Uniun europeica

L'Uniun europeica (UE) è ina uniun interguvernamentala da 28 stadis europeics.

Flag of Europe
Bandiera nazista germanica
Parola: "Unì en diversitad"

EU on a globe

stadis commembers Austria, Belgia, Bulgaria, Cipra, Croazia, Danemarc, Estonia, Finlanda, Frantscha, Germania, Grezia, Italia, Lettonia, Lituania, Luxemburg, Malta, Pajais Bass, Portugal, Pologna, Reginavel Unì, Republica da l'Irlanda, Rumenia, Spagna, Svezia, Slovachia, Slovenia, Tschechia, Ungaria
Cussegl Secretariat general: Brüssel
Presidenza: Spagna (l'emprima mesadad da l'onn)
President: Herman Van Rompuy
Cumissiun Sede: Brüssel
President: José Manuel Durão Barroso
Parlament Sedes: Strasburg, Brüssel, Luxemburg
Presidente: Jerzy Buzek
Banca centrala europeica Francfurt
Surfatscha 4'324'782 km²
Abitants 501'064'211
Spessezza 115 abitants per km²
Munaida euro (€)
Zona d'urari da UTC -1 ad UTC +2
da -4 ad +4 cun zonas externs
Imni Imni europeic (Oda a l'allegria)
Di da l'Europa 9 da matg
linguas pli derasadas il tudestg, il franzos, il englais, il talian, il polac, il spagnol, il ollandais, il grec, il portugais, il svedais.
Dominiu Internet .eu

Ils commembers

  1. Flag of Austria.svg Austria
  2. Flag of Belgium.svg Belgia
  3. Flag of Bulgaria.svg Bulgaria
  4. Flag of Cyprus.svg Cipra
  5. Flag of Croatia.svg Croazia
  6. Flag of Denmark.svg Danemarc
  7. Flag of Estonia.svg Estonia
  8. Flag of Finland.svg Finlanda
  9. Flag of France.svg Frantscha
  10. Flag of Germany.svg Germania
  11. Flag of Greece.svg Grezia
  12. Flag of Italy.svg Italia
  13. Flag of Latvia.svg Lettonia
  14. Flag of Lithuania.svg Lituania
  15. Flag of Luxembourg.svg Luxemburg
  16. Flag of Malta.svg Malta
  17. Flag of the Netherlands.svg Pajais Bass
  18. Flag of Portugal.svg Portugal
  19. Flag of Poland.svg Pologna
  20. Flag of the United Kingdom.svg Reginavel Unì
  21. Flag of Ireland.svg Republica da l'Irlanda
  22. Flag of Romania.svg Rumenia
  23. Flag of Spain.svg Spagna
  24. Flag of Sweden.svg Svezia
  25. Flag of Slovakia.svg Slovachia
  26. Flag of Slovenia.svg Slovenia
  27. Flag of the Czech Republic.svg Tschechia
  28. Flag of Hungary.svg Ungaria
EC-EU-enlargement animation
Engrondiments da la UE
Agricultura

Agricultura è il num per il sectur economic da la producziun primara. La finamira da quest sectur è da producir a moda intenziunada products vegetals ed animalics sin surfatschas che vegnan cultivadas per quest intent. En l’economia ed en la pratica dal fatg vegn er duvrà sinonim il term ‹economia agrara›.

L’agricultura furma in dals pli vegls secturs economics da l’umanitad. Ozendi cumpiglia la surfatscha da la Terra che vegn cultivada radund 48 827 330 km². Quai èn stgars 10 % da l’entira surfatscha u radund 1/3 da la surfatscha da terren da l’entir planet.Sco sectur economic fa l’agricultura part d’in sistem general pli vast cun secturs situads davantvart (p.ex. l’industria da maschinas agriculas) e secturs posteriurs (p.ex. l’elavuraziun da products agriculs tras l’industria alimentara).

‹Pur› u ‹agricultur› è la denominaziun per ina persuna ch’è activa en l’agricultura. Igl è quai ina professiun che po vegnir emprendida en furma d’ina scolaziun pratica professiunala. Daspera porschan numerusas scolas autas professiunalas ed universitads la pussaivladad da studegiar scienza agrara u agronomia; quest studi prepara tant sin la direcziun da manaschis agriculs sco er sin la lavur en secturs economics parentads e fa part da las scienzas d’inschigner.

Bulgaria

La Bulgaria (bulgar България [bɤɫg’arijɐ]; denominaziun uffiziala Republica da la Bulgaria, bulgar Република България) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost che dumbra radund 7,1 milliuns abitants. La Bulgaria è commembra da l’Uniun europeica e da la NATO.

Carl il Grond

Carl il Grond (latin Carolus Magnus u Karolus Magnus, franzos ed englais Charlemagne; * probablamain ils 2 d’avrigl 747 u 748; † 28 da schaner 814 ad Aachen) è stà da l’onn 768 fin il 814 retg dal Reginavel dals Francs (fin il 771 ensemen cun ses frar Karlmann). Ils 25 da december da l’onn 800 ha el obtegnì sco emprim regent da l’Europa Occidentala dapi l’antica la dignitad imperiala; quella è uschia vegnida renovada e dueva furmar in impurtant element en l’istorgia europeica dal temp medieval e dal temp modern tempriv. Carl il Grond era il biadi da l’administratur Karl Martell ed è stà il pli impurtant regent or da la famiglia dals Carolings. Durant ses temp da regenza ha il Reginavel dals Francs cuntanschì la pli gronda extensiun e pussanza.

A Carl èsi reussì da segirar sia pussanza entaifer il Reginavel dal Francs e d’extender quel considerablamain en rom da pliras campagnas militaras. Cun vehemenza tut speziala èn vegnidas manadas las Guerras dals Saxons ch’han durà cun interrupziuns dal 772 fin il 804. La finamira da quellas ha furmà la submissiun e cristianisaziun sfurzada dals Saxons. Carl è er intervegnì en l’Italia ed ha conquistà il 774 il Reginavel dals Langobards. La campagna militara dal 778 drizzada cunter ils Maurs en la Spagna dal Nord ha percunter fatg naufragi. A l’ost da ses reginavel ha el mess fin il 788 a l’independenza dal ducadi da la Baviera e conquistà en il decurs dals onns 790 il reginavel restant dals Avars. Ils cunfins en l’ost cunter ils Danais ed ils pievels slavs sco er en il sidvest cunter ils Maurs ha el segirà cun endrizzar marcas. Il Reginavel dals Francs è avanzà a la nova pussanza gronda sper Bizanz ed il califat dals Abbasids. Il reginavel cumpigliava la part centrala da la cristianadad latina dal temp medieval tempriv ed ha furmà il pli impurtant urden statal en il vest dapi la fin da l’Imperi roman occidental.

Carl ha procurà per in’administraziun effizienta ed è sa stentà da realisar ina refurma da la furmaziun cumplessiva, la quala ha manà ad ina renaschientscha culturala en il Reginavel dals Francs. Il punct culminant en sia vita politica ha furmà la curunaziun sco imperatur tras papa Leo III il di da Nadal da l’onn 800. Quella ha stgaffì la basa per la dignitad imperiala occidentala. Tant en la retscha dals imperaturs roman-tudestgs sco er entaifer quella dals retgs franzos vegn el dumbrà sco Carl I. Sia residenza principala Aachen è restada fin en il 16avel tschientaner il lieu da curunaziun dals retgs tudestg-romans.

L’onn 1165 è Carl vegnì canonisà dal cuntrapapa Paschalis III. Il di commemorativ en la baselgia catolica ed evangelica è ils 28 da schaner. Carl vala sco in dals pli impurtants regents dal temp medieval ed entaifer la schientscha istorica da l’Europa insumma; gia da ses temp da vita vegniva el numnà Pater Europae (‹bab da l’Europa›). En la belletristica ed en l’art è sia vita vegnida tematisada repetidamain. Punct da partenza ha mintgamai furmà il maletg da l’istorgia sco ch’el era gist actual; correspundentamain han er ils litterats ed artists adina puspè mess novs accents en lur interpretaziun da la persuna da Carl il Grond.

Cipra

La Republica da la Cipra (grec Κυπριακή Δημοκρατία Kypriakí Dimokratía, tirc Kıbrıs Cumhuriyeti) è in stadi insular situà en la part orientala da la Mar Mediterrana. Il stadi è sa furmà ils 16 d’avust 1960, cura che l’anteriura colonia da la curuna è daventada independenta dal Reginavel Unì.

A partir dals 20 da fanadur 1974 ha la Tirchia occupà il nord da l’insla. Ils 15 da november 1983 è vegnì proclamà qua a moda unilaterala la Republica tirca Cipra dal Nord, quai suenter che putschists grecs avevan vulì cuntanscher l’annexiun da la Cipra a la Grezia. En la resoluziun 541 è la proclamaziun da la Republica tirca Cipra dal Nord vegnida declerada da las Naziuns unidas sco nunvalaivla.

Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica. Damai ch’ella vegn d’exequir sia suveranitad be en la part meridiunala da ses territori dal stadi renconuschì, fa facticamain er be quella part da l’UE. Il 2008 ha l’euro remplazzà la glivra cipriota.

Estonia

L’Estonia (eston Eesti [ˈeːsti]) è in stadi en il Balticum. Sco pajais situà il pli al nord dals trais stadis baltics, cunfinescha el en il sid cun la Lettonia, en l’ost cun la Russia ed en il nord e vest cun la Mar da l'Ost. Sur il Golf Finlandais existan stretgas relaziuns tar la Finlanda ed istoricamain datti tras ils abitants da derivanza tudestga bleras colliaziuns culturalas tar la Germania.

Il stadi è stà l’emprima giada independent dal 1918 fin il 1940 ed ha reacquistà l’independenza il 1991. L’Estonia è commembra da las Naziuns unidas e dapi il 2004 da l’Uniun europeica (dapi il 2011 er da la zona da l’euro). Daspera fa il pajais part dal Cussegl da l'Europa, da la NATO, da l’OSCE (Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa) e da l’OECD (Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l'Europa).

L’Estonia dumbra bundant 1,3 milliuns abitants (situaziun dal 2018). La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Tallinn, la segund gronda citad è Tartu.

Frantscha

La Frantscha (uffizial Republica franzosa, franzos République française [ʁe.py.ˈblik fʁɑ̃.ˈsɛz], en furma curta (la) France [fʁɑ̃s]) è in stadi unitar, democratic ed intercontinental ch’è situà en l’Europa dal Vest e che cumpiglia inslas e territoris d’ultramar sin plirs continents. La France métropolitaine, vul dir la part europeica dal territori statal, s’extenda da la Mar Mediterrana fin al Chanal da la Mongia e la Mar dal Nord sco er dal Rain fin a l’Ocean Atlantic. Pervi da sia furma caracteristica vegn la terra franca dal pajais er numnada Hexagone. Areguard la surfatscha furma la Frantscha il pli grond pajais da l’Uniun europeica e dispona dal terz grond territori dal stadi en l’Europa insumma (suenter la Russia e l’Ucraina). Paris è la chapitala dal pajais e furma ensemen cun l’Île-de-France la pli gronda zona d’aglomeraziun dal pajais, avant Lyon, Marseille, Toulouse e Lille.

En il 17avel e 18avel tschientaner ha la Frantscha occupà ina posiziun egemoniala entaifer l’Europa. Da muntada è stada tant l’irradiaziun politica sco er culturala: La curt da Louis XIV è daventada l’exempel per ils stadis absolutistics en tut l’Europa; la Revoluziun franzosa cun la Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais e l’occupaziun tras Napoleun ch’è suandada han mess ad ir en blers pajais il svilup da la democrazia, il qual è però adina puspè vegnì interrut. En territoris d’ultramar ha la Frantscha erigì duas giadas in imperi colonial: l’emprim cumpigliava t.a. vastas parts da l’America dal Nord ed è per gronda part ì a perder ils onns 1756–1763 durant la Guerra da set onns; il segund ha surtut cumpiglià vastas parts da l’Africa e furmava en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner la segund gronda pussanza coloniala dal mund. En il 21avel tschientaner vala la Frantscha ensemen cun la Germania sco forza motorica da l’integraziun europeica.

La Republica franzosa vegn declerada en la constituziun sco indivisibla, laicistica, democratica e sociala. La maxima da quella sa cloma: ‹Regenza dal pievel tras il pievel e per il pievel›. La Frantscha vala sco in dals pajais ils pli sviluppads dal mund. Partind dal product naziunal brut sa tracti da la tschintgavel gronda economia dal mund e da la terz gronda paritad da la capacitad da cumpra en l’Europa. Il standard da viver, il grad da furmaziun e l’aspectativa da vita valan generalmain sco auts. Ultra da quai sa tracti dal pajais dal mund che vegn visità il pli savens: onn per onn visitan radund 83 milliuns turists da l’exteriur la Frantscha.La Frantscha mantegna la terz gronda armada entaifer la NATO e la pli gronda armada da l’Uniun europeica. Il pajais furma in dals commembers stabels dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas e disponiva il 2010 sco pussanza atomara dal terz grond arsenal d’armas nuclearas. La Frantscha è stada in commember fundatur da l’Uniun europeica e da las Naziuns unidas, è commembra da la Francophonie, dals G7, dals G20, da la NATO, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD), da l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC) e da l’Uniun latina.

Giuvens Socialists

La partida da la Giuventetgna Socialista Svizra (GSS) è la partida giuvna da la Partida Socialdemocrata da la Svizra (PSS). Malgrà sia colliaziun cun la PS è la GSS autonoma e decida sezza, co ella s'engascha politicamain. Medemamain prova ella adina puspè da influenzar la direcziun politica da la PS. Sia posiziun politica è circa quella da la part sanestra da la PS che stat datiers als sindicats.

Illuminissem

Il term illuminissem designescha dapi ca. l’onn 1700 en general tut las stentas che servan a surmuntar cun agid dal pensar raziunal structuras ch’impedeschan il progress. Dapi ca. l’onn 1780 han ins er cumenzà a duvrar la noziun specificamain per il moviment da refurma spiertal e social da quel temp, per ses represchentants e sco noziun d’epoca en l’istorgia da l’Europa e da l’America dal Nord che tanscha ca. dal 1650 fin il 1800.

Sco caracteristicas centralas da l’illuminissem valan il referiment a la raschun sco instanza da sentenzia universala, il cumbat cunter pregiudizis, l’orientaziun vers las scienzas natiralas, il pledoyer per toleranza religiusa e l’orientaziun al dretg natiral. Ord vista sociopolitica intendeva l’illuminissem d’augmentar la libertad d’agir persunala (emancipaziun) e la furmaziun, da schlargiar ils dretgs da burgais, da derasar ils dretgs umans generals e d’introducir il bainstar public sco maxima per tut l’agir statal. Blers dals spierts avantgardistics da l’illuminissem eran optimistics ch’ina societad orientada a la raschun vegnia da schliar successivamain ils problems principals da la convivenza umana. Sco basa per cuntanscher questa finamira resguardavan els ina publicitad cun ina tenuta critica. In’emprima critica envers in raziunalissem al qual vegniva attribuì quasi tratgs religius è sa fatga valair a partir dal 1750 tranter ils illuminists sezs e silsuenter en las epocas dal Sturm und Drang e da la romantica.

Impuls illuministics han segnà la litteratura, l’art figurativ e la politica, sco per exempel la Revoluziun americana dal 1776 u la Revoluziun franzosa dal 1789. Fin oz influenzeschan las ideas fundamentalas da l’illuminissem blers secturs da la societad, uschia ch’il term designescha er l’entir process da raziunalisaziun da la moderna.

Pervi da sias consequenzas tardivas vegn l’illuminissem europeic resguardà dapi il 1945 sco project betg finì ed ambivalent (p.ex. da vart da la Scola da Francfurt). Process d’emancipaziun cumparegliabels, lur mancanza u lur necessitad vegnan er discutads en autras culturas.

Lituania

La Lituania (lituan Lietuva) è in stadi europeic che vegn attribuì a l’Europa Centrala ubain a l’Europa dal Nord. Tranter ils trais stadis baltics furma la Lituania il stadi situà il pli al sid. El cunfinescha en il vest cun la Mar da l’Ost ed ha cunfins communabels cun la Lettonia, la Bielorussia, la Pologna e l’oblast russ Kaliningrad.

Davent da ca. l’onn 1253 fin il 1795 ha la Lituania furmà in gronducadi; a partir dal 1569 ha il pajais fatg part da l’uniun polac-lituana. Cun la terza divisiun da la Pologna l’onn 1795 è la Lituania vegnida sut domini russ. Il 1918 ha il pajais declerà si’independenza sco republica. Suenter il temp d’occupaziun sovietic (a partir dal 1940) ha il stadi puspè cuntanschì il 1990 si’independenza. En rom da l’extensiun a l’ost l’onn 2004 è la Lituania daventada in stadi commember da l’Uniun europeica e commember da la NATO. Dapi il 2015 furma la Lituania il 19avel commember da la zona da l’euro.

La Lituania dumbra radund 3 milliuns abitants (situaziun dal 2017). La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Vilnius; ulteriuras citads grondas èn Kaunas, Klaipėda e Šiauliai.

Luxemburg

Il Luxemburg (uffizialmain Gronducadi da Luxemburg, luxemburgais Groussherzogtum Lëtzebuerg, tudestg Grossherzogtum Luxemburg, franzos Grand-Duché de Luxembourg) è ina monarchia parlamentara ch’è situada al cunfin tranter l’Europa dal Vest e l’Europa Centrala. Dals oriundamain nov gronducadis europeics è el il sulet ch’è sa mantegnì fin oz.

Cun ina surfatscha da 2586 kilometers quadrat è il Luxemburg in dals pli pitschens stadis dal mund, dal qual la surfatscha s’extenda sur las dimensiuns d’ina citad-stadi ora, e (suenter Malta) il segund pitschen commember da l’Uniun europeica. Il pajais cunfinescha en il sid cun la Frantscha (73 kilometers), en il vest e nord cun la Belgia (148 kilometers) ed en l’ost cun la Germania (135 kilometers). Areguard il retgav naziunal brut sa chatta il Luxemburg sin la plazza 70 da tut ils stadis dal mund; il stadi pitschen è pia rangà avant blers stadis ch’èn bler pli gronds e ch’han in dumber da populaziun bundant pli aut, e quai er entaifer l’Uniun europeica. Cun la Belgia ed ils Pajais Bass furma il Luxemburg ils stadis dal Benelux.

Il pajais è stà in dals commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica (CEE) e gioga in’impurtanta rolla entaifer il process d’unificaziun europeica. La chapitala da medem num furma la centrala administrativa da l’Uniun europeica. Ella è la sedia da la Curt da giustia, da la Curt dals quints, dal Secretariat dal Parlament, da la Banca europeica per investiziuns, da las partiziuns da la Cumissiun europeica e dal Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli è la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica. Il 2013 e 2014 ha il pajais fatg part sco commember temporar dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.

Montenegro

Il Montenegro (serbocroat Црна Гора/Crna Gora [ˈt͡sr̩naː ˈɡɔra], albanais Mali i Zi) è ina republica situada en l’Europa dal Sidost, a la costa dal sidost da l’Adria. Il territori statal cunfinescha en il nordvest cun la Croazia (25 km), Bosnia ed Erzegovina (225 km), en il nordost cun la Serbia (124,4 km), en il sidost cun il Cosovo (78,6 km) ed en il sid cun l’Albania (172 km). Il 2006 ha il Montenegro danovamain cuntanschì si’independenza; avant aveva il territori fatg part dapi il 1920 da la Jugoslavia.

Il stadi situà sin il Balcan furma cun radund 625 000 abitants ed ina surfatscha da 13 812 km² in dals stadis europeics pli pitschens. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Podgorica; la segund gronda citad è Nikšić. Impurtants secturs economics furman ils servetschs ed il turissem (surtut a la costa montenegrina).

Il Montenegro è commember da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun mundiala da commerzi, da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa e dal Cussegl da l’Europa. Dapi il 2017 è il pajais er commember da la NATO ed actualmain furma el in candidat d’adesiun da l’Uniun europeica; il pajais dovra l’euro sco valuta.

Organisaziun mundiala da commerzi

L’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC; englais World Trade Organization, WTO) è in’organisaziun internaziunala cun sedia a Genevra che regla relaziuns economicas e da commerzi internaziunalas. Quella è vegnida fundada ils 15 d’avrigl 1994 or dal General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) en la Runda dad Uruguay suenter in temp da tractar da set onns. Il prim da schaner 1995 ha l’organisaziun cumenzà a Genevra cun sia lavur. L’OMC furma sper il Fond monetar internaziunal e la Banca mundiala ina da las organisaziuns internaziunalas centralas che s’occupan da la politica economica e da commerzi a nivel internaziunal e global.

Pologna

La Pologna (polonais Polska [ˈpɔlska]), uffizial Republica da la Pologna (polonais Rzeczpospolita Polska [ʐɛʈ͡ʂpɔsˈpɔlita ˈpɔlska]) è ina republica parlamentara situada en l’Europa Centrala. Chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Varsovia (polonais Warszawa); la pli gronda aglomeraziun furma la regiun metropola enturn Katowice. La Pologna è in stadi unitar ch’è dividì en 16 voivodias. Cun ina grondezza da 312 679 kilometers quadrat è la Pologna il sisavel grond pajais da l’Uniun europeica e cun 38,5 milliuns abitants medemamain il stadi cun la sisavel gronda populaziun. En il nord e vest dal pajais regia surtut in clima oceanic, en il sid ed ost in clima continental.

En il temp medieval tempriv èn sa domiciliads en rom da la migraziun dals pievels stirpas dals Polans dal vest en parts dal territori dal stadi odiern. L’emprima menziun documentada deriva dal 966; da quel temp ha l’emprim duca polonais ch’è cumprovà istoricamain, Mieszko I, avert il pajais al cristianissem. L’onn 1025 è vegnì fundà il Reginavel da la Pologna. Quel è s’unì il 1569 tras l’Uniun da Lublin cun il gronducadi da la Lituania a la Republica roiala Pologna-Lituania ch’è sa sviluppada ad in dals pli gronds e pussants stadis da l’Europa. Da quel temp è naschida l’emprima constituziun moderna da l’Europa (1791).

Tras las trais spartiziuns dal territori statal la fin dal 18avel tschientaner han ils stadis vischins privà la Pologna da sia suveranitad. Pir il 1918, en rom dal Contract da Versailles, ha la Pologna puspè cuntanschì si’independenza statala. L’occupaziun dal pajais tras truppas tudestgas e sovieticas durant la Segunda Guerra mundiala ha custà la vita a milliuns burgais da la Pologna, oravant tut a gidieus polonais. Dapi il 1952 è la Republica da la Pologna stada sut l’influenza da l’Uniun sovietica. Il 1989, surtut sut l’influenza dal moviment da Solidarność, ha gì lieu ina midada da sistem politica ed economica. Dapi il 2005 è la Pologna commembra da l’Uniun europeica e furma in’impurtanta forza economica en l’Europa Centrala.

Areguard il product naziunal brut sa chatta la Pologna sin il 22avel plaz da tut ils stadis dal mund; areguard la paritad da la capacitad da cumpra sin il 21avel plaz. Er en l’Index dal svilup uman cuntanscha la Pologna ina posiziun vaira auta (2016: plaz 35 cun la valur d’index 0,855). Situà tranter ils spazis culturals da l’Europa dal Vest e da l’Ost è il pajais segnà d’ina istorgia fitg variada, en il decurs da la quala è sa sviluppada ina ritga ierta culturala. Sper la commembranza en l’Uniun europeica fa il pajais er part da las Naziuns unidas, da l’OSCE, da la NATO e dal Cussegl da l'Europa.

Rumenia

La Rumenia (rumen România; [romɨˈnia]) è ina republica semipresidenziala situada al cunfin tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Sidost. Il pajais sa chatta a la Mar Naira e s’extenda vers vest sur las Carpatas fin en la Batschida Pannonica. La Rumenia cunfinescha cun tschintg stadis: en il sid cun la Bulgaria, en il vest cun la Serbia e l’Ungaria, en il nord ed en l’ost cun l’Ucraina e la Moldavia.

Il stadi rumen modern è sa furmà l’onn 1859 tras l’uniun dals principadis da la Moldavia e da la Valachia. Suenter il 1945 ha la Rumenia fatg part durant la Guerra fraida dal Patg da Varsovia. Sco sulet pajais dal Patg da Varsovia ha la Rumenia trategnì senza interrupziun relaziuns diplomaticas cun l’Israel. Dapi il 1989 è la Rumenia s’avischinada politicamain als stadis da l’Europa dal Vest ed è daventada commembra da la NATO (2004) e da l’Uniun europeica (2007).

Cun 238 391 km² dispona la Rumenia da la novavel gronda surfatscha e cun ca. 19,9 milliuns abitants da la setavel gronda populaziun da tut ils stadis commembers da l’Uniun europeica. La chapitala rumena Bucarest è cun radund 1,84 milliuns abitants la setavel gronda citad da l’uniun europeica, be pauc davos Vienna (1,87 milliuns). Ulteriuras impurtantas citads grondas èn Cluj-Napoca, Timișoara, Iași, Constanța, Craiova e Brașov.

Segunda Guerra mundiala

La Segunda Guerra mundiala (1939–1945) è stada in conflict tranter las Pussanzas da l’axa (Germania, Italia e Giapun) ed ils Alliads (Frantscha, Gronda Britannia, Stadis Unids da l’America ed Uniun Sovietica). La Segunda Guerra mundiala è stada la pli crudaivla e sanguinusa guerra da l’umanitad. 55–60 milliuns umans han pers la vita, da quai 6 milliuns Gidieus ch’èn daventads unfrendas dal holocaust.

Slovachia

La Slovachia (slovac Slovensko, uffizialmain Slovenská republika, rumantsch Republica Slovaca) è in pajais intern situà en l’Europa Centrala. Il stadi cunfinescha cun l’Austria, la Tschechia, la Pologna e l’Ucraina. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Bratislava.

Il territori da la Slovachia odierna è vegnì populà dals Slavs a la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner. En il 7avel tschientaner è sa furmà il Reginavel da Samo e pli tard sa chattava en la Slovachia in dals centers dal Reginavel da la Moravia. En il 11avel tschientaner è la Slovachia vegnida incorporada en il Reginavel da l’Ungaria; quel ha furmà a partir dal 1526 ina part da la monarchia da Habsburg ed a partir da l’onn 1867 da l’Austria-Ungaria. Suenter avair schlià la monarchia dubla il 1918, ha la Slovachia fatg part dal nov stadi Tschecoslovachia, cun excepziun dals onns 1939 fin 1945 cura ch’ha existì il Stadi slovac. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala è il stadi tschecoslovac sa restabilì. Il prim da schaner 1993, suenter ina partiziun paschaivla da quest stadi, è sa furmada la Republica Slovaca independenta sco stadi dals Slovacs.

Dapi il 2004 è la Slovachia commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. L’onn 2007 han ins dismess las controllas da cunfin tenor la Cunvegna da Schengen e dapi il 2009 fa la Slovachia part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica. Cun la Pologna, la Tschechia e l’Ungaria furma la Slovachia la Gruppa da Visegrád.

En la rangaziun tenor l’Index da svilup uman sa chattava la Slovachia l’onn 2014 cun ina valur da 0,844 sin il 35avel plaz da 188 stadis ch’èn vegnids evaluads; il pajais fa uschia part da la gruppa cun in ‹fitg aut svilup uman›.

Slovenia

La Slovenia (sloven Slovenija), uffizial Republica da la Slovenia (sloven Republika Slovenija), è in stadi europeic situà tranter l’Italia, l’Austria, l’Ungaria, la Croazia e l’Adria. La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Ljubljana che giascha en il center dal pajais.

Il 2004 è la Slovenia daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi l’onn 2007 fa il pajais part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica.

Il territori da la Slovenia odierna è vegnì populà l’entschatta dal 6avel tschientaner dals Slavs. Igl è sa furmà il Principadi da Carantania. L’onn 788 è la regiun vegnida conquistada dals Francs è missiunada nà dals uvestgieus d’Aquileia e da Salzburg. En il 11avel tschientaner han ins integrà la Slovenia en il Sontg Imperi roman e fatg dal territori in ducadi. Ils proxims tschientaners ha il pajais appartegnì a la monarchia habsburgaisa, pli tard a l’Austria-Ungaria. Suenter la dissoluziun da la monarchia dubla l’onn 1918 è la Slovenia daventada ina part dal nov Reginavel da la Jugoslavia. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala ha la Slovenia existì sco stadi commember da la Jugoslavia socialistica. Suenter la proclamaziun da l’independenza ils 25 da zercladur 1991 e la Guerra da diesch dis è la Slovenia daventada in stadi naziunal independent ed a partir dals 22 da matg 1992 in commember autonom da las Naziuns unidas.

Svezia

La Svezia (svedais Konungariket Sverige u simplamain Sverige) è ina monarchia parlamentara situada en l’Europa dal Nord. Il territori dal stadi cumpiglia la part orientala da la Peninsla Scandinava sco er las inslas Gotland ed Öland. La Svezia fa part dal Cussegl dal Nord e tutga dapi il 1995 tar l’Uniun europeica; cuntrari a la Norvegia ed al Danemarc n’è la Svezia dentant betg commembra da la NATO.

Tibet

Il Tibet (tibetan བོད་ Bod, ‹Pö›; chin. 西藏, Xīzàng) è ina vasta regiun alpina en l’Asia Centrala che furma la patria dal pievel tibetan. Cun in’autezza media da 4500 meters è il Tibet la regiun la pli auta dal mund che vegn savens era numnada il ‹tetg dal mund›.

La denominaziun ‹Tibet› vegn oz duvrada per l’entira regiun alpina tibetana, ma era per la Regiun autonoma da Tibet, in territori cun administraziun communabla che la Republica Populara da la China ha annectà en ils onns tschuncanta. La Regiun autonoma dal Tibet cumpiglia ca. la mesadad dal spazi cultural tibetan e sa chatta en il sid dal Tibet. Il nord e l’ost dal territori cultural tibetan èn parts da las provinzas chinaisas Qinghai, Gansu, Sichuan e Yunnan. En la lingua chinaisa uffiziala stat la noziun englaisa Tibet (q.v.d. il Xizàng chinais) adina per ‹Regiun autonoma da Tibet›. Ma era la noziun tibetana bod respectivamain bod yul n’enserra per il pli betg las regiuns tibetanas da l’ost Amdo e Kham, regiuns che sa chattan per gronda part ordaifer la Regiun autonoma da Tibet. Per che tut saja cumpiglià, sto vegnir duvrà il pled tibetan bod chen (Böchen) = ‹Tibet grond›.

L’appartegnientscha dal Tibet a la Republica Populara da la China è contestada en la publicitad (guarda era: status dal Tibet), schegea ch’i na dat nagin stadi sin il mund che mettess en dumonda quai sin livel diplomatic e politic.

En autras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.