Stadi

Stadi (en la lingua da mintgadi resp. en in context betg specific er pajais) è ina noziun che vegn duvrada en pliras scienzas socialas e politicas e che po avair differentas muntadas. En il senn pli vast designescha stadi in urden politic, en il qual pervegna ad ina gruppa, organisaziun u instituziun specifica ina posiziun privilegiada – tenor l’avis d’intgins areguard l’execuziun da la pussanza (politica), tenor l’avis dad auters areguard ils dretgs e las pussaivladads da sa sviluppar tant dal singul sco er da la societad.

World, administrative divisions - de - colored (all countries)
Charta cun ils stadis dal mund (situaziun dal 2012)

Ambiguitad da la noziun

Elements centrals da la noziun sco ch’ella vegn chapida ozendi èn:

  • Ina gruppa da persunas pli gronda ch’è s’unida en ina moda u l’autra en in urden politic
  • en in territori pli u main serrà
  • che viva sut ina furma da pussanza pli u main unitara (la quala è s’etablida en il decurs dal temp, è vegnida concludida ubain sfurzada tras).

Quests trais criteris principals èn s’etablids en il dretg internaziunal modern dapi Georg Jellinek (1851–1911).

Ch’ins definescha il stadi a moda uschè generala è d’attribuir al fatg che la noziun stadi vegn occupada en la scienza, ma er ord vista ideologica, cun cuntegns fitg differents. Tut en tut sa laschan differenziar quatter access centrals a la noziun stadi:

Pyramid of Capitalist System
In sguard critic sin la ‹piramida chapitalistica› (1911)
  1. Ord vista giuridica resp. dal dretg internaziunal designescha il stadi «la corporaziun d’in pievel sedentar munida cun la pussanza originara» (Jellinek). Savens vegn questa teoria classica dals trais elements (territori, pievel e pussanza) cumplettada tras la necessitad che questa communitad stoppia disponer d’in urden giuridic fixà en furma constituziunala.
  2. Tenor la definiziun sociologica da Max Weber è il stadi la cuminanza «ch’occupa entaifer in tschert territori (...) (cun success) il monopol da duvrar a moda legitima la forza fisica», pia «in’execuziun da pussanza d’umans sur umans» che sa basa sin legitimitad. Questa moda da considerar il stadi sco instrument per exequir la pussanza vegn interpretada differentamain:
    1. ord vista liberala sco instrument necessari, cumbain limità, per proteger la libertad dal singul;
    2. ord vista marxistica (er) sco instrument che serva (en il stadi burgais) sco surstructura als interess da la classa regenta (e che duai, suenter la revoluziun, gidar a preparar la via al socialissem);
    3. ord vista anarchistica sa tracti tar il stadi d’ina furma d’execuziun da la pussanza centralistica sco instrument da la classa privilegiada, regenta per sfruttar las massas (taglia, sforz da prestar lavur pajada) e supprimer mintga singul (determinaziun externa enstagl da libra autodeterminaziun en il consens).
  3. Tenor ina definiziun generala da la politologia è il stadi il sistem da las instituziuns publicas che servan a reglar las fatschentas da la communitad. Il stadi sa cumpona surtut d’in’instanza politica ch’è responsabla per stgaffir e mantegnair en la societad il dretg e l’urden public e la quala dispona er da l’apparat statal – l’administraziun – da far valair quels (uschenumnà primat da la politica). Per definir il stadi sa serva er la politologia tradiziunalmain dals elements territori statal, pievel e pussanza politica. Igl èn percunter er s’etablidas definiziuns che varieschan da quest schema.
  4. Tenor il puntg da vista moral-religius (Aristoteles, Rousseau, Hegel) sa tracti tar il stadi da la realisaziun da las finamiras moralas dal singul e da la societad en il mund.[1]

Perquai che las noziuns descrittas sa differenzieschan fermamain ina da l’autra, n’ha pudì sa furmar nagina definiziun cun valaivladad generala.[2]

Stadi e societad

Nua che vivan ensemen umans, vegnan lur interess savens en conflict in cun l’auter. En cuminanzas pli grondas sa sviluppa alura entaifer la structura da las differentas gruppas d’interess e da pussanza il basegn suenter in’instanza che regulescha e che sa preschenta davant las forzas particularas da la societad cun pussanza da decisiun superiura. Ina tala instanza ‹statala› n’ha betg be da garantir ina convivenza paschaivla entras chanalisar e far urden cun ils interess divergents, mabain ha er da procurar che l’egualisaziun dals basegns che s’opponan in a l’auter succedia a moda gista.[3]

Istorgia da la noziun

Il pled ‹stadi› deriva dal latin status (stadi, situaziun, posiziun). Da qua è sa sviluppà dal temp da la renaschientscha la noziun taliana lo stato, la quala designava la furma pli u main stabila d’ina monarchia u republica. Per Niccolò Machiavelli (1469–1527) cumpigliava la noziun stadi tut ils pudairs umans che pussibilitavan d’exequir pussanza sur dad auters umans. Cun il status regalis era manegià la posiziun, la pussanza e l’influenza dal retg u prinzi ch’era arrivà a la pussanza, pli tard er da sia curt. La translaziun franzosa état ha uschia sa laschà applitgar sin il tegnairchasa economic da la pussanza centrala e pli tard er sin l’unitad giuridica e politica da tut ils burgais entaifer in territori statal (da l’urden dals stans fin a la societad burgaisa).

Dapi ch’è sa sviluppà en l’Europa or da las guerras burgaisas dal temp modern tempriv il stadi modern, vegn considerà sco ina da las caracteristicas centralas da quel che la convivenza en ina cuminanza statala saja suttamessa ad ina pussanza da regulaziun centrala, la quala stoppia er esser abla da far valair quella, per ch’ils umans possian viver ensemen en pasch e segirezza. Uschia han surtut Jean Bodin e Thomas Hobbes definì il stadi.[4]

Pir vers la fin dal 18avel tschientaner ha il stadi survegnì sia muntada moderna. La pussanza persunala dal monarc, sia suveranitad absoluta, è daventada tras las scrittiras da Locke e Montesquieu in element constitutiv dal sistem politic. Pir cun schliar la pussanza da la persuna dal monarc èsi daventà pussaivel da considerar il stadi sco instituziun abstracta.[5]

Sia muntada odierna sco furma d’organisaziun da la cuminanza exteriura, adina pli pussanta, ha il stadi alura surtut cuntanschì en il decurs dal 19avel tschientaner. Per blers istoriografs da quel temp furmava il stadi (naziunal) in punct fix entaifer lur scrittiras: Jacob Burckhardt (1818–1897) ha considerà il stadi, sper la religiun e la cultura, sco ina da las forzas centralas che constitueschian e dirigian l’istorgia umana.

L’istorgia da la noziun ‹stadi› è pia er l’expressiun da la midada che corporaziuns politicas han fatg tras en il decurs dal temp; perquai èsi contestà, schebain ì saja inditgà da duvrar la noziun moderna cur ch’ins discurra da furmas da pussanza pli veglias. Per part vegn quai acceptà, per part èn ins percunter da l’avis che la noziun dal stadi sa laschia be applitgar sin cuminanzas politicas a partir dal temp modern, e che furmas statalas pli veglias stoppian vegnir numnadas tenor lur denominaziun oriunda (p.ex. polis, civitas, res publica, regimen, regnum u imperium).[6]

Origin

Elizabeth I in coronation robes
Monarchia (Elizabeth I, 1533–1603)

Sur dieschmillis dad onns han ils umans vivì ensemen en societads senza disponer d’instituziuns politicas formalas u d’in’autoritad constituida. Pir avant ca. 6000 onns, cun il cumenzament da la civilisaziun, han las emprimas societads cumenzà a survegnir furma cun structuras formalas. En tschertas regiuns han da quel temp cumenzà a sa far valair las ideas da l’ierarchia, dal cumandar e da la submissiun. Areguard il svilup preistoric d’in emprim urden politic datti differentas teorias istoricas. A l’entschatta furmavan talas societads structuradas tenor princips ierarchics l’excepziun e sa restrenschevan sin il Proxim Orient e pli tard er sin l’Orient Central. La gronda part dals umans vivevan vinavant en stirpas segmentadas. Plaunsieu han societads ierarchicas extendì lur grondezza ed influenza, mintgatant han ellas conquistà territoris da societads segmentaras vischinantas ed ha suttamess quellas, per il pli en furma da sclavaria. Per part independentamain da quai, per part er sco reacziun sin il squitsch d’ordaifer han autras stirpas medemamain sviluppà ierarchias en lur organisaziun sociala e politica. Fin l’expansiun europeica e colonisaziun è la gronda part dals umans en differentas parts dal mund per ordinari stada organisada a moda betg statala, en intginas regiuns fin en il 19avel tschientaner. Pir dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner cumpiglia il model statal da l’organisaziun politica l’entir mund.

Ils emprims stadis èn sa furmads en il quart millenni a.C. Cuminanzas statalas en il senn da structuras da pussanza organisadas a fund e constituidas a basa da dretg public èn pir sa furmadas in pau a la giada en il decurs da l’istorgia.

Damai ch’i na dat ozendi strusch territoris che na tutgan tar nagin stadi e che lubissan ina nova fundaziun, sa furman stadis sin trais modas:

  • Entras secessiun (separaziun cunter la veglia dal stadi oriund) ubain relaschada (en enclegientscha) d’ina part dal stadi or da l’uniun statala d’antruras.
  • Entras dismembraziun, pia declin e dissoluziun d’in stadi d’enfin qua, uschia ch’i sa furman novs stadis.
  • Ubain che dus u dapli stadis d’enfin qua s’uneschan ad in nov; pli savens vegn però territori nov incorporà en in stadi existent (sco che quai è per exempel stà il cas cun l’anteriura Republica democratica tudestga ch’è daventada il 1990 ina part da la Republica Federala da la Germania).

Furmas da stadi

En la politologia moderna vegn fatg la differenza tranter furmas da stadi, furmas da pussanza e sistems guvernamentals. Igl è quai ina differenziaziun ch’era anc nunusitada en l’antica. En l’antica resguardav’ins las furmas da stadi e las furmas da pussanza sco sinonims. La classificaziun la pli enconuschenta deriva dad Aristoteles. Quel ha sutdividì las furmas da pussanza en bunas e nauschas furmas d’execuziun dal domini; sco las bunas resguarda el monarchia, aristocrazia e politeia (oz: democrazia), sco furmas degeneradas tirannia, oligarchia e democrazia (oz: oclocrazia, ‹domini da la plebaglia›). Cicero ha be laschà valair las trais furmas positivas monarchia, aristocrazia e democrazia (en il senn odiern) sco res publica.

Dapi il 20avel tschientaner resguard’ins entaifer la politologia las furmas da pussanza e las furmas da stadi separadamain. I vegnan differenziadas duas furmas da stadi fundamentalas: monarchia e republica. La furma da stadi inditgescha il stadi de jure, pia co che quel è furmà tenor la constituziun. Co ch’il stadi vegn regì, pia il stadi de facto, dependa però da la furma guvernamentala. Uschia vegnan bleras monarchias regidas a moda democratica, entant che la pussanza en ina republica na vegn betg exnum exequida tras il pievel. Per pudair caracterisar l’urden politic d’in stadi, èn pia necessarias omaduas noziuns.

La furma guvernamentala che prevala en blers stadis da tempra occidentala, è quella dal parlamentarissem e da la democrazia represchentativa.

Sociologia

Max Weber 1917
Max Weber (en il center)

Ferdinand Tönnies attribuescha en si’ovra ‹Gemeinschaft und Gesellschaft› (1887) il stadi a la sfera politica da la societad. Max Weber suonda quest schema cun definir il stadi sco cuminanza umana, da la quala l’administraziun occupa entaifer in tschert territori cun success il monopol da la forza fisica legitima per exequir l’urden. Il stadi modern è segnà tenor Weber dals princips territorialitad, monopol da la violenza, funcziunaris spezialisads e domini birocratic. Il pli tard dapi l’epoca dal colonialissem è questa furma dal domini politic derasada en tut il mund.[7]

Sco sistem dovra Niklas Luhmann la noziun ‹stadi› be en virgulettas. Luhmann definescha la noziun sco instrument semantic: Il stadi na saja nagin sistem politic, mabain l’organisaziun d’in sistem politic che servia a l’autodescripziun da quest sistem politic.[8]

Economia

En l’economia publica designeschan ins sco stadi mintga subject da l’economia ch’è munì cun pussanza suverana, per exempel ina regenza, in’administraziun e per part er in’instituziun sui generis. Il stadi vegn considerà sco summa da tut las uniuns obligatoricas. L’agir statal en il senn da l’economia publica cumpiglia en quest senn l’activitad da tut ils nivels politics (incl. vischnancas, regiuns, chantuns e.a.).

Sco subject ch’agescha entaifer ils ciclus economics, vegn il stadi considerà sut l’aspect da sia rolla e muntada per l’economia publica. La scienza da l’economia publica vesa il stadi sco purtader central da la politica economica. Cun agid d’ina politica dad urden, da structura e da process duaja quel garantir il funcziunament dal sistem economic.

Entaifer il quint general da l’economia publica furma il stadi in element dal cirquit economic. El intervegna cun agid da transacziuns monetaras en il svilup dals martgads:

  • cun producir, cumprar e vender rauba e servetschs
  • cun incassar taglias, taxas e duanas
  • cun prestar pajaments da transfer (p.ex. subvenziuns, prestaziuns socialas, gulivaziun da finanzas).

La politica fiscala determinescha, quants daners che vegnan incassads ed impundids per tge posiziuns; las decisiuns da quella influenzeschan tranter auter il preventiv, ils debits statals e la creschientscha economica.

Dretg internaziunal

Caracteristicas da stadis

Il dretg internaziunal classic enconuscha trais caracteristicas da stadis:

  • ina populaziun
  • in territori cun clers cunfins geografics
  • ina regenza stabila ch’exequescha la pussanza effectiva

In stadi vegn considerà sco betg pli existent sch’in da quests trais elements ch’al constitueschan è crudà davant.

Quests criteris valan en stadis federals er per ils stadis parzials (chantuns, pajais federativs e.a.). Tar quels sa tracti però da subjects ch’èn suttamess al dretg dal stadi respectiv e betg da stadis per propi en il senn dal dretg internaziunal.

La teoria dals trais elements ha sviluppà il scienzià da dretg statal e da dretg internaziunal Georg Jellinek. Quella vala oz sco renconuschida generalmain. Cun ademplir quests trais criteris è avant maun in stadi en il senn dal dretg internaziunal ed uschia in subject dal dretg internaziunal.

La Convenziun da Montevideo numna sco ulteriur criteri l’abilitad d’entrar en contacts cun auters stadis. Quest puntg da vista n’ha però betg pudì sa far valair entaifer la scienza dal dretg internaziunal. I vegn fatg valair che questa ‹suveranitad exteriura› saja bain ina caracteristica da la pussanza statala, ma ch’ella na furmai betg in’ulteriura, quarta caracteristica dal stadi. Da sa restrenscher als trais elements numnads duaja pussibilitar da resguardar en la definiziun ina paletta da furmas da pussanza da stadis reals uschè vasta sco pussaivel.

Renconuschientscha da stadis

Grenspost
Cipra dal Nord

Da differenziar da la qualitad da stadi è la renconuschientscha da stadis. Ina tala renconuschientscha ha tenor l’opiniun generala ina muntada puramain declamatorica, vul dir: ella n’è betg constitutiva per l’atgnadad dal stadi che vegn renconuschì dad esser in stadi. Facticamain furma il grad da renconuschientscha internaziunala tuttina in ferm indizi, a basa dal qual sa lascha concluder sin l’existenza sco stadi tenor dretg internaziunal (mettend pia en il center main la statalitad per sai, mabain la dumonda quant fitg ch’in stadi ha pudì s’etablir sco subject dal dretg internaziunal). I dat però er in puntg da vista tenor il qual la renconuschientscha tras auters stadis furma in element constitutiv da la statalitad.

Da la renconuschientscha da stadis è ultra da quai da differenziar la renconuschientscha da regenzas. Questa differenza daventa da muntada sch’ina regenza che n’è betg legitimada (a moda democratica) surpiglia la pussanza en in pajais (p.ex. en rom d’in putsch militar).

I sa lascha constatar pli e pli che stadis vegnan renconuschids be sch’els resguardan standards elementars che resultan dal dretg internaziunal (p.ex. ina constituziun cun elements democratics). Ultra da quai giogan adina dapli criteris politics in’impurtanta rolla, sco che mussa il cas da la Republica dal Cosovo.[9]

Tut en tut datti en il mund 194 stadis suverans ch’èn renconuschids cumplettamain da las Naziuns unidas resp. da ses stadis commembers (situaziun dal 2019). Igl èn quai ils 193 stadis commembers da las Naziuns unidas ed il Stadi dal Vatican. A la Sontga Sedia (ch’è da distinguer dal Vatican sco stadi) ed al stadi Palestina conceda l’Assamblea generala da las Naziuns unidas il status d’observatur.

Ulteriurs stadis na vegnan betg renconuschids da las Naziuns Unidas, percunter d’ina part dals stadis renconuschids en tut il mund (en parantesa mintgamai il dumber da renconuschientschas, situaziun dal 2019): Palestina (137), Cosovo (114), Republica democratica araba da la Sahara (46), Taiwan (23), Abchasia (5), Ossezia dal Sid (4), Cipra dal Nord (1).

Successiun dals stadis

La successiun dals stadis munta ch’ils dretgs e las obligaziuns d’in stadi vegnan surpigliads tras in auter stadi. La dumonda cura ed en tge dimensiun che novs stadis surpiglian la posiziun giuridica da lur stadis precedents sa tschenta però be sch’in stadi na cuntinuescha betg cun l’identitad dal stadi precedent tenor dretg internaziunal, mabain represchenta in nov subject dal dretg internaziunal. Midadas da la regenza u da la constituziun d’in stadi na muntan anc betg che la cuntinuitad dal stadi vegnia interrutta. Las dumondas che sa tschentan en quest connex èn surtut daventadas actualas en ils cas da la dissoluziun da l’Uniun sovietica[10] e da l’anteriura Jugoslavia.

Critica da la funcziun dal stadi

Anarchissem

L’anarchissem è ina filosofia politica che considerescha il stadi sco immoral, nunnecessari e nuschaivel e che cloma enstagl suenter ina societad senza classas e senza stadi (anarchia).

Anarchists èn da l’avis ch’il stadi saja da natira ennà in instrument da pussanza e da suppressiun, e quai independentamain da la dumonda tgi ch’exequeschia la controlla sur da quel. Las lingias che spartian la regenza dal commerzi privat sajan uschè diffusas ch’ellas sajan quasi inexistentas. En pli rendan anarchists attent ch’il stadi disponia dal monopol d’applitgar legalmain meds da violenza, uschia che quel possia teoreticamain privar l’uman da tut temp da ses dretgs natirals. Auter ch’ils marxists èn anarchists da l’avis ch’i na possia betg esser ina finamira politica da conquistar tras ina revoluziun la pussanza statala. Enstagl èn els persvas che l’apparat statal stoppia vegnir dismess dal tuttafatg e che la convivenza stoppia vegnir reglada autramain, a basa da raits socialas che na partan betg dal princip da la pussanza statala.

Entaifer in stadi, il qual dispona adina da structuras pli u main centralisadas e represchenta uschia adina ina societad da classas ierarchica – uschia vegn argumentà –, na sa laschia ina societad senza classas nunpussaivel realisar. Pertge che be gia l’existenza da daners stgaffeschia inegualitads. Perquai vulan anarchists dismetter ils stadis ed en il cas ideal er remplazzar ils daners tras la societad solidarica; uschia duaja la societad vegnir manada enavos en in stadi egalitar e vegnir restituida tant sco pussaivel l’autonomia ed autarchia da quella.

Marxissem

Gramsci
Antonio Gramsci

En sias scrittiras temprivas ha Karl Marx purtretà il stadi sco instituziun «parasitara», construida sin la surstructura da l’economia, ch’impundia la lavur cunter l’interess public. Da quai resultian er las classas entaifer la societad. Las relaziuns vertentas entaifer la societad sajan per la classa regenta in instrument d’exequir la pussanza ed il domini politic, ed ellas servian en general sco med da regulaziun e da repressiun che rinforzia be anc il cumbat da classas. Marx e ses cumbattant Friedrich Engels han perquai definì sco finamira dal communissem da stgaffir ina societad senza classas, en la quala il stadi stoppia «pirir».

Er per ils ulteriurs teoretichers marxistics è la rolla dal stadi betg socialistic determinada entras sia funcziun entaifer l’urden dal mund chapitalistic. Antonio Gramsci (1891–1937) accentuescha en sia teoria dal stadi che quel furmia be ina da las instituziuns che gidia a mantegnair l’egemonia da la classa regenta. Daspera vegnia la pussanza statala rinforzada tras il domini ideologic da las instituziuns da la societad civila sco baselgias, scolas e meds da massa.

Ralph Miliband (1924–1994) argumentescha che la classa sa servia dal stadi sco instrument per diriger la societad e ch’ella domineschia quel a basa da las relaziuns interumanas tranter ils funcziunaris dal stadi e las elitas da l’economia. Entras quests entretschaments socials, economics e politics ed il fatg ch’ils funcziunaris derivian da la medema classa sociala chapitalistica s’orienteschia il stadi adina als interess dals possessurs dal chapital e saja adina collià cun quels.

Annotaziuns

  1. Cf. p.ex. Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Grundlagen der Philosophie des Rechts.
  2. Cf. Alfred Katz: Staatsrecht: Grundkurs im öffentlichen Recht. 18. ed., C.F. Müller/Hüthig Jehle Rehm, Heidelberg/Minca 2010, § 3.
  3. Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., § 27.
  4. Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., §§ 9 III 1, 17 II; Rechtsphilosophie, 6. ed., 2011, § 28 I.
  5. Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. 3. ed., Beck, Minca 2002, p. 122.
  6. Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. 3. ed., Beck, Minca 2002, p. 16.
  7. Cf. Schlichte 2005.
  8. Niklas Luhmann: Die Politik der Gesellschaft. 2000, ISBN 3-518-58290-9.
  9. Frithjof Ehm: Demokratie und die Anerkennung von Staaten und Regierungen. En: Archiv des Völkerrechts, tom 49, 2011, p. 64–86.
  10. Cf. p.ex. Claudia Willershausen: Zerfall der Sowjetunion: Staatennachfolge oder Identität der Russländischen Föderation, Kovač, Hamburg 2002.

Litteratura

  • Daron Acemoğlu, James A. Robinson: Warum Nationen scheitern. Die Ursprünge von Macht, Wohlstand und Armut. S. Fischer, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-000546-5.
  • Arthur Benz: Der moderne Staat. Grundlagen der politologischen Analyse. Oldenbourg, Minca 2001, ISBN 3-486-23636-9.
  • Gotthard Breit, Peter Massing (ed.): Der Staat. Ideengeschichtliche Grundlagen, Wandel der Aufgaben, Stellung des Bürgers. Eine Einführung. Wochenschau, Schwalbach 2003, ISBN 3-89974-072-6.
  • Stefan Breuer: Der Staat. Entstehung, Typen und Organisationsstadien. Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-499-55593-X.
  • Stefan Breuer: Der charismatische Staat. Ursprünge und Frühformen staatlicher Herrschaft. WBG, Darmstadt 2014, ISBN 978-3-534-26459-9.
  • Pierre Clastres: La Société contre l’État. Minuit, 1974; tud. Staatsfeinde: Studien zur politischen Anthropologie. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1976.
  • James R. Crawford: The Creation of States in International Law. 2. ed., Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 0-19-826002-4.
  • Petra Dobner: Bald Phoenix – bald Asche. Ambivalenzen des Staates. Wagenbach, Berlin 2009, ISBN 978-3-8031-2623-8.
  • S.E. Finer: The History of Government from the Earliest Times. 3 toms. Oxford University Press, Oxford 1999, ISBN 0-19-820802-2.
  • Ernst Forsthoff: Der Staat der Industriegesellschaft. 2. ed., Beck, Minca 1971.
  • Michael Gal: Der Staat in historischer Sicht. Zum Problem der Staatlichkeit in der Frühen Neuzeit. En: Der Staat. Zeitschrift für Staatslehre und Verfassungsgeschichte, deutsches und europäisches öffentliches Recht. Tom 54, 2015, carnet 2, p. 241–266.
  • Michael Gal: Staaten, Reiche, Dependanten. Grundlegung einer Theorie der Politate. En: Id.: Internationale Politikgeschichte. Konzeption – Grundlagen – Aspekte. Norderstedt 2019, ISBN 978-3-7528-2338-7, p. 239–291.
  • Helmut Kuhn: Der Staat. Eine philosophische Darstellung. Kösel, Minca 1967.
  • Ernst Meyer: Einführung in die antike Staatskunde. 6. ed., Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1992.
  • Axel Montenbruck: Zivilisation. Eine Rechtsanthropologie. Staat und Mensch, Gewalt und Recht, Kultur und Natur. 2. ed. 2010, Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin (PDF).
  • Robert Chr. van Ooyen: Der Staat der Moderne. Hans Kelsens Pluralismustheorie. Berlin 2003.
  • Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. Eine vergleichende Verfassungsgeschichte Europas von den Anfängen bis zur Gegenwart. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-45310-4.
  • Murray N. Rothbard: The Anatomy of the State (PDF; 124 kB).
  • Bernd Marquardt: Universalgeschichte des Staates. Von der vorstaatlichen Gesellschaft zum Staat der Industriegesellschaft. Lit Verlag, Münster 2009, ISBN 978-3-643-90004-3.
  • Klaus Schlichte: Der Staat in der Weltgesellschaft. Politische Herrschaft in Asien, Afrika und Lateinamerika. Campus, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37881-7.
  • Carl Schmitt: Der Begriff des Politischen. 7. ed., Duncker & Humblot, Berlin 2002, ISBN 3-428-08725-9.
  • Gunnar Folke Schuppert: Verflochtene Staatlichkeit. Globalisierung als Governance-Geschichte. Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50180-2.
  • Stefan Talmon: Kollektive Nichtanerkennung illegaler Staaten. Grundlagen und Rechtsfolgen einer international koordinierten Sanktion, dargestellt am Beispiel der Türkischen Republik Nord-Zypern. Mohr Siebeck, Tübingen 2006, ISBN 3-16-147981-5.
  • Hans-Peter Waldrich: Der Staat. Das deutsche Staatsdenken seit dem 18. Jahrhundert. Olzog, Minca 1973, ISBN 3-7892-7063-6.
  • Weltbank (ed.): Weltentwicklungsbericht 1997. Der Staat in einer sich ändernden Welt. Washington, D.C. 1997, ISBN 0-8213-3772-6.
  • Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre. Politikwissenschaft. 17. ed. amplifitgada. Beck, Minca 2017, ISBN 978-3-406-71296-8.
Austria

L’Austria (tudestg Österreich) è in stadi da l’Europa Centrala cun 8,7 milliuns abitants. Ils pajais vischins èn la Germania e la Tschechia en il nord, la Slovenia e l’Italia en il sid, la Slovachia e l’Ungaria en l’ost sco er la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein en il vest. Sco ses vischins Svizra, Tschechia, Slovachia ed Ungaria na cunfinescha er l’Austria betg cun la mar.

L’Austria è in stadi federativ democratic ch’è naschì en la furma odierna suenter l’Emprima Guerra mundiala. Ils nov pajais federativs èn: Vorarlberg, Tirol, Salzburg (en la part occidentala dal pajais); Kärnten, Steiermark [rumantsch er Stiria], Burgenland (en il sidost), Oberösterreich [Austria Auta], Niederösterreich [Austria Bassa] e Vienna (en il nordost). Vienna furma a medem temp la chapitala dal pajais. L’Austria è stà in commember fundatur da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD) il 1961 ed è dapi il 1995 commember da l’Uniun europeica.

Ils cunfins topografics dal pajais furman il Massiv Boemian ed il flum Thaya vers nord, las Caravancas e las Collinas da la Stiria en il sid, la Planira Pannonica en l’ost sco er il Rain ed il Lai da Constanza vers vest. Bundant 62 % da l’Austria èn situads en las Alps.

Il term Austria cumpara l’emprima giada il 996 en sia furma dal vegl tudestg Ostarrichi. Er la furma latina Austria era gia usitada da quel temp. Entaifer il Sontg Imperi roman ha l’Austria cuntanschì il 1556 l’independenza da la Baviera ed è daventada in agen ducadi. Quel cumpigliava pli u main il territori dal pajais federativ Austria Bassa dad oz.

Pli tard han ins transferì il num Austria sin la Monarchia da Habsburg resp. il 1804 sin l’Imperi austriac. Pervi da la terrada en la Battaglia da Königgrätz il 1866 n’ha l’Austria betg fatg part, suenter la dissoluziun da la Confederaziun tudestga, da la restructuraziun da la Germania.

Suenter la sconfitta da l’Austria-Ungaria en l’Emprima Guerra mundiala han las pussanzas victuras impedì in’ulteriura giada che l’Austria sa collia cun la Republica tudestga. Uschia è naschida il 1918 la Republica odierna. Pervi da la predominanza naziunalsocialistica en il pajais ha l’Austria fatg part dal 1938 fin il 1945 dal Reich tudestg. Ils victurs da la Segunda Guerra mundiala han puspè restituì il status da l’Austria sco stadi independent. Suenter che l’occupaziun dal stadi è ida a fin il 1955 ha l’Austria declerà sia neutralitad permanenta ed è vegnida commembra da las Naziuns unidas.

Berlin

Berlin, raramain rumantschà sco Berlina, è la chapitala ed in dals sedesch pajais federativs da la Germania.

La citad dumbra 3,5 milliun abitants. Ella è la pli gronda citad da la Germania e la segunda pli gronda da l'Uniun Europeica.

Berlin è la 41avla pli visitada citad dal mund.

Chantun Grischun

Il Grischun (tudestg: Graubünden; talian: Grigioni; franzos: Grisons; latin: Grisonia) è in chantun da la Confederaziun svizra. El è situà il pli a l’ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns. Topograficamain è il Grischun ordvart sparpaglià; el dumbra radund 150 vals, 615 lais e 937 pizs. Plinavant è il Grischun l’unic chantun da la Svizra ch’è uffizialmain triling (cun las trais linguas tudestg, rumantsch e talian).

Chantuns da la Svizra

Ils 26 chantuns (tud. Kantone, frz. cantons, tal. cantoni, en la Svizra tudestga tradiziunalmain numnads Stände) èn ils stadis commembers da la Confederaziun svizra. La noziun è vegnida duvrada l'emprima giada l'onn 1475 en in'acta friburgaisa.

Citad dal Vatican

Il Stadi da la Citad dal Vatican (talian Stato della Città del Vaticano, latin Status Civitatis Vaticanæ), era numnà Stadi vatican, Citad dal Vatican u simplamain Vatican, è il pli pitschen stadi dal mund ch’è renconuschì universalmain. El è situà a l’intern dal territori da la citad da Roma, ha ina surfatscha da 0,44 kilometers quadrats e stgars 1000 abitants, dals quals bundant la mesadad èn burgais vaticans.

Al territori dal Vatican appartegnan tranter auter il Dom da S. Peder, la Plazza da S. Peder, la Chapella sixtina sco er ils differents palazs e parcs situads a l’intern dal mir dal Vatican.

Politicamain furma il Vatican ina monarchia d’elecziun absoluta cun il papa sco schef da stadi. Quel vegn elegì dals cardinals per vita duranta e po be demissiunar or d’atgna voluntad. A nivel internaziunal vegn il stadi represchentà tras la sedia apostolica. Quella vala sco subject nunstatal dal dretg internaziunal, damai ch’ella na represchenta betg be ils interess dal Vatican, mabain da l’entira baselgia catolica.

Danemarc

Il Reginavel dal Danemarc (danais Kongeriget Danmark [ˈkɔŋəʀiːəð ˈdanmɑʀg]) è in stadi situà en l’Europa dal Nord. Ses territori cumpiglia radund 43 000 km² che giaschan tranter la Peninsla Scandinava e l’Europa Centrala. Las bundant 1500 inslas (72 abitadas sur onn) furman radund in terz da la surfatscha dal pajais.Tar il Reginavel dal Danemarc tutgan er la Grönlanda e las Inslas Feroe. Questas duas regiuns possedan ina vasta autonomia, in’atgna bandiera ed atgnas linguas uffizialas. Cuntrari al territori principal dal Danemarc na fan ellas betg part da l’Uniun europeica.

Sulettamain en il sid posseda il Danemarc in cunfin cun in auter stadi, numnadamain cun la Germania. En il nord da la Germania (en la regiun Schleswig dal Sid ch’appartegneva pli baud al Danemarc) viva ina minoritad danaisa detg vasta. Da l’autra vart dal cunfin, en il Schleswig dal Nord, viva percunter ina minoritad tudestga, damai che quest territori appartegneva temporarmain a la Germania.

Europa

L’Europa (grec vegl Εὐρώπη, Eurṓpē) è in continent che s’extenda sur il tschintgavel occidental da la surfatscha da l’Eurasia. Cumbain ch’i sa tracta geograficamain pia d’in subcontinent, vegn per motivs istorics e culturals per ordinari discurrì da l’Europa sco agen continents. Quai mussa che la noziun ‹Europa› na sa restrenscha betg a sia definiziun geografica, mabain includa er aspects istorics, culturals, politics, economics ed ideals.

Ils abitants da l’Europa vegnan numnads Europeans. Cun bundant 700 milliuns abitants che vivan sin ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat, tutga l’Europa tar las parts dal mund abitads pli spess. L’Europa è urbanisada vaira ferm, surtut en las regiuns da las chapitalas e da la megalopolis ‹banana blaua›. Impurtantas cuminanzas politicas en l’Europa èn surtut il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica.

Frantscha

La Frantscha (uffizial Republica franzosa, franzos République française [ʁe.py.ˈblik fʁɑ̃.ˈsɛz], en furma curta (la) France [fʁɑ̃s]) è in stadi unitar, democratic ed intercontinental ch’è situà en l’Europa dal Vest e che cumpiglia inslas e territoris d’ultramar sin plirs continents. La France métropolitaine, vul dir la part europeica dal territori statal, s’extenda da la Mar Mediterrana fin al Chanal da la Mongia e la Mar dal Nord sco er dal Rain fin a l’Ocean Atlantic. Pervi da sia furma caracteristica vegn la terra franca dal pajais er numnada Hexagone. Areguard la surfatscha furma la Frantscha il pli grond pajais da l’Uniun europeica e dispona dal terz grond territori dal stadi en l’Europa insumma (suenter la Russia e l’Ucraina). Paris è la chapitala dal pajais e furma ensemen cun l’Île-de-France la pli gronda zona d’aglomeraziun dal pajais, avant Lyon, Marseille, Toulouse e Lille.

En il 17avel e 18avel tschientaner ha la Frantscha occupà ina posiziun egemoniala entaifer l’Europa. Da muntada è stada tant l’irradiaziun politica sco er culturala: La curt da Louis XIV è daventada l’exempel per ils stadis absolutistics en tut l’Europa; la Revoluziun franzosa cun la Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais e l’occupaziun tras Napoleun ch’è suandada han mess ad ir en blers pajais il svilup da la democrazia, il qual è però adina puspè vegnì interrut. En territoris d’ultramar ha la Frantscha erigì duas giadas in imperi colonial: l’emprim cumpigliava t.a. vastas parts da l’America dal Nord ed è per gronda part ì a perder ils onns 1756–1763 durant la Guerra da set onns; il segund ha surtut cumpiglià vastas parts da l’Africa e furmava en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner la segund gronda pussanza coloniala dal mund. En il 21avel tschientaner vala la Frantscha ensemen cun la Germania sco forza motorica da l’integraziun europeica.

La Republica franzosa vegn declerada en la constituziun sco indivisibla, laicistica, democratica e sociala. La maxima da quella sa cloma: ‹Regenza dal pievel tras il pievel e per il pievel›. La Frantscha vala sco in dals pajais ils pli sviluppads dal mund. Partind dal product naziunal brut sa tracti da la tschintgavel gronda economia dal mund e da la terz gronda paritad da la capacitad da cumpra en l’Europa. Il standard da viver, il grad da furmaziun e l’aspectativa da vita valan generalmain sco auts. Ultra da quai sa tracti dal pajais dal mund che vegn visità il pli savens: onn per onn visitan radund 83 milliuns turists da l’exteriur la Frantscha.La Frantscha mantegna la terz gronda armada entaifer la NATO e la pli gronda armada da l’Uniun europeica. Il pajais furma in dals commembers stabels dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas e disponiva il 2010 sco pussanza atomara dal terz grond arsenal d’armas nuclearas. La Frantscha è stada in commember fundatur da l’Uniun europeica e da las Naziuns unidas, è commembra da la Francophonie, dals G7, dals G20, da la NATO, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD), da l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC) e da l’Uniun latina.

Germania

La Germania (furma uffiziala Republica Federala da la Germania, en la lingua da mintgadi er Republica Federala Tudestga, RFT; tudestg: Bundesrepublik Deutschland, BRD) è in stadi federal situà en l’Europa Centrala. Il stadi da dretg democratic e social consista dals 16 pajais federativs tudestgs. La chapitala da la Germania è Berlin.

La Germania cunfinescha cun nov stadis; ultra da quai vegn il stadi cunfinà da dus spazis natirals: en il nord da la Mar dal Nord e Mar da l’Ost ed en il sid da las Alps. L’entir territori dal pajais è situà en la zona temprada. Cun bundant 81 milliuns abitants è il pajais populà vaira spess.

La Germania è in commember fundatur da l’Uniun europeica ed a medem temp il stadi da l’UE cun il pli aut dumber da la populaziun. Ensemen cun 18 ulteriurs commembers da l’UE furma la Germania l’uniun monetara da la zona da l’euro. La Germania è commembra da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa, da la NATO, dals G7 e dals G20. En Germania sa chatta la sedia da la Banca centrala europeica, dal Tribunal maritim internaziunal sco er da l’Uffizi da patentas europeic. La Germania è in stadi da grond’influenza politica entaifer l’Europa ed in pajais partenari tschertgà a nivel internaziunal.

Tenor il product naziunal brut è la Germania la pli gronda economia publica da l’Europa e la quart gronda dal mund. L’onn 2012 figurava il pajais sco terz gronda naziun dad export e dad import. L’Indicatur dal svilup uman classifitgescha la Germania sco pajais autsviluppà.

Grezia

La Grezia (grec Elláda, Ελλάδα u formalmain Ellás, Ελλάς ‹Hellas›) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost. Cun sias costas ordvart vastas e las bleras inslas è la Grezia in tipic stadi mediterran. Ils stadis cunfinants èn l’Albania, la Macedonia dal Nord, la Bulgaria e la Tirchia. La Grezia fa part da l’Uniun europeica e da la zona da l’euro. Ella è commembra da las Naziuns unidas, da l’OECD, da la NATO, da l’OSZE e dal Cussegl da l’Europa.

Italia

L’Italia (uffizialmain Republica Taliana, talian Repubblica Italiana) è in stadi situà en l’Europa dal Sid. La pli gronda part dal pajais sa chatta sin la Peninsla Apennina ch’è circumdada da la Mar Mediterrana. La chapitala da l’Italia è Roma.

En l’antica furmava il territori da l’Italia odierna il center da l’Imperi roman. Durant il 14avel e 15avel tschientaner è la Toscana stada la regiun da partenza da la renaschientscha. Il stadi talian modern exista dapi il risorgimento (segunda mesadad dal 19avel tschientaner).

Londra

Londra (en englais: London) è la chapitala da l'Engalterra e dal Reginavel Unì. Londra è la 17. gronda citad dal mund cun 12 524 316 abitants.

Monaco

Il Principadi da Monaco (franzos Principauté de Monaco, monegasc Principatu de Múnegu) è ina citad-stadi situada a la riva da la Mar Mediterrana (Côte d’Azur). Il pajais è circumdà dal tuttafatg da la Frantscha e giascha en vischinanza dal cunfin cun l’Italia (Liguria). Suenter il Vatican furma il Principadi da Monaco il segund pitschen stadi dal mund.

En l’antica furmava il Monaco ina plazza commerziala dals Fenizians e pli tard dals Grecs. Quels avevan erigì qua in tempel da Heracles ch’ha survegnì il surnum Monoikos ‹chasa singula› resp. ‹singular› (sa referind a las qualitads da Heracles). Tenor in’autra interpretaziun deriva il num dal pievel liguric dals Monoikos che duai avair vivì qua a partir dal 5avel tschientaner a.C. Or da la denominaziun dal port roman Herculis Monoeci Portus è alura sa sviluppà, sco furma scursanida, il num odiern Monaco.Oz furma il Monaco in domicil che vegn apprezià surtut dals ritgs dal mund, damai che la citad-stadi incassescha ni taglia sin las entradas ni sin l’ierta. Interpresas èn percunter suttamessas a la taglia. Il stadi n’è betg commember da l’Uniun europeica. Cun radund 36 000 abitants sin ina surfatscha da radund dus kilometers quadrat posseda il Monaco la pli gronda spessezza d’abitants da tut ils stadis dal mund. Radund 78 % da tut ils abitants èn esters che na possedan betg il pass monegasc.

Paris

Paris è la chapitala da la Frantscha en la regiun Île-de-France.

Pologna

La Pologna (polonais Polska [ˈpɔlska]), uffizial Republica da la Pologna (polonais Rzeczpospolita Polska [ʐɛʈ͡ʂpɔsˈpɔlita ˈpɔlska]) è ina republica parlamentara situada en l’Europa Centrala. Chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Varsovia (polonais Warszawa); la pli gronda aglomeraziun furma la regiun metropola enturn Katowice. La Pologna è in stadi unitar ch’è dividì en 16 voivodias. Cun ina grondezza da 312 679 kilometers quadrat è la Pologna il sisavel grond pajais da l’Uniun europeica e cun 38,5 milliuns abitants medemamain il stadi cun la sisavel gronda populaziun. En il nord e vest dal pajais regia surtut in clima oceanic, en il sid ed ost in clima continental.

En il temp medieval tempriv èn sa domiciliads en rom da la migraziun dals pievels stirpas dals Polans dal vest en parts dal territori dal stadi odiern. L’emprima menziun documentada deriva dal 966; da quel temp ha l’emprim duca polonais ch’è cumprovà istoricamain, Mieszko I, avert il pajais al cristianissem. L’onn 1025 è vegnì fundà il Reginavel da la Pologna. Quel è s’unì il 1569 tras l’Uniun da Lublin cun il gronducadi da la Lituania a la Republica roiala Pologna-Lituania ch’è sa sviluppada ad in dals pli gronds e pussants stadis da l’Europa. Da quel temp è naschida l’emprima constituziun moderna da l’Europa (1791).

Tras las trais spartiziuns dal territori statal la fin dal 18avel tschientaner han ils stadis vischins privà la Pologna da sia suveranitad. Pir il 1918, en rom dal Contract da Versailles, ha la Pologna puspè cuntanschì si’independenza statala. L’occupaziun dal pajais tras truppas tudestgas e sovieticas durant la Segunda Guerra mundiala ha custà la vita a milliuns burgais da la Pologna, oravant tut a gidieus polonais. Dapi il 1952 è la Republica da la Pologna stada sut l’influenza da l’Uniun sovietica. Il 1989, surtut sut l’influenza dal moviment da Solidarność, ha gì lieu ina midada da sistem politica ed economica. Dapi il 2005 è la Pologna commembra da l’Uniun europeica e furma in’impurtanta forza economica en l’Europa Centrala.

Areguard il product naziunal brut sa chatta la Pologna sin il 22avel plaz da tut ils stadis dal mund; areguard la paritad da la capacitad da cumpra sin il 21avel plaz. Er en l’Index dal svilup uman cuntanscha la Pologna ina posiziun vaira auta (2016: plaz 35 cun la valur d’index 0,855). Situà tranter ils spazis culturals da l’Europa dal Vest e da l’Ost è il pajais segnà d’ina istorgia fitg variada, en il decurs da la quala è sa sviluppada ina ritga ierta culturala. Sper la commembranza en l’Uniun europeica fa il pajais er part da las Naziuns unidas, da l’OSCE, da la NATO e dal Cussegl da l'Europa.

Russia

La Russia è il pli grond stadi dal mund.

Ella s'extenda sin dus continents: l'Europa e l'Asia. Ses pli lung flum è la Volga, sia pli auta muntogna l'Elbrus.

Model:Countries of Asia

Spagna

La Spagna (uffizialmain Reginavel da la Spagna, spagnol Reino de España [ˈrejno ð(e) esˈpaɲa]) è in stadi situà en l’Europa dal Sidvest che furma ina monarchia ereditara parlamentara. Il territori statal sa chatta per gronda part sin la Peninsla Iberica. La Spagna è sutdividida en 17 communitads autonomas e duas citads autonomas, Ceuta e Melilla. La chapitala furma Madrid. La Spagna è commembra da l’ONU, da l’UE, da l’OECD e da la NATO. Il pajais figurescha tranter las ventg pli grondas naziuns d’export e d’import.

Stadis Unids

Ils Stadis Unids da l'America (engl. United States of America, curt USA), en la furma curta uffiziala Stadis Unids (engl. United States, curt U.S.), betg uffizialmain era be America (engl. America), èn in pajais da l'America dal Nord che consista da 50 stadis federativs. Cun Hawai ed intgins territoris insulars fan ils Stadis Unids era part da l'Oceania.

Il pajais cuvra var 40 pertschient dal territori nordamerican ed è il terz grond stadi dal mund tenor surfatscha davos la Russia ed il Canada.

Ils Stadis Unids èn sa furmadas da tredesch colonias che èn sa decleradas independentas l'onn 1776 dal pajais matern, la Gronda Britannia. Tras l'immigraziun constanta or da l'Europa e pli tard era da l'Asia, la suppressiun dals abitants indigens, l'expansiun territoriala vers il vest, l'annexiun da grondas parts dal Mexico e l'industrialisaziun han ils Stadis Unids a partir da la fin dal 19avel tschientaner cuntanschì ina tscherta influenza sin la politica mundiala. Suenter il declin da l'Uniun sovietica èn ils Stadis Unids la suletta superpussanza restanta.

Ina lingua uffiziala determinada datti betg, ma l'englais predominescha cleramain, en il sidost è era il spagnol derasà. Ultra da quai exista ina gronda quantitad da linguas d'immigrants sco era restanzas da las numerusas linguas indigenas.

Svizra

La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain Confederaziun svizra, è in stadi democratic e federalistic situà en l’Europa Centrala.

La surfatscha da la Svizra munta a 41 285 km². Il territori statal cumpiglia territoris da lingua e cultura tudestga, franzosa, taliana e rumantscha. Ils abitants da la Svizra accentueschan lur appartegnientscha al stadi betg mo sco burgais, mabain er en furma d’ina naziun fundada sin la voluntad politica.

La Svizra cunfinescha en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein, en il sid cun l’Italia ed en il vest cun la Frantscha. La Constituziun federala na fixescha bain nagina chapitala; la sedia da las autoritads federalas è però facticamain Berna.

En Svizra vivan 8,4 milliuns abitants, da quai 2,1 milliuns senza dretg da burgais svizzer (25 %). Da l’entira populaziun (resguardond a partir da 15 onns persunas cun e senza dretg da burgais) han 37 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Il pajais tutga tar ils stadis da l’Europa populads vaira spess, la gronda part da la populaziun sa concentrescha però en la Svizra Bassa, la zona da batschigl situada tranter il Giura e las Alps. Las set pli grondas citads resp. centers economics èn Turitg, Genevra, Basilea, Berna, Losanna, Winterthur e Lucerna.

La Confederaziun sa divida en 26 chantuns cun suveranitad parziala e dispona a nivel federal – confurm a la populaziun indigena – da quatter linguas uffizialas: tudestg, franzos, talian e rumantsch (lingua parzialmain uffiziala). Quellas furman la basa culturala dal pajais cun sias regiuns linguisticas: Svizra tudestga, Svizra franzosa (u Svizra romanda), Svizra taliana e Svizra rumantscha.

Sco designaziun dal pajais vegn duvrada la furma latina – pia linguisticamain neutrala – Confoederatio Helvetica (abreviaziun: CH). La Confederaziun svizra è resortida dals chantuns originars Uri, Sviz e Silvania. Sco document da fundaziun inuffizial vala il Patg federal dal 1291 che furma il pli vegl document federal ch’è sa mantegnì. En la Pasch da Vestfalia dal 1648 ha la Svizra cuntanschì si’independenza tenor il dretg statal. Il stadi federal odiern consista dapi il 1848. Il num Svizra deriva dal chantun originar Sviz resp. da sia chapitala da medem num.

L’identitad e la coesiun naziunala na sa basan betg sin ina lingua, etnia u religiun communabla, mabain sin facturs interculturals sco la cretta en la democrazia directa, in aut grad d’autodeterminaziun locala e regiunala e la cultura exprimida da chattar cumpromiss en la procedura da decisiun politica. En quest reguard vegn la Svizra savens considerada sco exempel per auters stadis.Sin l’index dal svilup uman ha la Svizra cuntanschì il 2016 il segund plaz e tutga uschia tar ils pajais autamain sviluppads. Cumbain che la Svizra sa chatta da tut ils pajais areguard la grondezza be sin il 133avel plaz ed areguard il dumber d’abitants sin il 98avel, furma il pajais la 20avel gronda economia publica dal mund (situaziun dal 2017).

En autras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.