Cipra

La Republica da la Cipra (grec Κυπριακή Δημοκρατία Kypriakí Dimokratía, tirc Kıbrıs Cumhuriyeti) è in stadi insular situà en la part orientala da la Mar Mediterrana. Il stadi è sa furmà ils 16 d’avust 1960, cura che l’anteriura colonia da la curuna è daventada independenta dal Reginavel Unì.

A partir dals 20 da fanadur 1974 ha la Tirchia occupà il nord da l’insla. Ils 15 da november 1983 è vegnì proclamà qua a moda unilaterala la Republica tirca Cipra dal Nord, quai suenter che putschists grecs avevan vulì cuntanscher l’annexiun da la Cipra a la Grezia. En la resoluziun 541 è la proclamaziun da la Republica tirca Cipra dal Nord vegnida declerada da las Naziuns unidas sco nunvalaivla.

Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica. Damai ch’ella vegn d’exequir sia suveranitad be en la part meridiunala da ses territori dal stadi renconuschì, fa facticamain er be quella part da l’UE. Il 2008 ha l’euro remplazzà la glivra cipriota.

Republica da la Cipra

Κυπριακή Δημοκρατία (grec)
Kıbrıs Cumhuriyeti (tirc)

Flag of Cyprus
Lingua uffiziala grec, tirc
Chapitala Nicosia
Furma da stadi republica
Furma da regenza sistem presidial
Schef da stadi e schef da la regenza president Nikos Anastasiadis
Surfatscha de facto 5 896 km²
de jure 9 251 km²
Abitants 848 300 (2015, de facto)[1]
1 193 976 (2012, entira Cipra)
Spessezza de facto 150,11 abitants per km²
entira Cipra 129,06 abitants per km²
Munaida euro
Independenza 16 d’avust 1960 (dal Reginavel Unì)
Imni naziunal Ymnos is tin Eleftherian
Zona d'urari UTC+2
UTC+3 (dal mars fin l’october)
Numer da l'auto CY
TLD d'internet .cy
Preselecziun +357
EU location CYP

Geografia

Cyprus lrg
Fotografia spaziala da l’insla
Petra tou romiou beach
Il Grip dals Grecs vala tenor la mitologia sco lieu da naschientscha dad Afrodite

La Cipra è la terz gronda insla da la Mar Mediterrana. Geograficamain vegn ella attribuida a l’Asia, politicamain e culturalmain però a l’Europa. La pli auta elevaziun da l’insla grippusa furma l’Olympos (1951 m) en la muntogna da Troodos; quel è cuvert cun tieus, ruvers nanins, cipressas e ceders. Tut en tut èn 19 % da la surfatscha da l’insla cuverts cun guaud.

Flums pli gronds èn il Pedias (Pedheios) cun ina lunghezza da ca. 100 km, il Serrakhis ed il Dhiarizos che mainan però be l’enviern aua.

Citads

Il center economic da l’insla furma la part meridiunala da la chapitala Nicosia. Vitiers vegnan las trais citads da port Larnaca, Limassol e Paphos ch’èn colliadas ina cun l’autra tras l’autostrada da la costa dal sid. Da muntada turistica pli gronda è ultra da quai il lieu da bogn Agia Napa.

Geologia

La Cipra sa chatta en il sid da la platta anatolica. L’artg cipriot al sid da l’insla e l’artg hellenistic al sid da Creta furman la lingia da convergenza tar la platta africana.

Populaziun

Il dumber da la populaziun en la part meridiunala da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta a 848 300)[2]; il nord da l’insla dumbra tenor indicaziuns da la regenza 91 800 abitants ‹legitims›. Quest’ultima cifra cumpiglia ils Tircs cipriots, ma betg ils Tircs ch’èn vegnids domiciliads suenter il 1974. Ils resultats da la dumbraziun dal pievel da la Republica tirca Cipra dal Nord cumpiglian er quests ultims ed èn perquai bundant pli autas (ca. 295 000 abitants).[3]

La Republica da la Cipra resguarda tut las persunas sco burgais dal stadi, las quals possedan u han possedì dapi il 1960 (l’onn da l’independenza) la naziunalitad cipriota ed als conceda assistenza consulara. Dals bundant 90 000 Tircs cipriots han radund 64 000 (situaziun dal 2003) acquistà in certificat da naziunalitad. Radund 2700 han sa laschà registrar sco pendularis ed ulteriurs radund 5000 Tircs cipriots lavuran e vivan puspè en il sid a moda stabla.

La part da la populaziun sesenta gia dapi daditg sin l’insla consista dals Grecs cipriots e dals Maronits. Durant il domini osmanic è vegnida vitiers ina cumpart da la populaziun tirca – ils Tircs cipriots dad oz – ils quals èn però parentads etnicamain pli stretg cun ils Grecs che cun ils schuldads e colonisaturs tircs ch’èn arrivads suenter il 1974. Ils Tircs cipriots sa cumponan tranter auter da Grecs tirchisads sco er dals uschenumnads Linobambaki, Levantinais da derivanza catolica ch’èn vegnids islamisads. Vitiers vegnan sper ils Gidieus ils Armens, dals quals la gronda part ha stuì fugir da l’Anatolia en rom dal Genocid envers ils Armens.[4] Quels èn savens vegnids attribuids dals Grecs als Tircs.

Linguas

Linguas naziunalas ed a medem temp linguas uffizialas equivalentas da la Republica da la Cipra furman il grec ed il tirc. L’englais, sco ierta dal temp colonial, furma vinavant ina lingua franca derasada vastamain. Discurrì sco lingua materna vegn il dialect cipriot e per part er pontic; sco standard renconuscha il stadi però be il grec modern uffizial. Linguas minoritaras renconuschidas furman l’armen e l’arab cipriot che vegn discurrì dals Maronits.[5]

Tut en tut discurran en la part meridiunala da l’insla 80,9 % grec, 1,2 % arab e 0,2 % tirc sco lingua materna. Englais è la lingua materna da 4,1 % da la populaziun. Pervi da l’immigraziun discurran 2,9 % rumen, 2,5 % russ, 2,2 % bulgar e 1,1 % filippino.

Religiun

Kykkos Monastery Courtyard 2
La claustra Kykkos en la muntogna da Troodos

Tenor il CIA World Factbook sa decleran radund 78 % da la populaziun da l’entir territori da l’insla sco cristians (tradiziunalmain ortodoxs, maronits ed armens apostolics) e 18 % sco muslims (sunnits e sufists); ina minoritad sesenta da vegl ennà sin l’insla furman ils gidieus.[6]

Cristianissem

Dapi il 1974 èn ils cristians per gronda part da chasa en ils territoris che vegnan controllads da la Republica da la Cipra renconuschida internaziunalmain; be stgars 500 vivan vinavant en il nord. Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 furman ils cristians en il sid 94,8 % da la populaziun; da quai èn 89,1 % ortodoxs. Ils cristians appartegnan per gronda part a la baselgia ortodox-cipriota, 2,9 % èn catolic-romans e 2,0 % anglicans resp. protestants.

Islam

En la part da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta la cumpart dals muslims a 1,8 % da la populaziun. En general vivan ils muslims, ch’èn da lingua tirca, en il nord da l’insla; là furman els 99 % da la populaziun. Tranter ils Tircs cipriots dominescha tradiziunalmain il sufissem. En il district Larnaca sa chatta l’impurtant sanctuari Hala Sultan Tekke, ina claustra da dervischs che vegn er frequentada da cristians.

Giudaissem

Gidieus vivan dapi il 1571 a Cipra. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la pussanza mandataria britannica internà sin l’insla blers immigrants gidieus. En rom da l’uschenumnada Alija Bet avevan quels empruvà da cuntanscher en la Palestina ils territoris da colonisaziun giudaica senza prender resguard da las quotas concedidas da la Gronda Britannia. Dapi ils onns 1990 èn sa domiciliads radund 1500 gidieus permanentamain sin l’insla Cipra. La mesadad dad els èn Israelians, l’autra mesadad Brits u Russ. La Cipra furma er in pajais da vacanzas apprezià per Israelians. Il 2005 è vegnida consecrada a Larnaca l’emprima sinagoga.

Bains culturals religius

La moda e maniera co ch’i vegn ì enturn cun bains culturals religius è anc adina contestada e furma in punct da dispita frequent entaifer il Conflict da la Cipra.

Tenor ina documentaziun fotografica preschentada il 2006 da la regenza cipriota han ils bundant 30 onns d’occupaziun tirca manà en la Cipra dal Nord a la transfurmaziun da 133 claustras e baselgias en moscheas, hotels u ustarias. E radund 15 000 iconas sajan vegnidas allontanadas illegalmain da baselgias cristianas e vendidas sin il martgà nair.

Ma er en la Republica da la Cipra n’èn strusch vegnids investids tranter il 1975 ed il 1999 daners en la restauraziun da moscheas. Silsuenter è la situaziun sa meglierada in pau, novissimamain er grazia a contribuziuns da vart da l’Uniun europeica.

Furmaziun

Cun excepziun d’intginas scolas autas n’ha la Cipra enconuschì sur lung temp nagina universitad. Dapi ils onns 1980 èn suandadas universitads ch’han introducì la structura da bachelor e master. In pass decisiv ha alura furmà il 1989 la fundaziun da l’Universitad da la Cipra.

Economia

Fascinating view of Nicosia during day Republic of Cyprus
La chapitala Nicosia furma ina citad dividida

Remartga preliminara: Per la part che stat sut administraziun tirca n’existan naginas cifras precisas. En general partan ins d’ina situaziun economica bundant pli flaivla en questa part da l’insla. Las indicaziuns che suondan sa refereschan a la part che stat sut la regenza renconuschida internaziunalmain.

En general

Il product naziunal brut (PNB) cumportava il 2014 17,394 milliardas euros. Il PNB per persuna muntava uschia a ca. 20 400 euros. Cumpareglià cun l’ulteriura Uniun europeica ha il standard da la capacitad da cumpra da la Republica da la Cipra cuntanschì il 2014 in index da 82 (EU-28: 100). 72 % dals Cipriots lavuran en il sectur terziar, en l’agricultura percunter be 5 % da tut las persunas occupadas.[7]

La quota da dischoccupaziun muntava avant l’adesiun a l’Uniun europeica a 3,6 %; questa valur giascha sut la media da l’UE. La rata d’inflaziun importa 2,0 %. Areguard la structura economica valeva la Cipra sper Malta sco il stadi il pli sviluppà da tut ils diesch novs stadis commembers dal 2004.

Dapi la Guerra civila en il Libanon (1975–1990) han bleras bancas ed interpresas libanaisas lur sedia a Cipra. Quai ha manà ad ina gronda afflussiun da daners. La Cipra è in dals pli gronds investurs ed exportaders en Russia. Blers daners vegnan reinvestids en Russia sur la Cipra, quai che sa lascha surtut explitgar tras las bassas taglias e las pussaivladads nuncumplitgadas da fundar societads offshore. Perquai vegn la Cipra considerada sco oasa fiscala.

Ritgezzas natiralas

Enconuschenta è la Cipra gia daventada en l’antica pervi da ses ritgs giaschaments d’arom. Quest metal ha schizunt d’engraziar ses num latin ‹Cuprum› a l’insla. Ozendi èn questas reservas però quasi exauridas dal tuttafatg. Da muntada èn ils giaschaments d’asbest; en las muntognas sa chattan plinavant chavas da marmel e minas da pirit. Medemamain existan giaschaments da gip e da sal; ed a las rivas vegn explotà oxid d’aluminium.

Il 2011 han ins chattà a la costa dal sid champs dad ieli. L’intenziun da laschar explotar quels tras in’interpresa americana ha manà a disturbis diplomatics cun la Tirchia.

Agricultura

A Cipra vegnan savens cultivads fritgs da citrus. Vitiers vegn la cultivaziun da legums. Pervi dal clima ordvart miaivel permetta la gronda part dals fritgs, legums e dal furment duas racoltas ad onn. Ma dapi l’adesiun a l’Uniun europeica daventan las surfatschas che vegnan utilisadas sco terren agricul adina pli pitschnas (surtut en las regiuns turisticas), damai che Brits cumpran adina dapli terren e chasas sco abitadis per vegls. En la part settentriunala vegnan elevads da preferenza giaglinom ed agnels. Sin l’entira insla èn ultra da quai sa mantegnids intgins guaudets da plantas d’ulivas.

Valuta

Dapi il prim da schaner 2008 è l’euro la valuta naziunala; quella ha remplazzà la glivra cipriota. En la Cipra dal Nord vala vinavant la lira trica sco med da pajament legal; en blers lieus vegn l’euro però tuttina acceptà.

Bilantscha dal stadi

L’onn 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas da 10,9 milliardas dollars ed entradas da 9,4 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 6,4 % dal product naziunal brut. Il debit dal stadi ha muntà il 2009 a 13,2 milliardas dollars u 65,2 % dal product naziunal brut. Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas 6,2 % per la sanadad, 6,3 % per la furmaziun e 3,8 % per il militar (en % dal PNB, situaziun dal 2004–2006).[8]

Politica

Parlanet cyprus
Il Palaz presidial a Nicosia

Schef da stadi è il president che dispona da vastas cumpetenzas executivas e che nominescha ils ministers. Tar il president sa tracti d’in Grec cipriot che vegn mintgamai elegì a moda directa per tschintg onns. Tar ses substitut stoi tenor la constituziun sa tractar d’in Tirc cipriot; quest post è vacant dapi il 1974.

Tar il parlament da la Republica da la Cipra sa tracti d’ina chombra dals represchentants (sistem d’ina chombra). 56 mandats tutgan a Grecs cipriots e 24 a Tircs cipriots (quests ultims èn medemamain vacants dapi il 1974). La perioda da legislatura dura tschintg onns.

Il sistem da partidas da la Republica da la Cipra vegn dominà da quatter grondas partidas (da tenuta conservativa, centralistica, socialdemocrata e communista). Daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas (verds, liberals, partida europeica).

Divisiun administrativa

Dapi sia fundaziun è la Republica da la Cipra partida en ses districts: Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol, Nicosia e Paphos. Il district Kyrenia, parts dals districts Nicosia e Larnaca sco er la gronda part dal district Famagusta vegnan controllads da la Republica tirca Cipra dal Nord.

Situaziun dals asilants

A Cipra arrivan mintg’onn blers emigrants da l’Africa dal Nord. Migrants senza permissiun da dimora regulara, tranter quels era requirents d’asil ch’èn vegnids refusads, vegnan tegnids sur lung temp en fermanza, e quai per part sut nauschas cundiziuns. Ils arrestads rapportan d’in access limità ad assistenza giudiziala e d’in provediment da la sanadad manglus. Amnesty International ha er renfatschà repetidamain a la polizia d’avair smanatschà e maltractà asilants.[9]

Militar

La Cypriot National Guard è vegnida furmada il 1960 e cumpiglia forzas terrestras, marina ed aviatica militara.

Traffic

Vias

Il traffic sa splega surtut en furma da traffic individual e da colliaziuns da bus. Quai tant pli che l’anteriura Cyprus Government Railway che traversava l’insla da l’ost al vest è vegnida messa ord funcziun. Sin las vias da l’insla vala il sistem britannic cun traffic a sanestra. Cun 38,6 km autostrada sin 100 000 abitants ha la Republica da la Cipra la pli auta spessezza d’autostradas da tut ils stadis commembers da l’UE.

Ports

Cranes Limassol Harbour 20110703
Port da Limassol

Sper Larnaca e Limassol èn situads ports da mar che porschan tranter auter colliaziuns da navetta en il Libanon ed a Haifa (Israel). Da muntada per il turissem èn ultra da quai las numerusas navs da cruschera che fan staziun a Cipra.

Traffic aviatic

L’eroport da Larnaca e quel da Paphos furman las duas plazzas aviaticas situadas sin il territori naziunal de facto da la Republica da la Cipra. L’emprim da quests dus proveda la chapitala Nicosia. La part settentriunala da l’insla dispona da l’eroport dad Ercan. Il vegl eroport da Nicosia è serrà dapi il 1974, damai ch’el sa chatta en la zona da protecziun da las Naziuns unidas.

Istorgia

L’anteriura colonia da la curuna britannica è vegnida relaschada ils 16 d’avust 1960 dal Reginavel Unì en l’independenza. La basa per quest pass aveva furmà la cunvegna da Turitg e da Londra dals 19 da favrer 1959 tranter la Gronda Britannia, la Grezia e la Tirchia. Ils 20 da settember 1960 è la Republica da la Cipra daventada commembra da las Naziuns unidas.

Etnicamain era la populaziun da l’insla oriundamain maschadada; il 1963 è prorut in conflict tranter la part ‹tirca› e la part ‹greca› da la populaziun areguard la constituziun e las leschas, l’execuziun da la suveranitad statala etc. Questa dispita han extremists dad omaduas varts fatg escalar sistematicamain, uschia ch’i n’era betg pli pussaivel da reger communablamain il stadi. Ils commembers da la regenza tirc-cipriots èn sa retratgs ed èn sa stentads a partir da quel mument da cuntanscher in territori d’administraziun autonoma. Blers Cipriots da lingua greca èn percunter s’engaschads a favur da l’annexiun a la Grezia (uschenumnada Enosis).

Il 1974 hai alura dà da vart da la garda naziunala cipriota la tentativa da far in putsch cunter il president Makarios. Questas stentas èn vegnidas sustegnidas da la junta militara en Grezia e duevan manar a l’annexiun giavischada. Sinaquai han truppas tircas occupà a patir dals 20 da fanadur 1974 il nord da l’Insla. La Tirchia è sa referida sin sia rolla sco pussanza da garanzia per ils Cipriots tircs (tenor il contract da garanzia dal 1959). La part occupada cumpigliava bain be 37 % dal territori statal. Ma sin quel sa splegavan fin a 70 % da tut las prestaziuns economicas da l’insla; ultra da quai disponiva il nord 66 % dals implants turistics, 80 % da las plantas da citrus ed il port da commerzi a Famagusta. La sperdita dals pli impurtants territoris da cultivaziun e meds da producziun ha sfurzà la Republica da la Cipra da s’orientar da nov. Sco novas impurtantas pitgas da l’economia han ins pudì etablir la navigaziun e prestaziuns finanzialas; plaun a plaun èsi er reussì da schlargiar las purschidas turisticas.[10]

L’onn 1977 è Makarios mort e Spyros Kyprianou è suandà sco president. Quel n’è però betg vegnì renconuschì da la Tirchia e dals Tircs cipriots. Sinaquai ha il sid grec relaschà sancziuns economicas cunter il nord. Suenter persecuziuns e mazzaments da Cipriots tircs ha il nord da sia vart reagì cun stgatschar plirs dieschmilli Grecs cipriots e cun domiciliar en il nord plirs dieschmilli Tircs derivants da la Tirchia. Uschia è s’augmentada la cumpart da la populaziun tirca envers la cumpart dals Grecs cipriots.

Cyprus districts named
L’insla dividida cun ses districts

Ils 15 da november 1983 è vegnida proclamada la Republica tirca Cipra dal Nord. La communitad internaziunala da stadis n’ha però betg renconuschì quella (cun excepziun da la Tirchia). En la sesida dals 18 da november 1983 ha il Cussegl da segirezza da l’ONU declerà la proclamaziun da l’independenza sco nunvalaivla ed ha pretendì che las forzas armadas tircas sa retirian (resoluziun 541). Malgrà quai sa restrenscha l’autoritad da la Republica da la Cipra dapi lura facticamain sin la part meridiunala da l’insla.

L’onn 1990 ha la Republica da la Cipra inoltrà sia dumonda d’adesiun a l’Uniun europeica. Suenter avair cuntanschì ils criteris necessaris ed avair mess ad ir vastas refurmas per reducir sia posiziun sco oasa fiscala, è la Cipra vegnida recepida il prim da matg 2004 ensemen cun nov auters stadis sco commember da l’UE. Facticamain è er questa commembranza limitada sin il sid da l’insla.

Plaun a plaun è il passagi tranter las duas parts da l’insla daventà puspè pli simpel: per visitas en l’autra part da l’insla han ins avert ils cunfins il 2003. Actualmain existan tschintg posts da controlla per passar dal sid en il nord e viceversa; quatter da quels sa laschan traversar cun l’auto.

Ils 24 d’avrigl 2004 han omaduas gruppas etnicas votà separadamain davart il Plan da Kofi Annan (il secretari general da las Naziuns unidas da quel temp). Quel preveseva in nov stadi organisà tenor il model svizzer, cun dus stadis federativs separats. La participaziun a la votaziun ha muntà en las duas parts a 87 resp. 88 %. Entant ch’ina maioritad da dus terzs dals Tircs cipriots ha acceptà il plan, è quel vegnì refusà da trais quarts dals Grecs cipriots. Quests ultims pretendan che la Republica da la Cipra vegnia restabilida er facticamain en furma d’in stadi unitar tant areguard il territori sco er areguard il dretg.

Il 2008 è vegnida lantschada ina nova emprova da reunir il pajais. Il punct il pli dispitaivel è quel da l’urden statal. Entant ch’ils Grecs cipriots giavischan ina republica federala pli ferma, vulan ils Tircs cipriots ina confederaziun. Gia ils onns 1960 aveva la republica patì dal dretg da veto dals dus pievels.

Integraziun en l’Uniun europeica

Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica, pia curt suenter che la part greca aveva refusà la reunificaziun da l’insla. De facto furma perquai la ‹green line› tranter sid e nord in cunfin exteriur da l’UE.

La situaziun politica da la Cipra dueva er influenzar decisivamain las contractivas d’adesiun a l’Uniun europeica da vart da la Tirchia. Sco pussanza protectiva dals Tircs cipriots refusa la Tirchia d’extender l’uniun da duana tranter la Tirchia e l’UE er sin il stadi commember da l’UE Republica da la Cipra. Ils ports da mar e las plazzas aviaticas da la Tirchia restan er vinavant serrads per bastiments ed aviuns grec-cipriots. Tenor la Tirchia furma la commembranza da la Republica da la Cipra a l’Uniun europeica ina violaziun da la cunvegna da Turitg e Londra.

En rom da la crisa da finanzas ha la Republica da la Cipra inoltrà il 2012 a l’Uniun europeica ina dumonda da sustegn. Il 2016 ha il pajais puspè pudì bandunar il program da salvament.

Cultura

Dis da festa

Sco dis da festa naziunals ch’èn colliads cun l’istorgia dal pajais valan il prim d’avrigl (revoluziun dals Cipriots cunter l’occupaziun englaisa) ed il prim d’october (di d’independenza).

Museums

Il pli vegl museum da l’insla furma il Cyprus Museum ch’è vegnì fundà il 1882. Al Department of Antiquities statal èn suttamess oz 15 museums. Ulteriurs gronds museums èn la collecziun d’iconas da la baselgia cipriota en la citad veglia da Nicosia ed il museum da la claustra da Kykkos. Museums communals e collecziuns spezialas privatas sa laschan visitar en divers lieus.

Annotaziuns

  1. Cf. Demographic Report 2015, consultà ils 25 d’avrigl 2017.
  2. Cf. Demographic Report 2015, consultà ils 25 d’avrigl 2017.
  3. Zensus 2011, consultà ils 16 d’october 2015.
  4. The Armenians of Cyprus, consultà ils 24 da mars 2017.
  5. Der neue Fischer Weltalmanach: Zypern – Statistische Daten, consultà ils 4 da favrer 2017.
  6. Tenor World Factbook, consultà ils 13 da fanadur 2017.
  7. Tenor Eurostat, consultà ils 2 da favrer 2016.
  8. Tenor World Factbook, consultà ils 13 da fanadur 2017.
  9. Amnesty International, rapport annual dal 2012.
  10. Alan J. Day: The Middle East and North Africa, 2003, p. 255.

Litteratura

  • Cony Ziegler: Zypern Reisehandbuch − Tipps für individuelle Entdecker. 6. ed. Iwanowski, Dormagen 2004, ISBN 3-923975-14-7.

Colliaziuns

Alps

Las Alps furman la pli auta muntogna situada a l’intern da l’Europa. Quella s’extenda en furma d’in artg d’ina lunghezza da 1200 kilometers e d’ina ladezza tranter 150 e 250 kilometers tranter la Mar Ligura ed il Batschigl Pannonic.

Asia

L' Asia (grec Ασία) è il continent il pli en il vest da la massa da terra da l'eurasia. L'Asia è il pli grond dals set continents.

Bucarest

Bucarest (rumen București [bukuˈreʃtʲ]) è la chapitala da la Rumenia. El è cun var 2 milliuns abitants ed in'aglomeraziun urbana da 2,6 milliuns abitants la sisavla gronda citad da l'Uniun europeica.

La surfatscha dal pajais cuvrescha 228 km². Sa chatta al sud da la Rumenia, circa da 70 km da distanza dal cunfin cun la Bulgaria.

Emprima Guerra mundiala

L’Emprima Guerra mundiala è vegnida manada tranter il 1914 ed il 1918 en l’Europa, il Proxim Orient, l’Africa e l’Asia da l’Ost ed ha chaschunà radund 17 milliuns victimas. La guerra ha cumenzà cun la decleraziun da guerra da l’Austria-Ungaria a la Serbia ils 28 da fanadur 1914. A quella era precedida l’Attentat da Sarajevo dals 28 da zercladur 1914. La guerra è ida a fin cun l’Armistizi da Compiègne ils 11 da november 1918 ch’ha muntà la victoria da la coaliziun da guerra ch’era resortida da la Tripla Entente.

La guerra ha l’emprim gì lieu tranter las Pussanzas centralas (l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria) e las pussanzas da l’Entente (la Frantscha, la Gronda Britannia, la Russia e la Serbia). Las emprimas victimas èn stadas la Belgia ed il Luxemburg, perquai che las forzas armadas tudestgas èn marschadas tenor il concept dal Plan Schlieffen en quests pajais senza resguardar lur neutralitad. En il decurs da la guerra èn las Pussanzas centralas vegnidas rinforzadas tras l’Imperi osmanic e la Bulgaria, entant ch’il Giapun, l’Italia, il Portugal, la Rumenia, la Grezia ed ils Stadis Unids da l’America han tranter auter prendì part da la guerra sin la vart dals Alliads.

En l’Emprima Guerra mundiala, che vegniva e vegn surtut numnada en Gronda Britannia ed en Frantscha la ‹Guerra gronda›, èn las rivalitads politicas da las pussanzas grondas europeicas escaladas. Durant onns avevan quests conflicts manà ad in rearmament enorm. A la fin da la guerra sa chattavan 25 stadis e lur colonias cun ina populaziun da totalmain 1,35 milliardas umans en guerra – quai correspunda a circa trais quarts da la populaziun da l’entir mund da lez temp. Sin fundament da las consequenzas che l’Emprima Guerra mundiala ha chaschunà e ch’èn per part anc oz evidentas, vala ella tar blers istoriografs sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›.Intgins istoriografs considereschan l’entusiassem per la guerra ch’ils intellectuals da blers pajais avevan al cumenzament dal conflict sco resultat da l’opiniun generala en l’Europa a l’entschatta dal 20avel tschientaner, numnadamain che la guerra possia schliar ils conflicts naziunals e socials sco era ils interess opposts da las differentas dinastias e lur reginavels. L’andament da l’Emprima Guerra mundiala documentescha ultra da quai che la classa dominanta europeica n’è ni stada capabla d’identifitgar novaziuns militaras e tensiuns socialas ni d’acceptar quellas.

L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra ch’è vegnida manada cun meds materials massivs (artigliaria, eroplans, eronavs) e cun armas da destrucziun massivas (gas toxic). Perquai ch’i na deva ni la tecnica d’armas ni las premissas tacticas e strategicas per ina guerra en moviment, hai dà en pauc temp a tut las fronts ina guerra da posiziun steria. Sin ils champs da battaglia davant Verdun, a la Somme, en Flandra, en las Carpatas ed a l’Isonzo èn milliuns schuldads morts sin omaduas varts, e quai senza che la situaziun militara fiss sa midada a moda decisiva.

Euro

L'euro (pronunzià [ˈɔɪro] u [ˈeuro]) è l'unitad monetara europeica. € è il segn internaziunal per l'euro.

Europa

L’Europa (grec vegl Εὐρώπη, Eurṓpē) è in continent che s’extenda sur il tschintgavel occidental da la surfatscha da l’Eurasia. Cumbain ch’i sa tracta geograficamain pia d’in subcontinent, vegn per motivs istorics e culturals per ordinari discurrì da l’Europa sco agen continents. Quai mussa che la noziun ‹Europa› na sa restrenscha betg a sia definiziun geografica, mabain includa er aspects istorics, culturals, politics, economics ed ideals.

Ils abitants da l’Europa vegnan numnads Europeans. Cun bundant 700 milliuns abitants che vivan sin ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat, tutga l’Europa tar las parts dal mund abitads pli spess. L’Europa è urbanisada vaira ferm, surtut en las regiuns da las chapitalas e da la megalopolis ‹banana blaua›. Impurtantas cuminanzas politicas en l’Europa èn surtut il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica.

Grezia

La Grezia (grec Elláda, Ελλάδα u formalmain Ellás, Ελλάς ‹Hellas›) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost. Cun sias costas ordvart vastas e las bleras inslas è la Grezia in tipic stadi mediterran. Ils stadis cunfinants èn l’Albania, la Macedonia dal Nord, la Bulgaria e la Tirchia. La Grezia fa part da l’Uniun europeica e da la zona da l’euro. Ella è commembra da las Naziuns unidas, da l’OECD, da la NATO, da l’OSZE e dal Cussegl da l’Europa.

ISO 3166-1

ISO 3166-1 Glista dals stadis

AF Afganistan

ZA Africa dal Sid

AL Albania

DZ Algeria

AD Andorra

AO Angola

AI Anguilla

AQ Antarctica

AG Antigua e Barbuda

SA Arabia Saudita

AR Argentinia

AM Armenia

AW Aruba

AZ Aserbeidschan

AU Australia

AT Austria

BS Bahamas

BH Bahrain

BD Bangladesch

BB Barbados

BE Belgia

BZ Belize

BJ Benin

BM Bermuda

BT Bhutan

BY Bielorussia

BO Bolivia

BA Bosnia ed Erzegovina

BW Botswana

BR Brasilia

IO British Indian Ocean Territory

BN Brunei

BG Bulgaria

BF Burkina Faso

BI Burundi

KH Cambodscha

CM Camerun

CA Canada

CV Cap Verd

KZ Casachstan

CY Cipra

CO Colombia

KM Comoras

CG Congo

KP Corea dal Nord

KR Corea dal Sid

CI Costa d'Ivur

CR Costa Rica

HR Croazia

CU Cuba

DK Danemarc

DM Dominica

DJ Dschibuti

EC Ecuador

EG Egipta

AE Emirats Arabs

ER Eritrea

EE Estonia

ET Etiopia

FJ Fidschi

PH Filippinas

FI Finlanda

FR Frantscha

GF Franzos Gujana

PF Franzos Polinesia

TF French Southern territories

GA Gabun

GM Gambia

GE Georgia

DE Germania (Terra Tudestga)

GH Ghana

JM Giamaica

JP Giapun

GI Gibraltar

GD Grenada

GR Grezia

GB Gronda Britannia

GL Grönlanda

GP Guadeloupe

GU Guam

GT Guatemala

GG Guernsey

GN Guinea

GQ Guinea Equatoriala

GW Guinea-Bissau

GY Gujana

HT Haiti

HN Honduras

HK Hong Kong

CL Chile

CN China

IN India

ID Indonesia

BV Insla da Bouvet

IM Insla da Man

NF Insla da Norfolk

VG Insla da Virginala Britannicas

KY Inslas da Cayman

CC Inslas da Cocos

CK Inslas da Cook

HM Inslas da Heard e McDonald

CX Inslas da Christmas

MP Inslas da Mariana dal Nord

MH Inslas da Marshall

PN Inslas da Pitcairn

SB Inslas da Salomon

GS Inslas da South Georgia e Sid Sandwich

UM Inslas da SUA

TC Inslas da Turks e Caicos

VI Inslas da Virginala American

FK Inslas dal Falkland

FO Inslas Feroe

IQ Irac

IR Iran

IE Irlanda

IS Islanda

IL Israel

IT Italia

YE Jemen

JE Jersey

JO Jordania

QA Katar

KE Kenia

KG Kirghisia

KI Kiribati

KO Kosovo

KW Kuwait

LA Laos

LS Lesotho

LV Lettonia

LB Libanon

LR Liberia

LY Libia

LI Liechtenstein

LT Lituania

LU Luxemburg

MO Macao

MK Macedonia

MG Madagascar

MY Malaisia

MW Malawi

MV Maldivas

ML Mali

MT Malta

MA Maroc

MQ Martinique

MR Mauretania

MU Maurizius

YT Mayotte

MX Mexico

FM Micronesia

MZ Mocambique

MD Moldavia

MC Monaco

MN Mongolia

ME Montenegro

MS Montserrat

MM Myanmar (Burma)

NA Namibia

NR Nauru

AN Neerlandais Antilles

NP Nepal

NI Nicaragua

NE Niger

NG Nigeria

NU Niue

NO Norvegia

NC Nova Caledonia

NZ Nova Zelanda

OM Oman

NL Pajais Bass

PK Pakistan

PW Palau

PA Panama

PG Papua-Nova Guinea

PY Paraguai

PE Peru

PL Pologna

PT Portugal

PR Puerto Rico

CF Republica Centrafricana

DO Republica Dominicana

RE Réunion

RW Ruanda

RO Rumenia

RU Russia

EH Sahara Occidentala

SH Saint Helena

LC Saint Lucia

PM Saint Pierre e Miquelon

VC Saint Vincent e las Grenadinas

KN Saint-Kitts e Nevis

SV Salvador

ZM Sambia

AS Samoa Americana

WS Samoa Occidentala

SM San Marino

ST São Tomé e Principe

SN Senegal

RS Serbia

SC Seychellas

SL Sierra Leone

ZW Simbabwe

SG Singapur

SY Siria

SK Slovachia

SI Slovenia

SO Somalia

ES Spagna

LK Sri Lanca

US Stadis Unids da l'America

SD Sudan

SR Surinam

SJ Svalbard e Jan Mayen

SE Svezia

CH Svizra

SZ Swaziland

TJ Tadschikistan

TH Tailanda

TW Taiwan

TZ Tansania

TB Tibet

TL Timor da l'Ost

TR Tirchia

TG Togo

TK Tokelau

TO Tonga

TT Trinidad e Tobago

TD Tschad

CZ Tschechia

TN Tunesia

TM Turcmenia

TV Tuvalu

UA Ucraina

UG Uganda

HU Ungaria

UY Uruguai

UZ Usbekistan

VU Vanuatu

VA Vatican

VE Venezuela

VN Vietnam

WF Wallis e Futuna

ZR Zaire

Lingua tirca

La lingua tirca (tirc: Türkçe, Türk dili) è ina lingua altaica e la lingua uffiziala da la Tirchia e da la Cipra del nord.

Malta

La Republica da Malta (maltais Repubblika ta’ Malta) è in stadi insular da l’Europa dal Sid situà en la Mar Mediterrana. L’archipel maltais sa reparta sin las trais inslas abitadas Malta (inclus Manoel Island, ca. 246 km²), Gozo (maltais Għawdex, ca. 67 km²) e Comino (Kemmuna, ca. 3 km²) sco er sin las inslettas nunabitadas Cominotto (Kemmunett), Filfla, St. Paul’s Islands e Fungus Rock.

L’insla principala Malta è partida en duas regiuns che cumpiglian en tut tschintg districts; Gozo e Comino furman la terza regiun ed il sisavel district. Il num Malta va enavos sin il term punic malet che designescha in lieu da refugi. Ils Grecs numnavan l’insla Melite (Μελίτη), tar ils Romans aveva ella num Melita.

Malta è stà radund 150 onns ina colonia britannica ed è daventà in stadi independent ils 21 da settember 1964. Dapi il prim da matg 2004 fa il pajais part da l’Uniun europeica e furma là il stadi commember il pli pitschen. Il prim da schaner 2008 è vegnì introducì a Malta l’euro.

Mar Mediterrana

La Mar Mediterrana (latin Mare Mediterraneum) u er Mar Mediterrana Europeica è ina mar mediterrana situada tranter l’Europa, l’Africa e l’Asia. Ella furma ina mar laterala da l’Ocean Atlantic; damai ch’ella è colliada cun quel be tras la Via da Gibraltar fitg stretga, vala ella er sco mar interna. En la lingua tirca ed araba vegn la Mar Mediterrana er numnada ‹Mar Alva› (البحر الأبيض/al-baḥr al-abyaḍ resp. tirc Akdeniz).

Ensemen cun las inslas e las regiuns da costa da l’Europa dal Sid, da l’Asia Minura e da l’Africa dal Nord furma la Mar Mediterrana la zona mediterrana ch’è segnada d’in agen clima e d’ina flora e fauna specifica.

Organisaziun da las Naziuns unidas

L’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU; englais: United Nations Organization, UNO; savens era UN per United Nations; tudestg: Organisation der Vereinten Nationen) è ina uniun interguvernamentala da 193 stadis. Sco organisaziun internaziunala furma ella in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.

Las incumbensas las pli impurtantas da l’organisaziun èn il mantegniment da la pasch mundiala, l’observaziun dal dretg internaziunal, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.

Reginavel Unì

Il Reginavel Unì (englais United Kingdom [juːˌnaɪ̯.tʰɪd ˈkʰɪŋ.dəm], curt UK), en furma lunga Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord (englais United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), è in stadi che sa chatta sin las Inslas Britannicas situadas davant la costa dal nordvest da l’Europa continentala.

Quest pli grond stadi insular da l’Europa furma in’uniun tranter ils anteriurs pajais independents Engalterra, Valisa e Scozia sco er il territori da l’Irlanda dal Nord che vegn administrà a moda ministeriala. L’Isle of Man e las Inslas dal Chanal (u Inslas Anglo-Normannas) èn suttamessas a la curuna britannica en furma da possess da la curuna. Ellas na furman nagins pajais autonoms e na tutgan er betg tar il Reginavel Unì; lur relaziun cun il Reginavel Unì vegn descrit cun il term suzeranitad. Sco monarchia parlamentara tgira il Reginavel Unì en pli relaziuns cun 15 Commonwealth Realms, dals quals il monarc britannic è il schef da stadi. Ultra da quai existan 14 territoris d’ultramar.

Cun radund 64,1 milliuns abitants furma il Reginavel Unì in dals stadis europeics cun la pli gronda populaziun. Sper l’appartegnientscha temporara a l’Uniun europeica (1973–2019) fa il stadi part da la NATO e da las Naziuns unidas. El è ina pussanza atomara, in commember stabel dal Cussegl da segirezza da l’ONU ed in stadi commember da la Gruppa dals set.

Il Reginavel Unì posseda influenza internaziunala pervi da la vasta derasaziun da la lingua englaisa e pervi dal Commonwealth of Nations.

Slovenia

La Slovenia (sloven Slovenija), uffizial Republica da la Slovenia (sloven Republika Slovenija), è in stadi europeic situà tranter l’Italia, l’Austria, l’Ungaria, la Croazia e l’Adria. La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Ljubljana che giascha en il center dal pajais.

Il 2004 è la Slovenia daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi l’onn 2007 fa il pajais part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica.

Il territori da la Slovenia odierna è vegnì populà l’entschatta dal 6avel tschientaner dals Slavs. Igl è sa furmà il Principadi da Carantania. L’onn 788 è la regiun vegnida conquistada dals Francs è missiunada nà dals uvestgieus d’Aquileia e da Salzburg. En il 11avel tschientaner han ins integrà la Slovenia en il Sontg Imperi roman e fatg dal territori in ducadi. Ils proxims tschientaners ha il pajais appartegnì a la monarchia habsburgaisa, pli tard a l’Austria-Ungaria. Suenter la dissoluziun da la monarchia dubla l’onn 1918 è la Slovenia daventada ina part dal nov Reginavel da la Jugoslavia. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala ha la Slovenia existì sco stadi commember da la Jugoslavia socialistica. Suenter la proclamaziun da l’independenza ils 25 da zercladur 1991 e la Guerra da diesch dis è la Slovenia daventada in stadi naziunal independent ed a partir dals 22 da matg 1992 in commember autonom da las Naziuns unidas.

Spagna

La Spagna (uffizialmain Reginavel da la Spagna, spagnol Reino de España [ˈrejno ð(e) esˈpaɲa]) è in stadi situà en l’Europa dal Sidvest che furma ina monarchia ereditara parlamentara. Il territori statal sa chatta per gronda part sin la Peninsla Iberica. La Spagna è sutdividida en 17 communitads autonomas e duas citads autonomas, Ceuta e Melilla. La chapitala furma Madrid. La Spagna è commembra da l’ONU, da l’UE, da l’OECD e da la NATO. Il pajais figurescha tranter las ventg pli grondas naziuns d’export e d’import.

Stadi

Stadi (en la lingua da mintgadi resp. en in context betg specific er pajais) è ina noziun che vegn duvrada en pliras scienzas socialas e politicas e che po avair differentas muntadas. En il senn pli vast designescha stadi in urden politic, en il qual pervegna ad ina gruppa, organisaziun u instituziun specifica ina posiziun privilegiada – tenor l’avis d’intgins areguard l’execuziun da la pussanza (politica), tenor l’avis dad auters areguard ils dretgs e las pussaivladads da sa sviluppar tant dal singul sco er da la societad.

Temp da bronz

Il temp da bronz è la perioda en l’istorgia da l’umanitad, en la quala objects da metal èn vegnids fatgs per gronda part da bronz. En l’Europa Centrala cumpiglia quest’epoca il temp da ca. 2200 fin 800 a.C. Il temp da bronz furma l’epoca d’amez entaifer la tripartiziun (temp da crap – temp da bronz – temp da fier) che Christian Jürgensen Thomsen ha sviluppà vers la mesadad dal 19avel tschientaner per sutdivider la preistorgia europeica e mediterrana. Questa divisiun tenor il material da fabricaziun (ch’è da cumplettar localmain tras in curt temp d’arom situà tranter il temp da crap e quel da bronz) sa lascha be applitgar sin l’Europa, l’Asia dal Vest e l’Africa dal Nord. Ultra da quai na di il material da fabricaziun da princip nagut davart il svilup cultural d’ina singula regiun u epoca. Las autas culturas da l’Asia Anteriura e da l’Egipta han per exempel cuntanschì lur zenit en il temp da transiziun tranter il neoliticum ed il temp da bronz.

Uniun europeica

L'Uniun europeica (UE) è ina uniun interguvernamentala da 28 stadis europeics.

Stadis da l'Europa

En autras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.