Ренессанс

Ренессанс эбэтэр Барҕарыы диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар.

"Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы историяны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар.

Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх философтар баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта.

Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс периодка арахсар:

  • Эрдэтээҥҥи Ренессанс .
  • Ренессанс бириэмэтэ
  • Кэлин Ренессанс.

Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко бириэмэтэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.

Raphael School of Athens
Афина оскуолата, Рафаэль үлэтэ. Бу Ренессанс уруһуйа Былыргы Грецияҕа буолба сылдьбыбатах сценаны көрдөрор. Уруһүйга биллэр Греция философтара, суруйааччылара, худуоһунньуктара уонна математиктара бааллар. Рафаэль бэйэтин бириэмэтигэр баар биллэр дьоннортон сирэйдэрин уруһуйдаабыта. Ол курдук, Платон сирэйигэр Леонардо да Винчины үтүктэн суруйбута, ортотугар турар маҥан бытытаах философ
Албрехт Дүрер

Албрехт Дүрер (Albrecht Dürer, Муус устар 21 1471 – Муус устар 6 1528), Ренессанс кэмин биир улуу ниэмэс уруhуйдьута. Нүрнбергтан төрүттээх.

Арбита

Иван Арбита (Слепцов Иван Егорович) (29.12.1913—13.07.1943) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха поэта, тылбаасчыттар.

Архитектура

Архитектура (лат. architectura бу тыллартан турар: был.-гириэк. αρχι — сүрүн, был.-гириэк. τέκτων — тутааччы, уус) — дьиэлэри бырайыактааһын уонна киэргэтии, тутуллуохтаах дьиэ истиилин быһаарыы, айыы.

Былыргы гириэктэр уонна риимляннар "классика" диэн кэлин ааттаммыт истиили олохтообуттара. Дьиэлэри таас колонналарынан киэргэтэллэрин сөбүлүүллэрэ. Ол колонналар үс көрүҥҥэ - ордерга - арахсаллара. Былыргы риим архитектордара аан бастаан аарка сабыылары, кууполлары уонна сводчатай өһүөлэри туттубуттара. Риим империята 476 с. сууллубутун да кэннэ элбэх сүүһүнэн сылларга бу истиилинэн дьиэлэр тутулла турбуттара.

Улам уларыйан византия истиилэ, онтон готика истиил баар буолбуттара. Онтон XV-XVII үйэлэргэ Барҕарыы (Возрождение, Ренессанс) эпохатын истиилэ баар буолбута. Бу истиил төттөру классикаҕа төннүбүтэ (неоклассицизм).

Онтон XVI-XVIII үйэлэргэ Европаҕа барокко уонна рококо истииллэрэ үөдүйбүттэрэ.

Аныгы үйэҕэ архитектуураҕа араас истииллэр сайдаллар. Конструктив истиил диэн судургу, көнө муннуктардаах, хаптаҕай эркиннэрдээх таас, бетон, өстүөкүлэ дьиэлэри ааттыыллар. Онтон арыый сэргэх саҥа сүүрээнинэн холобур "хай-тек" истиил буолар.

Барокко

Барокко дьиэн искусство истиилэ. Ренессанс уонна Неоклассицизм истииллэрин (эбэтэр эпохаларын) икки ардыгар буола сылдьбыта. 1575 сыллаахтан 1770 сылларга дылы ааспыта. Ол бириэмэҕэ Европаҕа толору монархиялар элбэх этилэр. Барокко истиилэ оонньуур курдук буолар уона киэргэллэрэ элбэх этэ.

Барокко истиилэ Италияҕа үөскээбитэ. Ол кэнниттэн Католик дойдуларга тарҕаммыта, ол кэнниттэн протестант дойдуларга.

Барокко диэн тыл бэйэтэ португалскай тылтан үөскээбитэ. Тылбааһа "муода, дьикти" диэн тылбаастыахха сөп. Бастаан атын формалаах жемчугу ааттаабыттара. Ол кэнниттэн Францияҕа ол бириэмэтээҕи искусствоҕа майгыннаабат истиил көрүҥүн ааттаабыыр буолбуттар. Олус биллэр Барокко эратын композитордара Алессандро Скарлиатти уонна Георг Фридрих Гендель буолаллар.

Донателло

Донато ли Никколо ди Бетто Барди (Донателло диэн киэҥник биллэр) (1386 — 1466 ахсынньы 13 күнэ) Италия Ренессанс бириэмэтээҕи скульптора. Флоренцияҕа олорбута, уонна кини бириэмэтээҕи скульптордартан олус биллэр этэ. Олус майгынныыр гына оҥорор ньымалаах этэ.

Ренессанс бириэмэтээҕи скульптордартан биир улуу этэ. Кини ренессанска улахан сабыдыалы оҥорбут, уонна готическай скульптуралары оҥорору тупсарбыт.

Италия

Италия (Италиялыы: Italia), официаллык Италия Республиката (Италиялыы: Repubblica Italiana) диэн Соҕуруу Эуропаҕа, Италия тумул арыытыгар уонна Сир ортотунааҕы байҕал икки ордук улахан арыыларыгар, Сицилияҕа уонна Сардинияҕа баар дойду. Италия хоту Альптар нөҥүө Франциялыын, Швейцариялыын, Аустриялыын уонна Словениялыын кирбиилэhэр. Италия тумул арыытыгар Сан Марино уонна Ватикан диэн тутулуга суох иллэр бааллар.

Италияҕа Эуропа культуралара үөскээбиттэрэ, холобур, этрусктар уонна ромнар, кэлин университеттар уонна Ренессанс хамсааhына. Италия киин куората Ром үйэлэр тухары Арҕаа цивилизация киинэ этэ.

Бүгүн, Италия демократия республиката уонна сайдыылаах дойду. Эуропа Униятын уонна NATO тэрийбит кыттааччыта. G8, OECD, Аан Дойду Атыы Тэрилтэтин, Эуропа Сүбэтин, Арҕаа Эуропа Униятын, Орто Эуропа Инициативатын уонна Шенген кыттыылааҕа.

Кириэс похуоттар

Кириэс похуоттар диэн христианнар уонна мусульманнар Сибэтиэй сир иһин охсуһууларын ааттыллар. Сибэтиэй сир диэн үс монотеистическай итэҕэллэр (ислам, иудаизм, христианство) тутаах сирдэрин ааттыыллар. Билигин Сибэтиэй сир Израиль уонна Палестина турар сиригэр баар.

Мусульманнар ол сири Омар халифатын (б.э 634-644) бириэмэтигэр хонтуруоллуур буолбуттара.

Леонардо да Винчи

Леонардо да Винчи (итал. Leonardo da Vinci) диэн Италия улуу мындыра: үөрэхчит, математик, инженер, айааччы, анатом, уруhуйдьут, скульптор, архитектор, ботаник, музыкант уонна суруйааччы. "Ренессанс киhитин" (лат. Homo Universalis) бас бэлиэтэ.

Микеланджело

Микела́нджело Буонарро́ти (толору аата — Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни, ит. Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni); 1475—1564) — Италия скульптора, живописец, архитектор, поэт, толкуйдааччы. Ренессанс эпоха улууларыттан биирдэстэрэ.

Микеланджело кулун тутар 6 кунугэр 1475 сыллахха Ареццо аттытыга Капрезе диэн Тоскана куоратыгар төрөөбут, Лодовико Буонарроти ыалыгар. Аҕата куораттаҕы сүбэһит.Оҕо эрдэҕинэ Флоренцияҕа итииллибит, ол кэннитэн Сеттиньяно куоратка хас эрэ бириэмэ олорбут.

1488 с. Микеланджело аҕата уолун дьоҕурун кытары уҕарыйбыт уонна Доменико Гирландайо худуоһунньук мастерскойугар үөрэнээччинэн биэрбит. Кини манна биир сыл курдук үөрэммит. Сыл ааһыыта Микеланджело Бертольдо ди Джованни скульптор оскуолатыгар коһор, ол оскуола Лоренцо де Медичи көрүүтүнэн турар. Лоренцо де Медичи - Флоренция чахчы тойоно.

Медичи Микеланджело талаанын билинэр уонна кинини араначчылыыр буолар. Сорох кэм Микеланджело Медичи дыбарыаьыгар олорор. Медичи өлбүтүн кэннэ, ол эбэтэр 1492 сыллаахха Микеланджело дьиэтигэр төннөр.

1496 с.Рафаэль Риарио кардинал Микеланджело мрамортон оноһуллубут «Купидонун» атыылаһар уонна Римҥа худуоһунньук үлэтигэр ыҥырар.

Микеланджело олунньу ый 18 күнүгэр 1564 с. Римҥа өлөр. Флоренцияҕа Санта Кроче церковьыгар көмүллүбүт. Олуон иннинэ кэриэс тылын киниэхэ үгэстээх аҕыйах тылынан суруттарбыт: «Кутпун Танараҕа биэрэбин, этпин сиргэ, баайбын аймахтарбар».

Питер Брейгель Старший

Питер Брейгель Старший (c. 1525 – 1569 балаҕан ыйын 9) Голландия Ренессанс бириэмэтээҕи уруһуйдьута уонна графига. Биллэр хартыыналарыгар пейзажтары уонна бааһынайдары уруһудаабыта. Атын Брейгель дьиэ кэргэниттэн ураты буолаары "Бааһынай Брейгель" диэн хос ааты ылбыта.

Рафаэль

Раффаэлло Санцио да Урбино (Raffaello Sanzio da Urbino, 1483 кулун тутар 28 – 1520 муус устар 6), Рафаэл диэн аатынан биллэр, Италия уруhуйдьута уонна архитектора. Кини, Леонардо да Винчины уонна Микеландьелоны кытта, Ренессанс кэмин бастыҥ чулуу киhитэ буолар.

Уиллиам Шэкспир

Уиллиам Шэкспир (ааҥллыы William Shakespeare) (Муус устар 26, 1564 – Муус устар 23, 1616) диэн ааҥл поэта, ааҥл тылынан улуу суруйааччы уонна аан дойду уhулуччулаах драмалааччыта. Ааҥл Сирин ил поэта (England's national poet) уонна Эйвон барда (Bard of Avon) диэн хос ааттардаах. Бүгүҥҥээҥҥи дылы хаалбыт үлэлэрэ: 38 пьеса, 154 сонет, икки уhун поэма уонна хас да атын поэма. Шэкспир пьесалара аан дойду элбэх тылларыгар тылбаастаммыттара уонна оонньоноллор.

Философия

Философия диэн баар буолуу, билии, кырдьык, суут-сокуон, чахчылааҕа, өй уонна тыл курдук өйдөбүллэр бүтүн проблемаларын чинчийэр үөрэх. Философия диэн грек тыла: φιλοσοφία (philosophía) — билиигэ таптал.

Флейта

Флейта диэн музыка инструмена. Флейтаҕа оонньуур киһини флейтист диэн ааттыллар.

Флейта араас арааһа элбэх. Үксүгэр концерт флейтата до нотаҕа турар, Ону тэҥэ атын флейталар бааллар, пиколо, альт уонна басс флейталар.

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.