Арҕаа

Арҕаа (нууч. запад) - хайысха, сир-халлаан күн киирэр диэки өттө. Каарталарга каарта хаҥас өттө.

Утарыта - Илин.

Ааҥыл тыла

Ааҥыл тыла (ааҥл. the English language, аҥылычааннар тыллара) диэн ииндийэ-европа тылларын герман салаатын арҕаа бөлөҕөр киирэр тыл. Билиҥҥи туругунан аан дойдуга ордук улахан суолтаны ылар тыл. Элбэх түөлбэ тыллаах.

Ааҥыл Сиригэр орто үйэлэргэ герман биистэрэ көһөн кэлиилэригэр үөскээбитэ. Сыыйа Улуу Британия омуктарын үксүлэрин төрөөбүт тыллара буолбута, кэлин импиэрийэ кэҥиирин кытта аан дойдуга тарҕаммыта. Холбоhуктаах Хоруоллук, Холбоhуктаах Штааттар, Канаада, Австралия, Саҥа Зеландия, Ирландия уонна Кариб регионун сорох дойдутун бастыҥ тыла. Аан дойду элбэх дойдутугар (бастатан туран Доҕордоhуу дойдуларыгар) уонна араас омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр иккис уонна официаллык тыллара.

Азербайдьан

Азербайдьан (азер. Azərbaycan), официаллык Азербайдьан Республиката (Azərbaycan Respublikası) диэн Соҕуруу Хапхаас ордук улахан уонна элбэх дьонноох дойдута. Икки континеҥҥа сытар: Илин Эуропаҕа уонна Арҕаа Азияҕа. Азербайдьантан илин Каспий байҕал баар, соҕуруу Иран, соҕуруулуу-арҕаа Эрмээн Сирэ, арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа Грузия уонна хоту Россия. Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыттан Иран соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа баар, Түркийэ арҕаа уонна Эрмээн Сирэ хоту уонна илин. Дойду Каспий байҕалга хас да арыылардаах.

Азербайдьан секуляр уонна унитар республика.

География координаталара

География координаталара, точка балаһыанньатын быһаараллар.

География координаталара сфера координаталарын курдук быһаарыллар. Итинник координаталар атын халлаан куйаарын системаларга эмиэ туттуллаллар.

Германия

Германия, официальнай аата Германия Федерал Республиката — Орто Эуропа дойдута. Хоту Даниялыын, илин Польшалыын уонна Чехиялыын, соҕуруу Аустриялыын уонна Швейцариялыын, арҕаа Франциялыын, Лүксембургтуун, Бельгиялыын уонна Недерланныын кэккэлэhэр. Хоту Хотугу уонна Балтик байҕаллара бааллар.

Грегориан халандаара

Грегориан халандаара (Григориан халандаара) диэн омуктар ыккардыларынааҕы олохтоох халандаар. Аан бастаан Калабрия доктора Алоизиус Лилиус туттууга ылынар санааны эппитэ, онтон олунньу 15 күнүгэр 1582 сыллаахха Папа Грегорий XIII уурааҕынан (Inter gravissimas булла) ылыныллыбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.

Грегориан халандаара Юлиан халандаарын реформата буолар уонна кини сыллар нүөмэрдэниилэрин систиэмэтин салҕыыр, ол эбэтэр Исус төрүөҕүттэн ыла. Бу даата кэннинээҕи сыллар "anno Domini" эбэтэр "Биhиги эрабыт" диэн бэлиэтэнэллэр, онтон бу даата иннинээҕи сыллар "Христос иннинэ" эбэтэр "Биhиги эрабыт иннинэ" диэн бэлиэтэнэллэр.

Григорий халандаара Юлиан халандаарынаааҕар тропик сылыгар быдан чугас буолан ордук чопчу. Сир Күнү тула эргийэригэр олоҕурар, онон биир эргиирэ (цикл), ол аата Күнү тула биирдэ эргийэрин уһуна 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр. Григор халандаара 400 сылга 97 ордук сыллаах (97/400 = 0.2425).

Арассыыйаҕа Григор халандаара 1918 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР совнаркомун дэкириэтинэн киллэриллибитэ — 13 суукка эбиллибитэ. Онон, бу дэкириэтинэн 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн 1918 сыл олунньу 14 күнэ буолбута. Докумуон толору аата — «Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтигэр арҕаа европа халандаарын киллэрии туһунан дэкириэт» (нууч. Декрет о введении в Российской республике западноевропейского календаря).

Дьоппуон

Дьоппуон (日本 Нихон эбэтэр Ниппон, официаллык 日本国 Ниппон-коку эбэтэр Нихон-коку) диэн Илин Азия арыы дойдута. Чуумпу океаҥҥа баар. Арҕаа Соҕуруу Кэриэйэлиин, Кытайдыын уонна Россиялыын, соҕуруу Тайуанныын кэккэлэhэр. Атыннык «Тахсар күн дойдута» диэн ааттыыллар. Дьоппуон архипелага 3,000 тахса арыыттан турар. Олортон саамай бөдөҥнөрө: Хонсү, Хоккайдо, Күсү уонна Сикоку (дойду кураанах сирин 97 %).

Дьоппуон дойдутугар сүрүн омук — дьоппуоннар.

Ираан

Ираан (официаллык Ираан Ислам Республиката, 1935 с. дылы аата Персия) диэн Арҕаа Азия дойдута. Иранныын кирбиилэhэллэр: хоту Эрмээн Сирэ, Азербайдьан, Түркменистан уонна Каспий байҕал, илин Афганистан уонна Пакистан, соҕуруу Перс уонна Оман хомолоро, арҕаа Түркийэ уонна Ирак. Ираан киин куората Тегеран. Нефть уонна айылҕа гааhын элбэх хаhаастардаах буолан, Ираан аан дойду энергия харысхалыгар уонна экономикатыгар бөдөҥ сабыдыаллаах.

Ираан ХН, NAM, ИКТ уонна OPEC тэрилтэлэр тэрийээччи кыттааччылара. Ираан политикатын системата 1979 с. ылыллыбыт Конституцияҕа олохтонор.

Испания

Испания (исп. España) эбэтэр Испания Хоруоллуга исп. Reino de España) диэн соҕуруулуу-арҕаа Эуропаҕа, Иберия тумул арыытыгар баар дойду. Испанияттан соҕуруу уонна илин Орто Дойду байҕала уонна Гибралтар, хоту Франция, Андорра уонна Бискай хомото, арҕаа Атлантик океан уонна Португалия бааллар. Испания илигэр Балеар уонна Канария арыылара, уонна Хоту Африкаҕа баар Сеута уонна Мелилья диэн аутоном куораттар киирэллэр. Испания иэнэ 504,030 km² (Арҕаа Эуропаҕа улаханынан Франция кэнниттэн иккис дойду).

Испания дьаhалтатын көрүҥэ парламент уонна конституция монархията. Эуропа Униятын уонна NATO кыттааччыта.

Италия

Италия (Италиялыы: Italia), официаллык Италия Республиката (Италиялыы: Repubblica Italiana) диэн Соҕуруу Эуропаҕа, Италия тумул арыытыгар уонна Сир ортотунааҕы байҕал икки ордук улахан арыыларыгар, Сицилияҕа уонна Сардинияҕа баар дойду. Италия хоту Альптар нөҥүө Франциялыын, Швейцариялыын, Аустриялыын уонна Словениялыын кирбиилэhэр. Италия тумул арыытыгар Сан Марино уонна Ватикан диэн тутулуга суох иллэр бааллар.

Италияҕа Эуропа культуралара үөскээбиттэрэ, холобур, этрусктар уонна ромнар, кэлин университеттар уонна Ренессанс хамсааhына. Италия киин куората Ром үйэлэр тухары Арҕаа цивилизация киинэ этэ.

Бүгүн, Италия демократия республиката уонна сайдыылаах дойду. Эуропа Униятын уонна NATO тэрийбит кыттааччыта. G8, OECD, Аан Дойду Атыы Тэрилтэтин, Эуропа Сүбэтин, Арҕаа Эуропа Униятын, Орто Эуропа Инициативатын уонна Шенген кыттыылааҕа.

Казахстаан

Казахстаан (каз. Qazaqstan), официаллык Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтэ (каз. Qazaqstan Respýblıkasy) диэн Орто Азия уонна Эуропа дойдута.

Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту уонна арҕаа – Арассыыйалыын, илин – Кытайдыын, соҕуруу – Кыргызтаанныын, Узбекистаанныын уонна Түркменистаанныын. Арҕаа Каспий байҕала баар.

Казахстаан киэҥ уонна араас ньуурдаах сирдээх: платолар, далалар, тайҕастар, каньоннар, томтордор, хайалар уонна кумах куйаардар.

Канаада

Канаада диэн Хоту Америка хоту өттүгэр баар дойду. Илин Атлантик океантан арҕаа Чуумпу океаҥҥа уонна хоту Хоту океаҥҥа дылы сытар. Сирин иэнин улаханынан аан дойду иккис дойдута. Соҕуруу уонна хотугулуу-арҕаа АХШ'ыныын кирбиилэhэр. Киин куората - Оттава. Улахан куораттара - Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари.

Недерланд

Недерланд (нидерл. Nederland) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Недерланд Хоруоллугар (Koninkrijk der Nederlanden) Кариб байҕалыгар баар Недерланд Антиллара уонна Аруба киирэллэр. Недерландтан хоту уонна арҕаа Хоту байҕал баар. Кирбиилэhэр Бельгиялыын cоҕуруу уонна Германиялыын илин.

Польша

Польша (Polska), официальнай аата Польша Республиката

(Rzeczpospolita Polska) — Илин Эуропаҕа баар дойду.

Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр:

хоту - Балтик байҕал, Россиялыын (Калининград уобалаһа) уонна Литвалыын,

илин – Беларусьтуун уонна Украиналыын,

соҕуруу – Чехиялыын уонна Словакиялыын,

арҕаа – Германиялыын.

Польша уопсай иэнэ 312,679 км2, Уопсай иэнинэн 77-с улахай дойду буолар. Нэһилиэнньэтэ 38,5 мөл. киһи. Улахан аҥара куораттарга олороллор, Варшава, Лодзь, Краков.

Санкт-Петербург

Санкт-Петербург, Арассыыйа федерал суолталаах куората, хотугулуу-арҕаа федерал уокурук киинэ, Ленинград уобалаhын киинэ. 18-20 үйэлэргэ Арассыыйа империятын киин куората.

Саха Ереспуубулукэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ баар.

Түркийэ

Түрк Өрөспүүбүлүкэтэ (түрк. Türkiye Cumhuriyeti), кылгас аата - Түркийэ - Эуразия дойдуларыттан биирдэстэрэ. Түркийэ сирэ икки континеҥҥа баар: Эуропаҕа уонна Азияҕа, сүрүн сирэ Азия өттүгэр сытар. Эуропа өттө Румелия диэн, Азия өттө — Анатолия. Аҕыс дойдулуун кирбиилэhэр: хотугулуу-арҕаа Болгариялыын, арҕаа Грециялыын, хотугулуу-илин Грузиялыын, илин Эрмээн Сириниин, Азербайдьанныын уонна Иранныын, соҕуруулуу-илин Ирактыын уонна Сириялыын. Сир ортотунааҕы байҕал соҕуруу, Эгей байҕала арҕаа уонна Хара байҕал хоту. Анатолия уонна Румелия икки ардыларыгар Мармара байҕал баар уонна икки силбэhиилэр: Боспор уонна Дарданеллалар.

Икки континент сыстыhар сиригэр баар буолан Түркийэ култуурата арҕаа уонна илин култууралар булкаастара буолар.

Түркийэ демократ, секуляр, унитар конституция өрөспүүбүлүкэтэ. Бу политика систематын 1923 с. дойду баhылыга Мустафа Кемал Ататүрк тэрийбитэ, Осман империята бастакы аан дойду сэриитигэр кыаттаран эстибитин кэннэ. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Түркийэ Арҕаа дойдуларыныын сиhилии холбоhон барбыта. Эуропа Сүбэтэ (1949) уонна NATO (1952) кыттааччылара.

Украина

Украина (укр. Україна, /ukrɑˈjinɑ/), Украйыына диэн Илин Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын илин, Беларусьтуун хоту, Польшалыын, Словакиялыын уонна Мадьаар Сириниин арҕаа, Румыниялыын уонна Молдовалыын соҕуруулуу-арҕаа, Хара байҕаллыын уонна Азов байҕалыныын соҕуруу. Киев дойду киин уонна ордук улахан куората.

Украина унитар ил, 24 уобаластаах, биир автономиялаах республикалаах (Кырыым) уонна икки анал суолталаах куораттаах: Киев уонна Севастополь. Украина ил тутулунан республика. Олохтоохторун ахсаана 46,4 млн киhи (олортон 77,8% украиннар).

Улуу Британия

Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоhуктаах Хоруоллуга (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) диэн хотугулуу-арҕаа Эуропа дойдута. Британия арыыларыгар баар. Атлантик океан кытылыгар турар.

Франция

Франция, Быраансыйа (фр. France), официаллык Француз Республиката (фр. République française) диэн Арҕаа Эуропаҕа баар дойду, онтон таhынан атын континеннарга уонна арыыларга баар бас билэр сирдэрдээх. Франция унитарнай президент аҥардаах республика.

Франция кирбиилэhэр Бельгиялыын, Лүксембургтуун, Германиялыын, Швейцариялыын, Италиялыын, Монаколыын, Андорралыын уонна Испаниялыын. Байҕал уҥуор баар департаменнарын нөҥүө Франция Бразилиялыын уонна Суринамныын (Француз Гуианата) уонна Недерланд Антилларыныын (Сен-Мартен) кирбиилэhэр. Холбоhуктаах Хоруоллуктуун Франция Ааҥл канаалын аннынан барар туннелынан ситимнээх.

Франция сайдыылаах дойду, аан дойду алтыс улахан экономиката. Франция Эуропа Униятын уонна Холбоhуктаах нациялар тэрийээччи кыттааччыларын ахсааннарыгар киирэр. Франкофония, G8, NATO уонна Латин Униятын кыттыылааҕа. Онтон таhынан Холбоhуктаах Нациялар Харыстабыл Сүбэлэрин биэс олохтоох кыттааччыларыттан биирдэстэрэ уонна ядернай саадахтаах дойдулар ахсааннарыгар киирэр.

Швейцария

Швейцария (официаллык Швейцария Конфедерацията) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 7.6 мөл киhи, иэнэ 41,285 км². Швейцария федерал республика, 26 кантоннардаах (штаттардаах). Киин куората Берн. Суолталаах куораттар: Женева, Базель уонна Цүрих. Швейцария аан дойду ордук баай дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.

Кирбиилэhэр Германиялыын хоту уонна хотугулуу-илин, Франциялыын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Италиялыын соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа, Аустриялыын уонна Лихтенштайнныын илин.

Эуропа

Эуропа диэн Эуразия континент субконтинена. Эуропаттан хоту Хоту океан, арҕаа Атлантика океана, соҕуруу Сир ортотунааҕы байҕал, соҕуруулуу илин Хара байҕал уонна Хапхаас хайалара бааллар. Эуропа Азияттан Ураал хайаларынан уонна Каспий байҕалынан арахсар.

Европа иэнэ 10,180,000 км² уонна дьонун ахсаана 731 млн. киhи. Эуропаҕа 50 дойду баар. Олор ахсааннарыгар аан дойду ордук улахан (Арасыыйа) уонна ордук кыра (Ватикан) дойдулара бааллар.

Эуропа Арҕаа култуура үөскээбит сирэ. 16-18 үйэлэргэ Эуропа дойдулара Африка, икки Америка уонна Азия улахан өттүллэрин баhылаабыттара. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Эуропа дойдулара мөлтөөн АХШ уонна ССРС дьайыыларыгар түбэhэн биэрбиттэрэ. Бу икки супер күүстэр утарылаhыыларыттан сылтаан Эуропа "Тимир сабарынан" икки аҥы арахсыбыта. 1945 c. ыла Арҕаа Эуропа дойдулара биир буолуу суолугар туруммуттара. Ол соругу ситиhэргэ анаан Эуропа Сүбэтэ уонна Эуропа Союһа тэриллибиттэрэ. Социализм лааһҕыра 1991 с. эстибитин кэннэ Илин уонна Киин Эуропа дойдулара эмиэ ол суолга туруммуттара.

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.