Pasca

Pasqua (per rumauntsch grischun Pasca) es üna festa principela dal cristianissem. I'l center sto la cretta cha Gesu Crist es resüsto dals morts zieva trais dis ed ho survint la pussaunza da la mort per tuots chi crajan in el.

Questa pagina è scritta en puter.
Dieric Bouts - Resurrection
Gesu Crist scu il resüsto - la crusch dvainta ün scepter cun üna bindera da victüergia; purtret dal pittüreder ollandais Dieric Bouts l'an 1455

Connex culla festa da Pessach

Tenor il Nouv Testamaint capitaivan ils fats dal salvamaint cumanzand cun Venderdi Sench düraunt l'eivna güdeva da la festa da Pessach. Il nom latin Pascha pella festa cristiauna memorisescha quel connex. La noziun tudas-cha Ostern invezza ho da chefer apparaintamaing culla direcziun ost causa cha Gesu vela scu il purteder da la vita per il sulagl dals sulagls e vain dimena adüna collio cun l'ost.

Termin

Pasqua vain festageda adüna zieva la prüma glüna plaina da prümavaira, que significha tenor il chalender gregorianic il pü bod dals 22 da marz e pü tard dals 25 d'avrigl.

L'an ecclesiastic cugnuoscha ün temp d'allegria chi düra tschinquaunta dis zieva Pasqua e glivra cun Tschinquaisma.

Litteratura

  • Jens Herzer: Ostern, Himmelfahrt, Pfingsten, Weihnachten. Was wissen wir über die Ursprünge des Christentums? (= Pasqua, Ascensiun, Tschinquaisma, Nadel. Che savainsa dals origens dal cristianissem ?) Brennpunkt Die Bibel. Tom 4. Evangelische Haupt-Bibelgesellschaft e von Cansteinsche Bibelanstalt, Berlin 2000. ISBN 3-7461-0144-1 (scrit in maniera inclegiantaivla ed in medem möd scientificamaing)

Colliaziuns

Baselgia Vaira da Jesus

La Baselgia Vaira da Jesus (True Jesus Church) è ina baselgia independenta che è vegnida fundada a Beijing en China l'onn 1917. Ozendi dumbra ella ver 1.5 milliuns commembers en 45 stadis. La baselgia tutga tar il rom protestantic dal cristianissem che s'ha augmenta durant l'entschatta dal 20avel tschientaner. Nadal e Pasca na vegnan betg festivads. La baselgia n'è betg trinitara e craja che tut las instrucziuns da l'evangeli stoppian avair referenzas biblicas per sustegnair l'urden e per impedir malchapientschas. La baselgia ha l'intenziun da pregiar l'evangeli a tut las naziuns avant il segund return da Jesus.

Bosnia ed Erzegovina

Bosnia ed Erzegovina (bosniac/croat/serb-latin Bosna i Hercegovina [ˌbɔsnaixɛrʦeˈɡoːvina], serb-cirillic Босна и Херцеговина, abreviaziun: BiH / БиХ; er Bosnia-Erzegovina u en furma curta Bosnia) è in stadi federal da l’Europa dal Sidost. El sa cumpona geograficamain da la regiun Bosnia en il nord, che cumpiglia radund 80 % dal territori statal, e da la regiun Erzegovina pli pitschna en il sid. Politicamain è il stadi federal sutdividì en la Republika Srpska, la federaziun Bosnia ed Erzegovina ed il district Brčko sco territori d’administraziun speziala.

Il territori statal è situà en l’ost da la Mar Adriatica sin la Peninsla dal Balcan e sa chatta quasi cumplettamain en la Muntogna Dinarica. Stadis vischins èn la Croazia en il nord e vest, la Serbia en l’ost ed il Montenegro en il sidost. Il 2013 dumbrava il pajais ina populaziun da bundant 3,5 milliuns. Sarajevo è la chapitala e pli gronda citad dal pajais; ulteriuras grondas citads èn Banja Luka, Tuzla, Zenica, Bijeljina e Mostar.

Bulgaria

La Bulgaria (bulgar България [bɤɫg’arijɐ]; denominaziun uffiziala Republica da la Bulgaria, bulgar Република България) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost che dumbra radund 7,1 milliuns abitants. La Bulgaria è commembra da l’Uniun europeica e da la NATO.

Cristianissem

Il cristianissem è ina religiun mundiala ch’è sa sviluppada or dal giudaissem. Ils aderents dal cristianissem vegnan numnads ‹cristians›. L’entira communitad cristiana vegn er numnada ‹cristianadad›. Er il term rumantsch ‹carstgaun› deriva da ‹cristian› (lat. cristianus).

Da muntada centrala per il cristianissem è Jesus da Nazaret, in predicatur ambulant gidieu che sa lascha tschiffar dapi ca. ils onns 28–30 a.C. El dueva la finala vegnir sentenzià a la mort e crucifitgà a Jerusalem. Ses giuvnals han vis en el suenter sia crucificaziun e levada il figl da Dieu ed il messias che vegn spetgà en il giudaissem. En lur confess al numnani Jesus Cristus. La cretta en el furma la basa da las diversas scrittiras dal Nov Testament. Per lunschor la gronda part dals cristians craja en in dieu (monoteissem) che sa manifestescha en la trinitad da bab, figl e sontg spiert. Daspera datti entaifer il cristianissem pitschnas gruppaziuns antitrinitaras.Las numerusas confessiuns resp. baselgias entaifer il cristianissem sa laschan gruppar en quatter direcziuns principalas: la baselgia catolic-romana, las baselgias ortodoxas, las baselgias protestantas e las baselgias anglicanas. Cun radund 2,25 milliardas cartents furma il cristianissem avant l’islam (cun 1,57 milliardas) ed il hinduissem (radund 900 milliuns) la religiun la pli derasada en tut il mund.

Dom da s. Peder

Il dom da s. Peder è ina baselgia catolica en il Vatican, che incurunescha la plazza da s. Peder monumentala.

Il dom da s. Peder tschaffa 20.000 persunas ed è cun ina surfatscha da 15.160 m² ina da las pli grondas baselgias dal mund.

Essend chapella papala, postada dasper il palazi papal Palazzo Apostolico, è la baselgia da s. Peder lieu dallas manifestaziuns principalas dal cult catolic, tranter autras las celebraziuns da Nadal, da Pasca ed ils ritus da l'emna sontga, da la proclamaziun dals novs papas e da las sepulturas dals defuncts, da l'avertura e la clusiun da giubelis e da la canonisaziun da novs sontgs.

Finlanda

La Finlanda (finlandais Suomi [ˈsuɔmi], svedais Finland [ˈfɪnland]), uffizialmain Republica da la Finlanda, è ina republica parlamentara en l’Europa dal Nord e dapi il 1995 in stadi commember da l’Uniun europeica. La Finlanda cunfinescha cun la Svezia, la Norvegia, la Russia e la Mar da l’Ost. Cun radund 5,4 milliuns abitants sin ina surfatscha ch’è be per pauc pli pitschna che la Germania tutga la Finlanda tar ils pajais da l’Europa ch’èn abitads il pli pauc spess. Ina gronda part da la populaziun sa concentrescha sin il sid dal pajais cun la chapitala Helsinki. Las duas linguas uffizialas èn il finlandais ed il svedais. 92 % da la populaziun discurran finlandais, 6 % svedais. La gruppa d’inslas Åland, nua ch’i vegn discurrì svedais, dispona d’in vast statut d’autonomia.

Il territori da la Finlanda è da vegl ennà stà pauc populà; en il temp istoric è quel entrà cun si’incorporaziun en il Reginavel svedais (a partir dal 12avel tschientaner). Sur lung temp è il pajais restà ina part integrala da la Svezia. Il 1809 è el alura vegnì cedì a la Russia; sut lez domini è la Finlanda plaunsieu sa furmada ad ina naziun. Il 1917 ha il pajais cuntanschì l’independenza statala.

Germania

La Germania (furma uffiziala Republica Federala da la Germania, en la lingua da mintgadi er Republica Federala Tudestga, RFT; tudestg: Bundesrepublik Deutschland, BRD) è in stadi federal situà en l’Europa Centrala. Il stadi da dretg democratic e social consista dals 16 pajais federativs tudestgs. La chapitala da la Germania è Berlin.

La Germania cunfinescha cun nov stadis; ultra da quai vegn il stadi cunfinà da dus spazis natirals: en il nord da la Mar dal Nord e Mar da l’Ost ed en il sid da las Alps. L’entir territori dal pajais è situà en la zona temprada. Cun bundant 81 milliuns abitants è il pajais populà vaira spess.

La Germania è in commember fundatur da l’Uniun europeica ed a medem temp il stadi da l’UE cun il pli aut dumber da la populaziun. Ensemen cun 18 ulteriurs commembers da l’UE furma la Germania l’uniun monetara da la zona da l’euro. La Germania è commembra da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa, da la NATO, dals G7 e dals G20. En Germania sa chatta la sedia da la Banca centrala europeica, dal Tribunal maritim internaziunal sco er da l’Uffizi da patentas europeic. La Germania è in stadi da grond’influenza politica entaifer l’Europa ed in pajais partenari tschertgà a nivel internaziunal.

Tenor il product naziunal brut è la Germania la pli gronda economia publica da l’Europa e la quart gronda dal mund. L’onn 2012 figurava il pajais sco terz gronda naziun dad export e dad import. L’Indicatur dal svilup uman classifitgescha la Germania sco pajais autsviluppà.

Giudaissem

Il giudaissem (dal grec ἰουδαϊσμός ioudaismos, ebraic יהדות Jahadut) è d’ina vart la religiun, la tradiziun, la moda da viver, la filosofia e la cultura dals gidieus (scrit cun minuscla); da l’autra vart designescha il term er la communitad dals Gidieus (sco etnia u pievel, scrit cun maiuscla).

La religiun giudaica, che vegn circumscritta sco ‹monoteissem etic›, furma la pli veglia da las religiuns monoteisticas-abrahamiticas. Ella cumpiglia in’istorgia da bundant 3000 onns.

Ins differenziescha entaifer il giudaissem tranter ils aschkenasim ed ils sefardim (cf. sutvart). Dapi che l’illuminissem giudaic è sa fatg valair, vegn ultra da quai distinguì tranter il giudaissem da refurma (u liberal), conservativ ed ortodox (che cumpiglian mintgamai differentas sutgruppas e tendenzas).

La basa dal giudaissem furma la Tora (‹lescha›). Igl èn quai ils tschintg cudeschs da Moses che represchentan per ils gidieus la pli impurtanta part da la bibla ebraica (Tanach). Vitiers vegnan las scrittiras rabinicas ch’explitgeschan la Tora e che vegnan numnadas tradiziunalmain la ‹Tora orala›.

L’onn 2016 vivevan en tut il mund radund 14,5 milliuns gidieus, la gronda part en l’Israel ed en ils Stadis Unids da l’America. 10 fin 15 procent vegnan attribuids a l’ortodoxia giudaica.

Luxemburg

Il Luxemburg (uffizialmain Gronducadi da Luxemburg, luxemburgais Groussherzogtum Lëtzebuerg, tudestg Grossherzogtum Luxemburg, franzos Grand-Duché de Luxembourg) è ina monarchia parlamentara ch’è situada al cunfin tranter l’Europa dal Vest e l’Europa Centrala. Dals oriundamain nov gronducadis europeics è el il sulet ch’è sa mantegnì fin oz.

Cun ina surfatscha da 2586 kilometers quadrat è il Luxemburg in dals pli pitschens stadis dal mund, dal qual la surfatscha s’extenda sur las dimensiuns d’ina citad-stadi ora, e (suenter Malta) il segund pitschen commember da l’Uniun europeica. Il pajais cunfinescha en il sid cun la Frantscha (73 kilometers), en il vest e nord cun la Belgia (148 kilometers) ed en l’ost cun la Germania (135 kilometers). Areguard il retgav naziunal brut sa chatta il Luxemburg sin la plazza 70 da tut ils stadis dal mund; il stadi pitschen è pia rangà avant blers stadis ch’èn bler pli gronds e ch’han in dumber da populaziun bundant pli aut, e quai er entaifer l’Uniun europeica. Cun la Belgia ed ils Pajais Bass furma il Luxemburg ils stadis dal Benelux.

Il pajais è stà in dals commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica (CEE) e gioga in’impurtanta rolla entaifer il process d’unificaziun europeica. La chapitala da medem num furma la centrala administrativa da l’Uniun europeica. Ella è la sedia da la Curt da giustia, da la Curt dals quints, dal Secretariat dal Parlament, da la Banca europeica per investiziuns, da las partiziuns da la Cumissiun europeica e dal Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli è la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica. Il 2013 e 2014 ha il pajais fatg part sco commember temporar dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.

Makemake (planet nanin)

Makemake, u avant (136472) Makemake è in planet nanin («Zwergplanet») en il sistem solar. Il planet prenda ses num dal dieu creator da la mitologia da l'Insla da Pasca. Fin il 2006 è Makemake vegnì considerà in asteroid en la Tschinta da Kuiper. Makemake è considerà in planet telluric ed è il indeschavel planet dal Sistem Solar. Makemake è il terz pli grond planet nanin.

NATO

La NATO (englais North Atlantic Treaty Organization), per rumantsch Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord u er NATO, è in’organisaziun internaziunala senza dretgs da suveranitad. Ses stadis commembers mantegnan lur cumplaina suveranitad ed independenza. La basa da la NATO furma il Pact da l’Atlantic dal Nord tenor l’artitgel 51 da la Charta da las Naziuns unidas. L’organisaziun na sa chapescha betg be sco allianza da defensiun, mabain er sco organisaziun politic-militara da 29 stadis commembers da l’Europa e da l’America dal Nord cun la finamira da garantir l’atgna segirezza e da promover la stabilitad en tut il mund.

Il quartier general da la NATO dat suttetg al Cussegl da l’Atlantic dal Nord (che furma l’organ principal da la NATO) ed a diversas instituziuns auxiliaras. Quest’instituziun ha dapi il 1967 sia sedia a Brüssel. Suenter avair segnà il 1949 il Pact da l’Atlantic dal Nord è il quartier general stà l’emprim a Londra e tranter il 1952 ed il 1967 a Paris. Ils dus pli impurtants quartiers generals militars sa chattan a Casteau sper Mons (Belgia) ed a Norfolk, Virgina (Stadis Unids).

Narcissa melna

La narcissa melna (Narcissus pseudonarcissus) è la pli enconuschenta spezia da plantas or dal gener da las narcissas (Narcissus) entaifer la famiglia da las Amaryllidaceae.

Oceania

L'Oceania è il continent il pli pitscgen dals set continents cun 9,008,458 km².

Región de Valparaíso

La Región de Valparaíso è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Coquimbo, al sidost cun la Región Metropolitana de Santiago, al sid cun la Región del Libertador General Bernardo O'Higgins, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific.

La regiun ha ina surfatscha da 16'396,1 km² ed ina populaziun stimada da 1'869'327 (l'onn 2010). Ella è cun quai la regiun cun la terz gronda populaziun dal pajais. La regiun consista da las provinzas da Isla de Pascua, Los Andes, Petorca, Quillota, San Antonio, San Felipe de Aconcagua, Marga Marga e Valparaíso. La chapitala da la regiun, Valparaíso, è la sedia dal Congress Naziunal dal Chile.

La regiun cumprenda ultra da quai ils territoris da l'uschenumnà Chile insular en il qual sa chattan l'Archipel Juan Fernández, las Inslas Desventuradas e las inslas polinesicas Insla da Pasca (u Rapa Nui) ed Insla Sala e Gomez.

Revoluziun franzosa

La Revoluziun franzosa (1789 fin 1799) ha effectuà ina midada radicala da las cundiziuns da basa politicas e socialas en Frantscha. Ella tutga tar ils eveniments cun las pli grondas consequenzas en l’istorgia dal temp modern europeic insumma. Cun la Revoluziun è vegnì abolì il stadi corporativ da l’absolutissem feudal. Plinavant ha ella gidà a moda essenziala a derasar las valurs ed ideas fundamentalas da l’illuminissem. La proclamaziun dals dretgs da l’uman ha furmà la basa per midadas sociopoliticas en tut l’Europa ed ha determinà la chapientscha moderna da la democrazia. Sco stadi constituziunal liberaldemocratic recurra la Republica Franzosa moderna – sco blers auters stadis occidentals d’ozendi – directamain a las prestaziuns da la Revoluziun franzosa.

Las midadas revoluziunaras e la furmaziun da la naziun franzosa èn stads process ch’han percurrì trais fasas. L’emprima fasa dal 1789 al 1791 è stada sut l’ensaina dal cumbat per ils dretgs da libertad burgais e per la fundaziun d’ina monarchia constituziunala. En vista a smanatschas cuntrarevoluziunaras a l’intern ed a l’exteriur ha la segunda fasa dal 1792 al 1794 manà a la fundaziun d’ina republica cun tratgs radicaldemocratics ed a la furmaziun d’ina regenza da revoluziun che persequitava ils ‹inimis da la revoluziun› cun mesiras da terrur e cun la guillotina. En la terza fasa, il temp directorial dal 1795 al 1799, ha ina direcziun politica cun interess burgais pudì defender sia pussanza cunter iniziativas dal pievel per egualitad sociala d’ina vart e cunter finamiras restaurativas da l’autra vart.

En quest’ultima fasa è l’armada da burgais, ch’era naschida en las Guerras da la revoluziun, daventada in factur adina pli impurtant per mantegnair l’urden e la pussanza. Al sustegn da quest’armada ha Napoleun Bonaparte d’engraziar sia carriera a l’intern e la realisaziun da sias ambiziuns politicas lunsch sur la Frantscha ora.

Svezia

La Svezia (svedais Konungariket Sverige u simplamain Sverige) è ina monarchia parlamentara situada en l’Europa dal Nord. Il territori dal stadi cumpiglia la part orientala da la Peninsla Scandinava sco er las inslas Gotland ed Öland. La Svezia fa part dal Cussegl dal Nord e tutga dapi il 1995 tar l’Uniun europeica; cuntrari a la Norvegia ed al Danemarc n’è la Svezia dentant betg commembra da la NATO.

Svizra

La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain Confederaziun svizra, è in stadi democratic e federalistic situà en l’Europa Centrala.

La surfatscha da la Svizra munta a 41 285 km². Il territori statal cumpiglia territoris da lingua e cultura tudestga, franzosa, taliana e rumantscha. Ils abitants da la Svizra accentueschan lur appartegnientscha al stadi betg mo sco burgais, mabain er en furma d’ina naziun fundada sin la voluntad politica.

La Svizra cunfinescha en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein, en il sid cun l’Italia ed en il vest cun la Frantscha. La Constituziun federala na fixescha bain nagina chapitala; la sedia da las autoritads federalas è però facticamain Berna.

En Svizra vivan 8,4 milliuns abitants, da quai 2,1 milliuns senza dretg da burgais svizzer (25 %). Da l’entira populaziun (resguardond a partir da 15 onns persunas cun e senza dretg da burgais) han 37 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Il pajais tutga tar ils stadis da l’Europa populads vaira spess, la gronda part da la populaziun sa concentrescha però en la Svizra Bassa, la zona da batschigl situada tranter il Giura e las Alps. Las set pli grondas citads resp. centers economics èn Turitg, Genevra, Basilea, Berna, Losanna, Winterthur e Lucerna.

La Confederaziun sa divida en 26 chantuns cun suveranitad parziala e dispona a nivel federal – confurm a la populaziun indigena – da quatter linguas uffizialas: tudestg, franzos, talian e rumantsch (lingua parzialmain uffiziala). Quellas furman la basa culturala dal pajais cun sias regiuns linguisticas: Svizra tudestga, Svizra franzosa (u Svizra romanda), Svizra taliana e Svizra rumantscha.

Sco designaziun dal pajais vegn duvrada la furma latina – pia linguisticamain neutrala – Confoederatio Helvetica (abreviaziun: CH). La Confederaziun svizra è resortida dals chantuns originars Uri, Sviz e Silvania. Sco document da fundaziun inuffizial vala il Patg federal dal 1291 che furma il pli vegl document federal ch’è sa mantegnì. En la Pasch da Vestfalia dal 1648 ha la Svizra cuntanschì si’independenza tenor il dretg statal. Il stadi federal odiern consista dapi il 1848. Il num Svizra deriva dal chantun originar Sviz resp. da sia chapitala da medem num.

L’identitad e la coesiun naziunala na sa basan betg sin ina lingua, etnia u religiun communabla, mabain sin facturs interculturals sco la cretta en la democrazia directa, in aut grad d’autodeterminaziun locala e regiunala e la cultura exprimida da chattar cumpromiss en la procedura da decisiun politica. En quest reguard vegn la Svizra savens considerada sco exempel per auters stadis.Sin l’index dal svilup uman ha la Svizra cuntanschì il 2016 il segund plaz e tutga uschia tar ils pajais autamain sviluppads. Cumbain che la Svizra sa chatta da tut ils pajais areguard la grondezza be sin il 133avel plaz ed areguard il dumber d’abitants sin il 98avel, furma il pajais la 20avel gronda economia publica dal mund (situaziun dal 2017).

Telesguard

Il Telesguard è ina emissiun d'infurmaziun che vegn producida da la Televisiun Rumantscha (TvR) per las Rumantschas ed il Rumantschs. L’emissiun tracta temas actuals e temas che han in connex cun la Rumantschia u cun il pievel rumantsch. La Televisiun Rumantscha tutga tar l’unitad d’interpresa da la Societad Svizra da Radio e Televisiun che sa numna Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). L’emissiun vegn emessa da glindesdi fin sonda enturn las 17.40 live dal studio da la Televisiun Rumantscha a Cuira.

Ungaria

L’Ungaria (dapi il 2012 uffizialmain ungarais Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ], avant uffizialmain Magyar Köztársaság per Republica da l’Ungaria) è in stadi continental situà en l’Europa Centrala. Il territori dal pajais sa chatta per gronda part en la Batschida Pannonica. Ils pajais vischins èn l’Austria, la Slovachia, l’Ucraina, la Rumenia, la Serbia, la Croazia e la Slovenia.

Dapi il 1999 è l’Ungaria commembra da la NATO e dapi il 2004 da l’Uniun europeica. La chapitala dal pajais è Budapest; ulteriuras citads grondas èn Debrecen, Miskolc, Szeged, Pécs e Győr.

En autras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.