Makipura

Makipura (kastilla simipi: comercio) nisqaqa qhatupi runapura rantinakuymi. Qhatuq (rantichiq) runaqa imatapas rantichinmi, rantiq (rantimuq) runataq rantinmi. Ñawpa pacha rantinakuq runakunaqa rantinakunata qunakuq karqan, ahinataq huk runa wakin runaman papata qurqan, wakin runataq hukinman chaypaq millmatam qurqan. Kunan pachataq rantina qullqi (kañina) nisqawanmi rantinchik.

Laternenmacher-1568
Iskay runa: makipura

Hawa t'inkikuna

Carlos Aquino

Carlos Alberto Aquino Rodríguez huk musikuq kan, aswan allin Asiya musiku kamachiq. Hinaqtin, ch'aninchasqa hawa mamallaqtakunaman musiku yachachiq kan, Asiyamanta musiku kusaq yachan. Hinaqtin, Piruw suyupi huk kaq Nihun simi tikraq kapun. 2017-kama Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Musiku Mask'aq Suntur umachiq kan. ASIYA Wankurinap huk paqariq runa kan

Hage Geingob

Hage Geingob sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1941 watapi paqarisqa Grootfontein llaqtapi - ) huk Namiwya mama llaqtapi pulitiku karqan.

Tayta: ; Mama: .Warmi: Loini Kandume (1993-2008)Churinkuna (2)

Namiwya Makipura wan Ruraychaqa ministru (2008-2012)

Hamut'ay wasi

Hamutáy wasi (kastilla simipi: laboratorio) huq wasi mask'anaypaq, t'aqwinaypaq kan, kikin makipura ruwanaypaq atin

Hullaqa

Hullaqa, Chullasqa icha Huliyaka; (kastilla simipi: Juliaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, San Ruman pruwinsyap uma llaqtanmi. Sinchi hat'unmi qhatu llaqtapa kanqa. Allin ñankunata kanchu, achqa llaqtakunakamapis chayamurkan: Qusqu, Ariqipa, Chuqiyapu, Lampa, Punu, Wankani, Kapachika, Asankaru, Escallani, waqkunata hina. Runakuna nirqapun wayrallaqta, sinchi wayrarakchu, kaypi phawarin chakra yapuy killa, tarpuy killantin.

225.146 runakuna (2007) kaypiqa tiyan, 3824 mitrukuna kachkan, wichay Titiqaqa qucha, qaylla Chakas quchantin, Sillustani chullpakunata qaylla hinaq

Ñawpaqta, warmikuna ruarqan p'achakuna, qhatun churarqan waj mama llaqtarunakunapaq. Chaywanchu, churamurkan 'chankakuq llajta'

Sapa hatun puquy, pawqar waray killantin Hullaqa p'ukllay paqarin, kayta aswan hatun tukuy Piruw raymichakuy kan, tusuqkuna sinchi llimphisqa pach'a llaqtan ñankuna purin, tusun, upyan. Achka Qullasuyum tusunakuna kallpachinku, hinaqtin sapa qhulla puquy killa, San Sebastian qhachwa qallarin.

Allin apaykachana kay llajtapi kan, ñankuna, antakuru allinchasqa kachkan, kaykunaqa llapa runakuna qarukama apan, lliw Piruw uransuyu llaqtakunap tinkin (Punu, Qusqu, Ariqipa, Takna), Qullasuyu qiqin Chuqiyapu Ña may urin llaqta riqti kaypi puriyta kananta.

Kay llaqtapi hinaq tiyan kay Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, wakin hawa llaqtakunamanta runap Hullaqaman chayan hinaqtin mayqinkama ripun. Kaymanta tukuy Punu Suyu atiwanlla chayanaypaq kan.

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional Mayor de San Marcos, UNMSM; latin simimanta: Academia Sancti Marci Urbis Regum in Peruvia) nisqaqa Piruwpi qhapaq Yachay sunturmi, Lima llaqtapi. Aswan chaninchasqa, sut'inchasqa yachay wankurina Piruw mamallaqtapi kan, hinan kaspa Piruwpi, Awya Yalawpi ñawpaq yachay sunturnin kan. 1548 watapi, Santo Domingo kunwintupi pata yachaqkunamanta qallarisqaku. Fray Tomas de San Martín nispa, chiqanchasqa paqarirqaku, hinaqtin 1551 wata ayriwa killa 12 ñiqin Carlos I Ispañamanta Qhapaq kamaqillqanninwan chaynallata kawsarirkaku. Sacro Impero Romano Germánico-wan, 1571-pi Puntifisya kutirirqaku, Pio V papa chay puntifisya nispa qurqan, hinaqtin sutin tikrarqan kayhina: Qhapaq Puntifisya Lima Qhapaqkunan Llaqtan Yachay Suntur (Kastilla simipi: "Real y Pontificia Universidad de la Ciudad de los Reyes de Lima" ). Ispañan kurunanmanta riqsispaqa, ñawpa Awya Yala yachay sunturnin, qhapaq kamaqillqa paqarispaqa hina, 1551-manta 1821-kama, Lima Llaqtan Yachay Sunturnin Virreinato pachan. Ispañamanta qispikusqa pachan, aswan chaninchasqa kutirqan, wakin hatun runakunam k'anchaspa, yachachispa, Piruwpa qispichinkama. Chaykunapas qhipanmi, ripuwlika pachapi Lima Yachay Suntur sutinta takyay. 1946 watakama, chay watapi kunan sut'inta hap'irqapun kunanmanta Mamallaqtap Yachaysunturnin kan.Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin kusaq Piruwmanta yachay wankurina riqsispaqa, aswan hatuchasqa, sut'ichasqa, chaninchasqa, kaykunarayku: «allinkamachinrayku, akllaykamachinrayku, wiñankawsayninrayku», hinaqtin chiqachisqa aswan allin hamut'a wankurina, waki wankurina hina kaspaqa. Yaqa tukuy pachaqa 1º ñiqin Piruwpi kan, kay ranking-kuna nispa yupaychasqa University Rankings by Academic Performance URAP Center-manta hina, QS World University Rankings por Quacquarelli Simonds hina, Rankings Web of Universities CSIC-manta hina (aswan riqsisqa Webometrics hina), University Web Rankings 4ICU-manta, SIR World Reports SCImago Research Center-manta, waqkuna. Aswanpataq, sapa Piruw yachay sunturnin acreditación-wan kan, hawa mamallaqtakunamanta chaninchakuspataq.Achka hatun Piruwmanta runakuna, Awya Yala runakunantin, sunturmanta lluqsimurqan, paykunaqa t'aqwiqkuna, hamut'a-runakuna, qillqaqkuna, waqkuna kan; tukuy paykunaqa sut'ichispa yachay sunturnin chaninta, aswan allin kaspaqa, Piruwa wiñaykawsaynin hatunchakuspa, wiñachikuspa. San Markus Yachay Suntur nispaqa Piruw kaqlla hina, tukuy mamallaqtan ñawpankuna, qhipanankuna mirachininrayku, hinaspataq yachaqnin sinchi qaywisqa umayuq kanku, yachakuq, kallpachakuq yachaqkuna, Piruw mamallaqtam runakuna hina. 21 Mamallaqtam umalliqnin 1 Premio Nobel-tin —Mario Vargas Llosa, sapa piruwanuqa kay suñaywan— kay yachay sunturmanta lluqsimurqan, ña t'aqwiqkuna, amawtakunapas kapun.

Yaqa 500 watakunawan, San Markus Hatun Yachay Suntur achka wasikuna purirqaku, wakin kunankama tiyan, chanin; kaytaqa San Markus Hatun Wasi kan, huk kaq San Markus wasin aswan 400 watakuna puririrqan, kaytaqa wakin wasikuna, Lima llaqta chawpinpi, UNESCO-manta Patrimonio de la humanidad nisqa riqsirqan,— kunan yachay sunturnin chaninchasqa llamk'achiykuna wasi, waq imankunapas kan, hinaqtin aswan kusaq runakunam riqsichinanpaq, kunan "San Fernando" Hampi Yachay Facultad-nin nispa 1901 wata paqarirqan, ñawpaq hamp'ina wasi tukuy Piruwpa kan; hinaqtin 1960-manta Yachay Sunturnin Llaqtan pusamurqan, hinaqtin kuraq campus kan; chaypi achka Facultad-kuna, chawpi bilbioteca, kancha, pusaq wasi, hamut'a wasikuna tiyan. Tukuy kaykuna Lima llaqtap chawpin kachkan. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 65 suntur-yachaywasikunawan kan, 20 facultadkuna huñusqa, hinaqsi, paykunaqa huñusqa 6 yachaysunturpa p'atmakunapi, Piruwmanta Yachay Suntur ancha yachaqkuna mast'arispaqa, tukuy facultad-kunasninta ñawpa-grado, qhipa-grado programakunata aypun. Hinaqtin, sinchi achka wankurinakuna, hamut'akuna, qutukunan kachkan, kaykuna hina: centro cultural, musiyukuna, ñawiriy wasikuna, unquna wasikuna, press, waqkuna.

Manuel Yrigoyen

Manuel Yrigoyen Arias sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin pawqar waray killapi 1829 watapi paqarisqa Limaq llaqtapi - † 5 ñiqin inti raymi killapi 1912 watapi wañusqa Limaq llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku wan pulitikumi qarqan.

Pirupas Uma kamayuq (1878-1879; 1890 y 1894-1895), Piruw Hawa ministru (1878-1879; 1879, 1889-1890 y 1894-1895) wan Musiku wan makipura ministru (1886-1887).

Taytan: Pedro de Yrigoyen y Loyola; Maman: Josefa Arias y Larrea.. Warmiː Mercedes Diez Canseco Olazábal de Yrigoyen.Churinkunaː (3) María Mercedes Yrigoyen Diez Canseco; Jesús Yrigoyen Diez Canseco; José María Yrigoyen Diez Canseco; Margarita Yrigoyen Diez Canseco; María Yrigoyen Diez Canseco; Manuel Yrigoyen Diez Canseco; Mercedes Yrigoyen Diez Canseco; Ramón Yrigoyen Diez Canseco; Gabina Yrigoyen Diez Canseco; Francisco Yrigoyen Diez Canseco; Sofía Yrigoyen Diez Canseco; Pedro Yrigoyen Diez Canseco.

Yachaywasi:

Alma mater: Real Convictorio de San Carlos

Rantina qullqi

Qullqi (QSHKS qillqaypi qolqe, kichwapi kullki) icha Rantina qullqi (kastilla simipi: dinero, plata, inlish simipi: money) nisqaqa makipura nisqapi rantinapaqpas qhatunapaqpas kañinapaq imam.

Kunan pachaqa iskaynintin hinam kañinata llamk'achinchik:

Q'illay kañina icha Q'illay suñaya nisqaqa q'illaymanta - qurimanta, qullqimanta, antamanta - rurasqa p'allta muyu hina last'achakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.

P'anqa kañina icha P'anqa qullqi nisqaqa papilmanta rurasqa p'anqakunam, mana chawkachanalla, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.

Huk simikunapi

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.