Ch'isi

Ch'isi, kichwapi Chishi nisqaqa p'unchawpa puchukayninmi, inti manaraq yaykurquptin ichataq yaykuchkaptin.

Seychellen-Sonnenuntergang
Sichilla wat'akunapi ch'isi.
Casimira Rodríguez

Casimira Rodríguez sutiyuq warmiqa (1966 watapi paqarisqa Misk'i llaqtapi, Quchapampa suyupi, Buliwyapi) huk buliwyanu, qhichwa simi rimaq sindikatu pusaq, pulitiku warmim. 2006 watamanta 2007 watakama Buliwyap ñawpaq kaq qhichwa chiqarimay ministrum karqan.

13 watayuq kaspa Casimira Quchapampa llaqtaman rirqan chaypi wasi p'asña kaspa llamk'aq, yaqa iskay chunka wata. Chaypi Wasi p'asñakunap mamallaqta tantanakuynin (Federación Nacional de Trabajadoras del Hogar) sutiyuq sindikatukunap hatun tantanakuyninta kamariyta yanaparqan, ñawpaq kaq pusaqnin tukuspa. 2001 watapitaq Awya Yala mamallaqtapura wasi p'asñakunap 14 sindikatunkunap hatun tantanakuyninpa sapsi sikritaryunmi tukurqan. Ch'isi yachay wasipi yachaqayta tukukuspa Buliwya Kathuliku Yachay Suntur (Universidad Católica Boliviana) nisqapi runa yachayta yachaqayta qallarirqan.

Casimira Rodríguezqa Mithudista Inlisyapim wankurisqa. 2003 watapi Mithudista Thak Suñaytam chaskirqan.Evo Moralespa pusasqan Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqapipas wankurisqam.. 2006 watapi Buliwya chiqarimay ministrum tukurqan, ichataq 2007 lluqsirqan, chiqarimaypi awqaqninkunarayku.

Kunanqa Chukiyapu llaqtapim kawsachkan.

Napaykuy

Napaykuy icha Rimaykuy nisqaqa huk runawan rimanakuyta qallarinapaq icha tukuchinapaq, chay runata, runakunata taripaspa icha paymanta saqirparispa, payta kacharparispa ima rimasqapas, huk runaman allin kayta munapuspa.

Napaykunakuspaqa makinchikkunata haywarinakusunchik icha marq'anakusunchik. Hinallataqmi kacharparispaqa, icha makinchikwan raphapapasunchik. Huk mama llaqtakunapitaq rimaykunakullaspa manam makita haywarinakunkuchu, ahinataq Asyapi - Chunwapi, Nihunpi - k'umukullankum.

Kaymi huk taripay allin simi napaykuykuna (qhichwa simipi):

Rimaykullayki taytay/mamay! - Chaskillaykim mamay/taytay!

Allillanchu? - Allillanmi!

Ima hinallataq kachkanki? (Imaynallataq kachkanki?) - Allinllam!

Allin p'unchaw taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!

(kastilla simimanta chaskisqa ¡Buenos días! nisqapas)

Allin ch'isi taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!

(kastilla simimanta chaskisqa ¡Buenas tardes! nisqapas)

Allin tuta taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!

(kastilla simimanta chaskisqa ¡Buenas noches! nisqapas)

Ama llulla, ama suwa, ama qilla! - Qampas hinallataq!Kay hinatam huk runata qayakunchik:

Yaw! - wawqipura (huk qhari huk qharita)

Paw! / Yay! - panita (huk qhari huk warmita)

Ñay! / Ña! - ñañapura (huk warmi huk warmita)

Tuy! - turita (huk warmi huk qharita)Kaymi huk saqirpariy, kacharpariy rimakuna:

Rikunakusunchik!

Tupanakusunchik!

Rikunanchikkama!

Tupananchikkama!

Huk kutikama!

Huk p'unchawkama!

Ratukama!

P'unchaw

Huk p'unchaw, p'unchawnintin nisqaqa (chanka runasimipi: punchaw, Qusqu-Qullawpi: p'unchay, kichwapi: punlla icha puncha, wankapi: pun, anqash rimaypi: hunaq) 24 ura icha pacha nisqayuqmi, uras nisqapi yupana. Huk chawpi tutamanta qhipaqnin chawpi tutakamaqa huk p'unchaw tupum.

Inti k'anchachkaptin, inti lluqsiymanta inti yaykuykama pachataqa p'unchaw ninchikmi. Manataq inti k'anchaptin, inti yaykuymanta inti lluqsiykama, tuta ninchik. P'unchawpa qallariynintaqa paqarin, puchukaynintaqa ch'isi ninchikmi.

Chawpi p'unchawpiqa inti lliw pachamanta aswan hanaqpim k'anchan, urinpi kachkaspa. Chaymanta ch'isikama pachataqa inti t'iksuy nichikmi.

Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq.

Qanchis p'unchawtaqa simana ninchik. Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:

Killachaw (Killa P'unchay, kichwapi: awaki puncha)

Atipachaw icha Atichaw (Ati P'unchay, kichwapi: wanra puncha)

Quyllurchaw (Quyllur P'unchay, kichwapi: chillay puncha)

Illapachaw (Illa P'unchay, kichwapi: kulla puncha)

Ch'askachaw (Ch'aska P'unchay, kichwapi: chashka puncha, chaska puncha)

K'uychichaw (K'uychi P'unchay, kichwapi: wacha puncha, wakma puncha)

Intichaw (Inti P'unchay, kichwapi: inti puncha)

Huk simikunapi

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.