэ сурук тылынан сүрүннэнэн барбыта. Ол инники кэмнэргэ тэҥнээтэххэ улахан уларыйыы этэ. Быстах түгэни ыллахха, сурук тыла (литирэтиирнэй тыл) нууччаттан киирэр тыллары толору сахатыппакка ылыныыта саҕаламмыта. Ол да буоллар бу кэмҥэ саҥа тыллары үөскэтии аҥардас нуучча тылыттан ылыныынан эрэ барбатаҕа, саха тылын бэйэтин ис кыаҕын туһанарга сорунуу толору утума да суох буолара эмиэ баара. Холобур, ити кэмҥэ оттук, уматык, сабардам, кыамта, ат кууһэ, сөҥүү, уоҕурдуу, кэрбээччи курдук үгүс табыгастаах саҥа тыллар булуллубуттара.Үһүс кэм – саха тылын сылабаарнай састааба саҥа тылларынан кэҥээһинин кэлиҥҥи кэмэ. Бу кэм билим-техническэй өрөбөлүүссүйэ сайдыытынан сибээстээн саха тылыгар нуучча тылыттан билим, тиэхиникэ үгүс саҥа тиэрминнэрэ киирэллэринэн ордук бэлиэ. Оҕурдук 50-с сыллар бүтүүлэриттэн ыла, холобура, космонавт, автоматика, телевидение, ядернай, лазер, кибернетика, генетика, электроннай, полупроводник, ЭВМ, информатика, биоэнергетика, видеотехника, компьютер, экология курдук тыллар туттуллуулара кэҥээн иһэр. Итини кытары сэргэ билиҥҥи кэмҥэ, уопсастыбаннай олох уларыйан, уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй суолталаах уонна аныгы ырыынак эйгэтигэр сыһыаннаах эмиэ үгүс саҥа тыллар үөскүү тураллар.Неология – саҥа тыллары (неологизмнары) үөрэтэр билим.

Саҥа тыллар хайдах үөскээбиттэринэн икки бөлөххө хайдаллар:

· уопсай тыллар (саҥа үөскээбит тыллар, атын тылтан ылыллыбыт саҥа тыллар);

· киһи айбыт тыла.

Туох сыаллаах айыллыбыттарынан маннык бөлөхтөргө арахсаллар:

· урут суох тэрили, эттиги, малы-салы, көстүүнү, өйдөбүлү бэлиэтииргэ: холобур, электростанция, космонавт, лавсан, программирование, нэп;

· Саҥа айыллыбыт анал ааттар. Холобур, Кодак;

· Быдан чопчутук уонна хомоҕойдук ойуулаары;

· Тыл уус-уран этигэнин ситиһээри.

Саҥа тыл үөскүүр ньымалара:

· Тылы үөскэтэр анал сыһыарыыларынан: хамсааһын (хамсаа + ааһын), сабардам (сабардаа + м), тэҥнэбил (тэҥнээ + бил), тэилтэ (тэрий + тэ);

· Тыллар силлиһиилэринэн: бүгүн (бу + күн), сарсыарда (сарсын + эрдэ), түҥкэтэх (түҥ + кэтэх), эдэрсин (эдэр + син), улахан (улуу + ахан);

· Тыллар пааралаһыыларынан: күн-дьыл, олох-дьаһах, үөн-көйүүр, ас-үөл;

· Тардыы сыһыарыытынан: киириитэ (киирии + тэ), иһинээҕитэ (иһинээҕи + тэ);

· Тыллар ситимнэһиилэринэн (холбуу уонна сомоҕо тыллар үөскүүллэр): баҕа батаһа, таас бас, хаар чыычааҕа (холбуу тыллар); харах баайыыта, алын сыҥаах, буут биэр, кутуйах иинин кэҥэт (сомоҕо тыллар);

· Атын тыллартан (ордук нуучча тылыттан) саҥа тыллары ылыныынан: килиэп, кинигэ, биэлсэр, радио, партия, культура, космонавт, атомнай;

· Литирэтиирнэй тылга олохтоох түөлбэ, саҥа тыл киириитинэн: уучах, ыстаада, паас, бэриэтчит, тарыыр.

Саҥа тыл саҥа үөскээһинин субурҕатын сорҕото буолар. Бүттүүн тылга олохсуйда да “саҥа” диэнэ уурайар, сүрүн тыл саппааһын тыла буолар.

Тус ааптарыскай тыл (индивидуально-авторскай неологизмнар)

Уопсай саҥа тыллартан ураты өссө анал уус-уран сыаллаах айыллар ааптарыскай (индивидуальнай, индивидуально-стилистическэй) саҥа тыллар баар буолаллар. Бу тыллар кэнтиэкистэн тахсыбаттар, киэҥник тарҕамматтар уонна, быраабыла быһыытынан, бэйэ истиил бас билиитинэн хаалаллар, онон кинилэр сонун, ураты өрүттэрэ бүтүн буолар. Ол эрэн сорох ардыгар ааптарыскай саҥа тыллар тылга киирэллэр уонна тыл баайын хаҥаталлар.

М.В. Ломоносов улуу нуучча тылын маннык тылларынан байыппыта: атмосфера, вещество, градусник, преломление, равновесие, диаметр, квадрат, минус, горизонт уонна горизонтальный, кислота, квасцы, зажигательное (стекло), негашеная (известь), огнедышащие (горы), удельный (вес).

Н.М. Карамзин промышленность, трогательный, занимательный диэн тыллары киллэрбитэ; М.Е. Салтыков-Щедрин - головотяп, головотяпство, благоглупость; Ф.М. Достоевскай - стушеваться, лимонничать; И. Северянин – самолет (аэроплан), бездарь; В. Хлебников – летчик, изнеможденный, смехач; онтон К.Чуковскай канцелярист диэн тылы киллэрбитэ.

Саҥа тыллары (неологизмнары) наардааһын:

· Бэйэтиичэскэй саҥа тыл

· Физиологическай саҥа тыл – үксүгэр 5 саастарын туола илик оҕолор саҥаларыгар үөскүүр

· Патологическай саҥа тыл – саҥарар саҥа патологиятын сибикитэ

Нуучча лексикографическай угэһигэр саҥа тыллар анал тылдьыкка тиһиллэллэр. Олортон саамай биллиилээхтэрэ – Н.З. Котелова уонна Ю.С. Сорокин (Л., 1973, 1984), уонна Е.А. Левашов (СПб, 1997) эрэдээксийэлэринэн тахсыбыт пресса уонна XX үйэ иккис аҥарынааҕы литэрэтиирэ матырыйаалларыттан тиһиллэн оҥоһуллубут «Новые слова и значения» диэн тылдьыт-ыйынньык; Г.Н. Скляревская (СПб, 1998) эрэдээксийэтинэн «Толковый словарь русского языка конца ХХ века»; В.И. Максимов (СПб, 1992) эрэдээксийэтинэн «Словарь перестройки» уонна «Новое в русской лексике» диэн хас да сиэрийэ, 1977 сылтан 1996 сылга диэри «Словарные материалы» диэн кинигэлэр тахсыбыттара. Маны тэҥэ ааптарыскай саҥа тыллар тылдьыттара суруллар, холобур: Н.Н. Перцова «Словарь неологизмов Велимира Хлебникова» (Вена – Москва, 1995) диэн тылдьыты таһаарбыта.

Сыһыан тыл

Сыһыан тыл - саҥарар киьи этэр санаатыгар тус сыһыанын биллэрэргэ туттар анал тыла.

Сыһыан тыл уларыйбат. Этиигэ бүтуннүтугэр сыһыаннаах эрээри этиигэ чилиэн буолбат. Үксүгэр кыбытык тыл курдук өйдөнөр. Хомойуох иьин, оннук буолан таҕыста. Аня, үгэһинэн, улаханнык күллэ. Ол саҕана, кырдьык, дьиэ иһигэр сүр улахан тыас иһиллиннэ. Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй?

Сыһыан тыл араас сана чааһа, тыл ситимэ, этии быстаҕа сыһыаны көрдөрөр дэгэт суолтата таастыйан хааларыттан трүттээх. Сыһыан тыл уөскээбит төрүтүнэн икки бөлөххө арахсар:

Бастакы бөлөххө билиҥҥи саха тылыгар ханнык саҥа чааһыттан, хайа тылтан киирбитэ кыайан араҥаламмат тыллар уонна сомоҕотуйбут ситимтэн төрүттээх төрүт сыһыан тыллар киирэллэр, Холобур, быһыыта, бадаҕа, быһата, хата, бэйэ, айылааҕын, баатыгар, мэктиэтигэр, баҕардар, сатаатар; наай гыннар, бэрдэ буоллар, сатаан бардаҕына, өлүү түбэлтэлээх, кырдьыга баара, о.д.а.

Иккис бөлөххө тус суолталаах эрээри сыһыан тыл өйдөбүллэммит тыллар уонна тыл ситимнэрэ киирэллэр. Холобур: кырдьык, холобур, дьинэ, сураҕа, бастакытынан, дьолго, уопсайынан, үчүгэй, адьас, аны, ыыра, бостуой, таах сибиэ, биллэр, сатаммат, муҥутаан, чуолаан; биллэн турар, туох буолуой, бэл диэтэр, ол аата, бэлэм сылтах, биир үксүн, айыы даҕаны, таах даҕаны, кэм буолуо, ол иһин да, о.д.а.

Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула (Филиппов Г.Г., Винокуров И.П.)

Тыл

Көр:

Тыл (саҥарар)

Тыл (анатомия)

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.