Конфуций

Конфуций (кыт. 孔子 Куҥ-Сүө, ардыгар кыт. 孔夫子 Куҥ Фу-Цы Kǒng Fūzǐ — "Коҥ уус"; Балаҕан ыйын 28, б.э.и. 551 с.— б.э.и. 479 с.) диэн былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.

Confucius - Project Gutenberg eText 15250
Куҥ Сүө («Кытай мифтэрэ уонна үһүйээннэрэ» кинигэттэн уруһуй — E.T.C. Werner, 1922)
Конфуций
Кытай философията
Былыргы философия
Confucius 02

Конфуций
Толору аата 孔丘 Коҥ Зы
Төрөөбүтэ Балаҕан ыйын 28, 551 б.э.и.
Куфу, Кытай
Өлбүтэ 479 б.э.и.
Куфу, Кытай
Оскуолата/традицията Конфуцианизм айааччыта
Кэрэхсиир эйгэлэрэ Мораль философията, социальнай философия, этика
Сүрүн айыылара Конфуцианизм
Бэлиитикэ

Бэлиитикэ, эбэтэр Политика диэн или уонна дьону-сэргэни салайыы ааттанар. Дьон ыккардыгар алтыһыыга барытыгар баар көстүү (ол иһигэр гражданскай салайыы, тэрилтэ , академия, итэҕэл институттарын кытта). Бэлиитикэни үөрэтии бэлиитикэ үөрэҕэ (политология) дэнэр.

Кокугаку

Кокугаку (дьоп. 國學 «Төрүт үөрэх») — Дьоппуон билимигэр хамсааһын, Токугава кэмигэр үөскээбит Дьоппуон тыл үөрэҕэ уонна философията. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Дьоппуон үөрэҕириитин ол кэмҥэ баһыйар Кытай, конфуцианство уонна Бурхан-Бахсы үөрэҕиттэн былыргы дьоппуон классикатыгар төнүннэрии туһугар үлэлээбиттэрэ.

Конфуцианизм

Конфуцианизм (кытайдыы 儒家) диэн Кытай этика уонна философия системата, Конфуций үөрэтиилэриттэн үөскээбитэ. Тутаах өйдөбүллэринэн буолаллар үтүө эр, киһиэхэ амарах санаа уонна дуом сиэрдэрэ. Конфуцианизм Илин Азия дойдуларын култуураларыгар улахан дьайыылаах.

Семен Андреевич Попов (Сэмэн Тумат)

Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат (23.02.1944) – поэт, прозаик, литературный критик, переводчик, журналист. Народный писатель РС(Я), заслуженный работник культуры РС(Я). Член СП Якутии и РФ с 1993 г.

Биография

Родился в Туматском наслеге Булунского района в семье сельского учителя. После смерти отца он переехал на родину родителей в Чурапчинский район, где окончил среднюю школу. Трудовую биографию начал в качестве кочегара и разнорабочего. В 1973 г. окончил филологический факультет Якутского государственного университета. Работал научным сотрудником литературного музея им. П.А. Ойунского, корреспондентом газеты «Эдэр коммунист», районной газеты «Саҥа олох», главным редактором Чурапчинской улусной телерадиостудии «Маарыкчаан». В 1996–2014 гг. – редактор отдела очерка и публицистики журнала «Чолбон». В настоящее время профессиональный писатель.

Творчество

Он вошел в литературу и как поэт. Его стихотворения впервые были напечатаны в газете «Эдэр коммунист» в 1965 г. Писал стихи, рассказы, зарисовки и очерки. Первый его сборник очерков «Сылгы кистиир сыһыытыгар» («В долине, где пасутся табуны») был издан в 1981 г. Затем его поэтические произведения вошли в сборники: „Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор“ („Стихи, рожденные в тишине“, 2000) и „Дорообо, Арктика!“ („Здравствуй, Артика“, 2006).

Автор прозаических сборников «Муора арыытыгар олох» («Жизнь на острове среди моря», 1986), «Туундара оһоҕо» («Печка тундры»,1989), «Улуу кыыл тыына» («Дыхание великого зверя», 1992). В этих книгах изображено приобщение детей к природе, охоте и рыболовству. В 1995 г. на русском языке вышла книга рассказов «Остров в белом океане» в переводе В.Н. Федорова. С. Тумат с большой любовью пишет циклы рассказов и повестей о людях северного края. Его рассказы для детей и философские новеллы правдиво передают душевные переживания людей своего поколения и пользуются популярностью среди читателей.

Автор более 30 и составитель-редактор более 70 книг якутских писателей и разных изданий.

С.А. Попов известен и как литературный критик, литературовед. В 1994 г. было издано его литературоведческая работа о жизни и творчестве поэта Г.И. Макарова-Дьуон Дьаҥылы. В 2013 г. данная книга была издана в переработанном и дополненном варианте. Также были изданы ряд интересных работ: „П.А. Ойунский и общество „Саха кэскилэ“, “Мои суждения о П.А. Ойунском“, „Мои мысли об одном воспоминании об Ойунском“, „Лингвист Семен Новгородов“ и др. К 200-летию со дня рождения А.С. Пушкина была опубликована его книга „А.С. Пушкин и Якутия». Много сил уделяет работе над увековечением памяти писателей старшего поколения: К. Урастырова, Далана, В. Яковлева, С. Тарасова, К. Туйарского и др.

В последние годы усиленно занимается переводами классиков мировой литературы и философии. Так, в 2009 г. С. Тумат перевел на якутский язык знаменитые рубаи Омара Хайяма и в 2012 г. – сочинения Конфуция «Луньюй (беседы и суждения)». За эти переводы он награжден издательством «Бичик» дипломом АСКИ (Ассоциации книг издателей) в номинации «Лучшее издание, вносящее вклад в диалог культур» (2010), а также дипломом бюро ЮНЕСКО в Москве по Азербайджану, Армении, Белорусии, Республики Молдова и Российской Федерации за «Лучшее издание 2009 года, вносящее значительный вклад в диалог культур».

Награды и звания

Лауреат Государственной премии им. П.А. Ойунского, премии Ил Тумэна им. А.П. Илларионова, премии им. С.А. Новгородова и Большой литературной премии России.

Почетный гражданин Чурапчинского и Булунского улусов.

Произведения

Сылгы кистииир сыһыытыгар : очерк / С. Тумат, В. Дарбасов. – Якутскай : Кинигэ. изд-вота, 1981. – 32 с.

Муора арыытыгар олох : кэпсээннэр. – Якутскай : Кинигэ. изд-вота, 1986. – 112 с.

Туундара оһоҕо : кэпсээннэр. – Якутскай : Кинигэ. изд-вота, 1989. – 88 с.

Улуу кыыл тыына : сэһэннэр, кэпсээннэр. – Дьокуускай : Кинигэ. изд-вота, 1992. – 176 с.

Дьуон Дьаҥылы. – Дьокуускай : Бичик, 1994. – 160 с. ; Тоже : 2013.267, [3] с. : ил., портр.

Иэс төлөнүүтэ : кэпсээннэр, дьүһүйүүлэр, бэлиэтээһиннэр. – Дьокуускай : Бичик, 1994. – 128 с.

Батыһыннарыылаах биэ : оҕолорго кэпсээннэр. – Дьокуускай : Бичик, 1998. – 75 с.

А. С. Пушкин уонна Саха сирэ. – Дьокуускай : Бичик, 1999. – 158 с.

Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор. – Дьокуускай : Агроинформа, 2000. – 98 с.

Тоотук муоратааҕы сырыылара : орто саастаах оскуола оҕолоругар аналлаах сэһэн. – Дьокуускай : Бичик, 2001. – 46 с. : ил.

Эйгэ тардыыта : этюдтар, көрөөһүннэр, булуулар, рецензиялар. – Дьокуускай : Бичик, 2003. – 112 с.

Эһиги истиҥ, мин сэһэргиим. – Дьокуускай : Бичик, 2004. – 238 с. : ил.

Дорообо, Арктика! : [хоһооннор]. – Дьокуускай : Якут. край, 2006. – 87, [1] с.

Оҕо сааһым хоптото : орто саастаах оскуола оҕолоругар сэһэн, кэпсээннэр. – Дьокуускай : Бичик, 2006. – 158, [1] с.

Лингвист Семен Андреевич Новгородов : хаартыскалар, докумуоннар, ыстатыйалар / Саха Респ. Президенин администрацията уонна Саха Респ. Правительствота [хомуйан-түмэн оҥордо, киирии тылы, быһаарыылары суруйда С. А. Попов-Сэмэн Тумат ; фот. А. И. Винокуров ; науч. консультант, Е. И. Коркина]. – Дьокуускай : Бичик, 2007. – 195, [1] с. : ил., генеал. схем.

Хотун-хаан / [худож. М. В. Игнатьева]. – Дьокуускай : Бичик, 2008. – [26] с. : цв. ил.

Өй-сүрэх көрдөбүлүнэн : [чинчийиилэр, көрдөөһүннэр, булуулар, ыстатыйалар, публикациялар, эссэлэр, суоллааҕы бэлиэтээһиннэр]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 441, [3] с. : ил., портр.

Ырыата ыллыахха! – Чурапчы : ГУ РИО «Саҥа олох», 2010. – 27 с.

Лингвист Семен Новгородов : уруу-хаан дьонугар суруктара, кини туһунан ахтыылар / Саха Респ. Президенин иһинэн тыл политикатын сэбиэтэ, Саха Респ. наука уонна проф. үөрэхтээһиҥҥэ м-вота. – Дьокуускай : Бичик, 2011. – 61, [2] с. : ил., портр.

Өс төрөөһүнэ : улахан саастаах оскуола оҕолоругар аналлаах сэһэн, кэпсээннэр. – Дьокуускай : Бичик, 2011. – 106, [2] с. : ил.

Саллаат дьылҕата : Аҕа дойду Улуу сэриитин актыыбынай кыттыылааҕа И. М. Павлов тус бэйэтин сэһэргээһинигэр уонна ол кэм докумуоннарын чахчыларыгар олоҕурбут уус-уран уочарка. – Дьокуускай : Көмүөл, 2011. – 141, [3] с., [8] л. цв. ил.

Норуотун соргутун түстэспитэ : (П. А. Ойуунускай туһунан бэлиэтээһиннэр). – Ытык-Күөл : "Таатта" хаһыат ред., 2013. – 114 с. : ил.

Тойон хаан. – Дьокуускай : Бичик, 2013. – [12] c. : ил.

Лингвист Семен Новгородов суолталаах бэлиэтээһиннэрэ / [хомуйан оҥордо, быһаарыылары, киирии тылы суруйда С. А. Попов-Сэмэн Тумат]. – Дьокуускай : Бичик, 2014. – 61, [1] с. : ил., портр.

Хотугу дойдум хонноҕуттан : сэһэннэр, кэпсээннэр, үһүйээннэр. –Дьокуускай : Бичик, 2014. – 365, [1] c.

Олох хатан кырдьыга : [эссе-ахтыы, хоһооннор, пьеса, поэма, фронтовик суруйааччылар интервьюлара, сэрии сылларынааҕы кинигэлэр]. – Дьокуускай : Бичик, 2015. – 93, [2] с. : ил., портр.

Остров в белом океане : повесть. – Якутск : Бичик, 1995. – 48 с.

Здравствуй, Арктика! : из пер. разных лет / [фот. Евгения Арбугаева]. – Якутск : Якут. край, 2013. – 87, [1] с. : ил. портр.

Переводы

Ушинский, Д. Хараҕа суох ат : остуоруйа / Д. Ушинский. – Дьокуускай : Бичик, 1985. – 20 с.

Омар Хайям. Рубаилар / Омар Хайям. – Дьокуускай : Бичик, 2007. – 280, [3] с. : ил.

Омар Хайям. Рубаилар / Омар Хаям. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 280 с.

Конфуций. Луньюй : (тойонноон этиилэр уонна анаарыылар) / Конфуций ; Сэмэн Тумат нууччалыыттан көҥүл тылбааһа ; [пер. с кит. и коммент. И. И. Семененко]. – Дьокуускай : Бичик, 2012. – 317, [1] с. : портр.

О жизни и творчестве

Иевлев, Е. К. Сэмэн Тумат айымньыларыгар персонаж ис туругун көстүүтэ / Е. К. Иевлев. – Чурапчы : Ред.-издат. объединение "Саҥа олох", 2004. – 23 с.

П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата С.А. Попов-Сэмэн Тумат : биобибл. ыйынньык / Саха респ. Нац. б-ката ; хомуйан оҥордулар : В.Н. Павлова, Г.С. Родионова. – Дьокуускай : Бичик, 2002. – 64 с.

Семен Андреевич Попов-Сэмэн Тумат, народный писатель Республики Саха (Якутия), заслуженный работник культуры Республики Саха (Якутия), лауреат Государственной премии им. П. А. Ойунского, лауреат Большой литературной премии России, поэт, прозаик, критик : биобиблиогр. указ. / Нац. б-ка Респ. Саха (Якутия) ; [сост.: С. В. Скрябина, Г. С. Родионова]. – Якутск : НБ РС(Я), 2014. – 121 с. : портр.

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.