کریٹیشیس

کریٹیشیس زمین دی تریخ چ اک پرانا ویلہ اے جیہڑا 14.5 کروڑ توں لے کے 6.5 کروڑ پہلے تے پھیلیا ہویا اے۔ ایس ویلے چ ڈائینوسار جگ تے چھاۓ رۓ. اے ویلہ 8 کروڑ وریاں تے پھیلیا ہویا اے تے اینوں چاک ویلہ وی کیندے نیں کیون جے ایس ویلے دا ناں چاک توں پیا۔

بارلے جوڑ

وشکارلہ ویلہ
ٹرائیسک جوراسک کریٹیشیس
آرکافرکٹس

آرکافرکٹس اک پتھری جاندار بوٹا اے۔ جیدے پتھراں وچ نشان چین توں لبے نیں۔ ایہ دنیا دے سب توں پرانے بوٹیاں وجوں اک اے جیہڑا 12 کروڑ 50 لکھ ورے پہلے یا کریٹیشیس ویلے وچ ہویا۔

آگو مانس

آگو مانس جانوراں دی اک پتی اے جیدے چ لیمر، باندر تے انسان آندے نیں۔ آگو مانس ادھے باندر تے سیمین وچ ونڈے ہوۓ نیں۔ ایناں دے پرکھ رکھاں وج ریندے سن۔ انساناں نوں چھڈ کے جیہڑے ہر براعظم تے ریندے نیں دوجے سارے آگو مانس ٹراپیکل یا نال دیاں تھانواں وچ وسدے نیں۔ آگو مانس دیاں 400 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ سارے آگو مانس کئی پاسیاں توں انسان نال رلدے نیں۔ اینان دے ہتھ پنج انگلاں تے انکلاں تے نوں ہوندے نیں۔ انساناں نوں چھڈ کے جیہڑے ہر براعظم تے وسدے نیں لامت آگومانس ٹراپیکی یا کجھ ٹراپیکی تھانواں تے ای ریندے نیں۔ ایہدے ناپ وی میڈم برتھا دا چؤا لیمر توں جیہڑا 30 گرام دا اے توں لے کے چڑھدا پدھری تھاں گوریلا تک جیہدا پآر 200 کلو اے تک جاندا اے۔ آکومانس دے سب توں پرانے نشان 55.8 ملین ورے پرانے نیں۔ 55–58ملین ورے پہلے دے اک نیڑے دے ساک دے چوکھے نشان ملدے نیں۔ مالیکیولی گھڑی دے ناپ توں آگو مانس دا مڈھ 85 ملین پچھے ہور وشکارلے کریٹیشس ویلے وچ جاملدا اے۔

آگومانساں دی پتی نوں دو ونڈاں وج ونڈن دا رواج اے: ادھے باندر تے سیمین۔ ادھے باندراں وچ پرانے آگومانساں دیاں اچیچیاں گلاں نیں تے ایہناں وچ لیمر، لوریز تے ٹارسیر آندے نیں۔ سیمین وچ باندر، مانس، بن مانس تے گبن آندے نیں۔ کچھ ویلے توں ناں رکھنوالےیاں نیں ایہناں نوں دو ونڈاں کلی نک تے سکی نک وچ ونڈیا اے۔ انسان کلے آگو مانس نیں جیہڑے افریقہ، دکھنی ایشیاء تے چڑھدے ایشیاء توں وی باہر ملدے نیں۔

ددپلانیاں نوں اگر سوچ وج رکھیا جاۓ تے فیر آکومانساں وچ کئی رلویاں اچیچیاں گلاں ملدیاں نیں۔ کجھ آگومانس مڈھلے ول نال زمینی نیں رکھی ہون دے بجاۓ پر ساریاں وچ رکھاں تے چڑھن دی جاچ ہے۔ چلن دے ولاں وچ اک رکھ توں دوجے تے چھال مارنی، دو یا چار انگاں تے چلنا، انگلاں تے چلنا تے لٹک کے اک رکھ توں دوجے رکھ تے جانا۔

آگو مانس پنجابی وچ پرائیمیٹ نوں کواں گے آگو: اگے والا، پہلا، پہلاں آن والا

اتلا امریکہ

اتر امریکہ (North America) زمین دے اتلے ادھے حصے چ تے لیندے حصے ول اک براعظم اے۔ ایہنوں اتری دکھنی امریکہ دا نکا براعظم وی کیا جاسکدا اے۔ ایدے اتر ول آرکٹک وڈا سمندر، چڑھدے ول اوقیانوس وڈا سمندر، لیندے ول بحرالکاہل وڈا سمندر، دکھن ول کریبیئن سمندر تے دکھنی امریکہ اے۔

ایہ 24,709,000 مربع کلومیٹر (9,540,000 مربع میل) تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ ایہنے زمین دا 4.8% تھاں تے سکی زمین دا تھاں ملیا ہویا اے۔ ایدے 23 دیساں وچ 529 ملین لوک وسرۓ نیں۔ تھاں نال (ایشیاء تے افریقہ مگروں) ایہ دنیا دا تیجا وڈا تے لوک گنتی نال (ایشیاء، افریقہ تے یورپ مگروں) دنیا دا چوتھا وڈا براعظم اے۔ ایہدا لامت تھاں کینیڈا، امریکہ تے میکسیکو نے گھیریا ہویا اے جد کے نکے دیس وشکارلے امریکہ تے کریبین وچ وسدے نیں۔

اتلے امریکہ وج وسن والے پہلے لوک پرانے انڈین سن۔ اوہ انت دے برفانی ویلے وچ 110,000 توں 12,000 ورے پہلے بیرنگ سمندر دے جمن نال ایشیاء تے اتلے امریکہ دے وشکار بننوالے رستے تے ٹر کے ایتھے اپڑے۔ اوہ براعظم وچ وکھریاں رہتلاں تے قوماں وچ ونڈدے گۓ۔ کولمبس توں پہلے ویلے وچ اتلے امریکہ وچ پونگرنوالیاں سب تون وڈیاں تے جوکھے تھان پھیلیاں ہوئیاں رہتلاں ازٹیک اجکل دے میکسیکو وچ تے مایا وشکارلے امریکہ وج پونگریاں۔ 16ویں تے 17ویں صدی وچ یورپی لوک ایتھے آۓ تے ایتھے دیاں لوکاں نوں مکا سٹیا تے اینج یورپی پسار دا مڈھ رکھیا گیا۔

ارجنٹینوسارس

ارجنٹینوسارس کریٹیشیس ویلے دا اک وڈا ڈائینوسار اے۔ ایہ 94 توں 97 ملین ورے پہلے ہویا۔ ایہدا ناں ارجنٹائن توں اے جتھوں ایہ ملیا سی۔

انٹارکٹکا

انٹارکٹکا زمین دے دکھن وچ اک براعظم اے۔ ایہ دکھنی قطب دے اتے اے تے زمین دے تھلویں ادھے انگ دے دکھن وچ دکھنی وڈا سمندر دے دوالے تے اینٹآرکٹک چکر دے وچ اے۔ ایہ 14 ملین مربع کلومیٹر (5.4 ملین مربع میل) تھاں نال ایشیاء، افریقہ، اتلا امریکہ تے دکھنی امریکہ مگروں پنجواں وڈا براعظم اے۔ ایدا تھاں آسٹریلیا نالوں دگنا اے۔ انٹارکٹکا دے 98% انگ تے اک میل (1.6 کلومیٹر) موٹی برف اے۔

انٹارکٹکا سب توں سکا، سب توں ٹھنڈا، سب توں ہوائی تے دوجے براعظماں توں مدرے ناپ وچ سب توں اچا براعظم اے۔ انٹارکٹکا نوں ایدے کنڈیاں تے 200 ملی میٹر (8 انچ) تے اندر ہور تھوڑا مینہ پین باجوں اک روہی وی کیا جاندا اے۔ گرمی ناپ −89 °C (−129 °F) تک اپڑیا اے۔ ایتھے انسان کدے نئیں ریا تے پورے سال وچ ایس براعظم تے 1000 توں 5000 تک کھوجی لوک کھوج گڑھاں وچ ریندے نیں۔ پالے نوں سہ جان والے جانور تے بوٹے ایتھے لبدے نیں تے الجی، پینگوئن، فنگس تے بیکٹیریا ایناں وچ نیں۔

اس نوں سب توں پہلاں روسی کھوجی لازاریف تے فیبین نے 1820 وچ ویکھیا۔ 1959 نوں 12 دیساں نے جیہڑے ہن 49 ہوچکے نیں ایس گل تے دسخط کیتے جے ایہنوں فوجی کماں لئی نئیں ورتیا جاویگا تے ایتھوں زمینی شیواں نئیں کڈیاں جان گیاں۔

انڈین پلیٹ

انڈین پلیٹ اک ٹیکٹونک پلیٹ ایہ جیہڑی اصل چ اک پرانے براعظم گونڈوانہ دا انگ سی دا تے فیر 55 توں 50 ملین ورے پہلےایہ آپ اک وڈی پلیٹ بن گئی. ایہ اک نال دی پلیٹ آسٹریلین پلیٹ نال رل گئی۔ ایہ ہن وڈی انڈو-آسٹریلین پلیٹ دا اک انگ اے۔ دکھنی ایشیا ایدے اندر اے پر لداخ تے کوہستان تے بلوچستان نئیں ہیگے۔

تریسراٹاپس

تریسراٹاپس کریٹیشیس ویلے دا اک ڈائینوسار سی جیہڑا پٹھے کھاندا سی۔ ایہدے سر تے تن سنگ سن ایس لئی ایہنوں ایہ ناں دتا گیا۔

جوراسک

جوراسک زمین دی تریخ چ اک پرانا ویلہ اے جیہڑا 20 کروڑ توں لے کے 14.5 کروڑ پہلے تے پھیلیا ہویا اے۔ ایس ویلے چ ڈائینوسار جگ تے چھاۓ رۓ.

ایس ویلے دا ایہ ناں 1847 چ فرانس تے سوئیٹزرلینڈ دے باڈر جورا دے پعاڑاں تے رکھیا گیا سی۔

روات تریڑ

روات تریڑ (Rawat Faultline) پنجاب پاکستان چ اک تریڑ اے جیہڑی روات ضلع اسلام آباد توں ٹردی اے تے اتر لیندے ول جاندی ہوئی کعوٹہ ضلع راولپنڈی دے کولوں لنگ کے کشمیر تک جاندی اے۔

روات تریڑ روات توں کج دکھن ولوں ٹردی اے تے روات تے جی ٹی روڈ توں ہوندیاں ہویاں لنگ تے کعوٹہ نوں ٹپ کے کشمیر تک اپڑدی اے۔ کروڑاں ورے پہلے کریٹیشیس ویلے جدوں انڈین پلیٹ ، یوریشین پلیٹ نال ٹکرائی سی تے ایس ٹکر نال ہمالیہ تے لونے پربت دھارے بنے۔ ٹکرن دا ایہ کم ہلے وی ہوریا اے تے ایدے نتارے چ زمین چ تریڑاں پے گیاں نیں تے ایدے نال دیاں تھانواں تے زلزلے وی آندے نیں۔

روات تریڑ تے وائی بیجی نئیں ہوسکدی ایس لئی ایدے تے لوکاں نے کعر تے گراں وساۓ ہوۓ نیں۔ تریڑ چوں کئی تھانواں تے ونسونیاں پڑیاں نکلیاں ہویاں نیں۔ ایناں نوں ضلع راولپنڈی دے انگریز ڈپٹی کمشنر نے ضلع راولپنڈی دے 1893 - 94 دے ضلعی گزٹ چ کتے دے دند (Dog's tooth) لکھیا اے۔

ساروپوزیڈان

ساروپوزیڈان کریٹیشیس ویلے دا اک وڈا ڈائینوسار اے۔

سمندری پنچھی

سمندری پنچھی سمندراں دے دوالے تے سمندری محول وچ رہن والے پنچھیاں نوں کیندے نیں۔ پہلے سمندری پنچھی کریٹیشیس ویلے وج سامنے آۓ۔

سپ

سپ لمے، بنا لتاں والے، ماس کھانے ، کرلیاں ورگے ہوندے نیں۔ بنالتاں والیاں کرلیاں نال ایہناں دا ایہ فرق ہوندا اے جے ایہناں دے کن باہر نئیں ہوندے تے ایہناں دیاں اکھاں تے بریک پردہ نیئں ہوندا۔ایہ باروں گرمی لیندے نیں تے ایناں دے پنڈے تے چانے ہوندے نیں۔ کئی سپاں دیاں ونڈاں دی کھوپڑی وچ ایہناں دے پرکھ کرلیاں نالوں ودھ جوڑ ہوندے نیں تے جس باہجوں ایہ اپنے توں وڈے شکار نوں وی کھل جانوالے جباڑیاں باہجوں کھا جاندے نیں۔ سپ براعظم انٹارکٹکا توں سوا ہر براعظم تے ہوندے نیں۔ ایہناں دے پنڈے پتلے تے تنگ ہوندے نیں ایس لئی ایسے انگ جیہڑے جوڑیاں وج ہوندے نیں اک دوجے دے اگے پچھے ہوندے نیں جیویں گردے۔ کئیاں دا صرف اک ای پھپھرہ ہوندا اے۔ ایہ پہلی واری وشکارلے کریٹیشیس ویلے وچ پانی کرلیاں توں بنے تے ایہناں دے سب توں پرانے نشان 11 کروڑ 20 لکھ سال پرانے نیں۔ اک پتھری جاندار ونڈ ٹائٹانبوآ 15 میٹر (49 فٹ) لمی سی۔ سپاں بارے سب توں پرانی لکھت بروکلین پاپائرس پرانے مصر وچ 3300 ورے توں وی پہلے لکھی گئی۔

سپاں دیاں 2900 ونڈاں 456 ٹوکرے تے 15 ٹبر نیں۔ زیادہ سپاں چ زہر نیں ہوندا تے جناں چ ہوندا اے اوہ ایدے نال شکار کردے نیں یا اپنا بچا کردے نیں۔ کج اپنے زہر نال انساناں نوں پھٹڑ کرسکدے نیں یا مار وی سکدے نیں۔پاکستان چ سپاں دیاں 52 ونڈاں ریندیاں نیں جناں وچوں 13 زریلیاں نیں۔ایہناں دے ناپ وکھرے ہوندے نیں۔ دس سینٹی میٹر/ چار انچ دا باربادوس تاگہ سپ دنیا دا سب توں نکا سپ اے تے جالی پائیتھن 8.7 میٹر (29 فٹ) نال دنیا دا سب توں لما سپ اے۔

سپاں دیاں لامت ونڈاں انزریلیاں نیں۔ جیہڑے زریلے نیں اوہ اپنے آپ نوں بچان یا اپنے نکے سپان نوں بچان تے یا فیر شکار کرن لئی ورتدے نیں۔ کئی سپاں دا زہر اینا زریلا ہوند اے جے اوہ کسے انسان نوں وی مار سکدا اے یا اوہناں نوں ڈاہڈی پیڑ کرسکدا اے۔انزریلے سپاں اپنے شکار نوں نگل جاندے نین یا فیر دبا کے ماردے نیں۔ سپاں مڈھ توں ای ڈر دا نشان نیں۔ ہندو لوک ایہناں دی پوجا وی کردے نیں۔ سپ ہور متاں وچ وی ورتیا گیا اے۔

مگرمچھ

مگرمچھ وڈے، شکاری، کج پانی وچ تے کنڈیاں تے رہنوالے کرلیاں دی ٹولی دی اک پتی اے جیہڑی 83.5 ملین ورے پہلے کریٹیشیس ویلے وچ ہوۓ۔ ایہ پنچھیاں دے نیڑے دے ساک نیں۔ ایہناں دے تن ٹبر نیں۔

ایہ لمے کرلیاں ورگے تے پکے پینڈے بنے ہوندے نیں۔ لمی پدھری نک، پدھری پوچھل ہوندی اے۔ نک، کن تے اکھاں سر دے اتے ہونیاں نیں۔ ایہ پانی وچ ترن دے نال سکے تے آکے ٹر وی لیندے نیں۔ ایہناں دی کھل موٹی ہوندی اے تے چانے اک دوجے تے نہیں چڑھے ہوندے۔

وشکارلہ ویلہ (جیالوجی)

زمین دی تریخ چ وشکارلہ ویلہ 25 کروڑ ورے پہلے توں 6.5 کروڑ ورے پہلے تک ریا۔ اینوں ڈائینوسار دا ویلہ وی کیندے نیں۔ ایس ویلے دے مڈ تے وڈی تبائی آئی سی تے انت تے وی وڈی تبائی آئی۔

ٹرائیسک

ٹرائیسک زمین دی تریخ چ اک پرانا ویلہ اے جیہڑا 25 کروڑ توں لے کے 20 کروڑ پہلے تے پھیلیا ہویا اے۔ ایس ویلے چ ڈائینوسار جگ تے چھاۓ رۓ تے ایسے ویلے ج ای پنچھی تے میمل بنے۔

ایس ویلے دا ایہ ناں فریڈرش آگسٹ فان البرٹی نے 1841 چ رکھیا۔

پنچھی

پکھیرو یا پنچھی کنگریڑیاں دی پھنگھ تے دو پیراں آلی اک پکھیرو ٹولی اے جیہدا خون گرم ہُندا اے تے ایہ آنڈے دیندے نیں۔ پنچھی پوری دنیا دے ہر کونے چ لبھدے نیں۔ 10,625 پنچھیاں دیاں ونڈاں نوں لبیا جا چکیا اے۔ ایہ 5 سینٹی میٹر (2 انچ) دی مکھی چڑی توں لے کے 2.75 میٹر (9 فٹ) دے شترمرغ جڈے ہوسکدے نیں۔ پتھری جانداری ریکارڈ دسدے نیں جے پنچھی 16 کروڑ ورے پہلے جوراسک ویلے وچ ڈائینوسار توں بنے سن تے 65.5 ملین ورے پہلے آنوالی تباہی وچ ایہو ڈائینوسار سن جیہڑے بچے سن جیدے وچ 75٪ دے نیڑے بوٹے تے جانور مک گے سن۔

پنچھیاں تے پر، بنا دنداں دے چنج، پینڈے چھلڑ والے آنڈے, تیز میٹا بولک ریٹ، چار کوٹھڑیاں والا دل تے ہلکا پر پینڈا ٹانچہ ہوندا اے۔ پنچھیاں دیاں ساریاں جیوندیاں ونڈاں دے پر ہوندے نیں۔ پر اگے ودوھویں انگاں یا بانہواں دی اک ودھیا مورت اے تے لامت پنچھی ونڈاں اڈسکدیاں نیں۔ نہ اڈنے پنچھیاں وچ ریٹائٹ پینگوئن تے دور دے جزیریاں پنچھی آندے نیں۔ پنچھیاں دے اچیچے ہاضمہ تے سآ لین دے پربندھ ہوندے نیں جیہڑے اڈدیاں ٹھیک ریندے نیں۔ کج پنچھی جنہاں وچ کاں تے طوطے آندے نیں سب توں سیانیاں ونڈاں گنیاں جاندیاں نیں، کج پنچھیاں نوں اوزار بناندیاں وی ویکھیا گیا اے۔ کج پنچھی سماجی جانکاری نوں اگلیاں پیڑھیاں تک پجاندے نیں۔

کئی ونڈاں لمے پینڈے تک اڈاری کردیاں نیں تے کئی نکے پینڈے دیاں۔ پنچھی رل مل جاندے نیں۔ ایہ اک دوجے نوں واجاں نال تے گیتاں نال بلاندے نیں، کئی کم رل کے کردیے نیں جیویں کٹھیاں اڈنا، رل کے شکار کرنا، شکاری نال لڑنا، کٹھے چوجے جمنا پالنا۔ پنچھیاں دی وڈی لامت سماجی ناپ تے اک رت لئی یا کج رتاں لئی اک ویائی ہوندی اے پر ساری عمر لئی نہیں۔ کج ونداں وچ اک نر کول کئی مادھ ہوندیاں نیں تے کدے کسے مادھ کول اک توں ودھ نر وی ہوسکدے نیں۔ آنڈے آلنے وج دتے جاندے نے تے ماپے رل کے ایہناں اتے بیٹھدے نیں کئی پنچھی آنڈیاں توں چوچے نکلن تے کج ہور چر تک اوہناں دے نال ریندے نیں۔

پنچھیاں دیاں کئی وںڈاں بپار تے کھان پین وج شکار کرکے یا پال کے کم اندیان نیں۔ کج پنچھی اپنے سوہنے وکھالے یا وازاں توں پالے جاندے نیں۔ کجاں نوں گوانو لئی وی رکھیا تے سامبھیا جاندا اے۔ پنچھی انسانی رہتل دے کئی وکھالیاں شاعری مت تے موسیقی وج دسدے نیں۔ 17ویں صدی توں ہن تک 120–130 پنچھیاں دیاں ونڈاں انسانں باہجون مک کیاں نیں تے کغی سو ایس توں پہلے۔ 1,200 دے نیڑے مکن دے نیڑے نین تے اوہناں نوں بچان دی کوشش ہورئی اے۔

پنجھیاں دا مڈھ جوراسک ویلے وچ تھروپوڈا ڈائینوساراں توں ہویا۔ جوراسک ویلے وج پنجھیاں دی سب توں پرانی ونڈ آرکیوپٹرکس سمجھی جاندی اے ایہ کوئی پورے پنجھی تے نہیں سن. مگرمچھ پنجھیاں دے نیڑے منے گۓ نیں۔ کج چر پہلے چڑھدے اتری چین دے صوبے لیاوننگ توں ایسے تھروپوڈا دے نشان لبھے نیں جنہاں تے کھمباں دے ہون دے نشان وی ہے نیں۔ جس نال ایہ گل آگے آندی اے جے پنچھیاں تے کرلیں وشکار لیک کتھے ماریۓ۔ ایہ وی ہن دیاں کھوجاں توں گل پتہ لگی اے جے پرانے پنچھی پتے کھانوالے سن۔ کریٹیشیس ویلے وچ پنجھیاں دیاں کئی ونڈاں بندیاں نیں۔ کئی پنچھی ٹولیاں اپنے پرانے نشان جیویں پنجیاںوالے پر تے دند رکھدے نیں۔ ایہناں مگروں آنوالیاں وچ ایہ نہیں ریندیاں۔

ڈائینوسار

ڈائینوسار کرلیاں دی ٹولی چوں نیں. ایناں زمین تے 16 کروڑ ورے تک راج کیتا۔ ایہ ٹرائیسک ویلے دے انت توں لے کے کریٹیشیس ویلے دے انت تک رۓ۔ پتھری جاندار ریکارڈ دسدے نیں جے پنچھی تھیروپوڈا ڈائینوسار توں جوراسک ویلے بنے۔ ایسے لئی پنچھیاں نوں ماڈرن حساب کتاب چ ڈائینوسار ورگے ای گنیا جاندا اے۔

اپنی کھوپڑی تے ٹعانچے دے 21 گناں توں ڈائینوسار نوں اک تے ایناں دے پرکھ نوں وی اک منیا جاندا اے۔ براکیوسارس، اپاٹوسارس تے ٹائیٹان زرافہ نوں وڈے ڈائینوساراں چ منیا جاندا اے۔ پتھراں چوں ایہناں دیاں 500 توں ودھ ٹوکرے تے 1000 توں ودھ ونڈاں ملیاں نیں۔ کج پتے کھانے نیں، تے دوجے سب کچھ کھانے نیں۔ ایہناں دیاں مکیاں تے جیوندیاں ونڈاں ہر براعظم تے ملدیاں نیں۔ ڈائینوسار مڈ وچ دو پیرے سن پر ایہناں دیاں ک ونڈاں چار پیریاں تے کج ایہناں دے وشکار سن۔ 20ویں صدی دے پہلے ادھ تک ایہنوں نوں ٹھنڈے خون والے ہون باہجوں ہولی ٹرنوالے تے تے ایڈے سیانے نہیں سی منیا جاندا۔ 1970 مگروں ہونوالیاں کھوجاں وچ ایہ تیز، پھرتیلے تے اک دوجے نال مل کے رہنوالے ویکھے گۓ۔ ڈآئینوسار جگت پاپ کلچر دا اک انگ نیں تے ایہناں تے ودھیا کتاباں لکھیاں گیئاں تے فلماں (جیویں جراسک پارک) بنیاں۔ میڈیا وچ ایہناں بارے نویاں واۃاں آندیاں ریندیاں نیں۔

کرلے

کرلے (انگریزی:Reptile) جانوراں دی اک ٹولی اے جیدے وچ کھچوپڑے، مگرمچھ، سپ، کرلیاں، ٹواٹارہ تے کئی مکے ہوۓ جانور آندےالبککلں۔ کرلے ایسے امنیوٹی نیں پر جیہڑے پنچھی تے ددپلانے نہیں۔ددپلانیاں تے پنچھیاں توں الٹ (بجاۓ فروالی کھل یا پراں دے) ایہناں دے پنڈے تے چانے ہوندے نیں۔ ساع لین والے سخت خول والے آنڈے دین والے سخت کھل والے جانوراں نوں کیندے نیں ایناں دا لعو ٹھنڈا سمجیا جاندا اے۔ پہلے تے ہن وی کئی لوک کرلے نوں تے دو پدھری جیون نوں اکو تھاں ہرپٹالوجی وچ رکھدے نیں۔

کرلیاں دے سب توں پرانے نشان 340-335 ملین ورے پرانے کاربونیفرس ویلے وچ ملدے نیں جدوں ایہ کرلیاں ورگی دوپدھری جندڑیاں وچوں اگے آندے نیں تے سکی تھاں تے رہن لؤی اپنے آپ نوں بناندے نیں۔ پہلیاں ادھارناں وچ ہائیلنامس (رکھ رہنے)، کاسینیریا تے خورے ویسٹلوتھانیا آندے نیں۔وڈی تباہی پرانے ویلیاں وچ آن باہجوںایہناں دیاں کئی پتیاں مک چکیاں نیں۔ ایہ انٹارکٹکا چھڈ کے ریندیاں ساریاں تھانواں تے وسدے نیں۔ ایہناں دیا منیاں گئیاں ونڈاں ایہ نیں:

کھچوپڑے: 400 ونڈاں

ٹواٹارہ: اک ونڈ

چانے کرلے:(کرلیاں، سپ، گنڈوۓ کرلے ) 9,600 ونڈاں

مگرمچھ : 25 ونڈاںپنچھیاں دیاں پیراں تے وی سکی کھل ورگے جانے ہوندے نیں تے اوہ آنڈے وی دیندے نیں پر تریخی ول نال اوہ اتلی لسٹ وچ نہیں آندے۔ کجھ کرلے جیویں مگرمچھ نیں کرلیاں نالوں پنچھیاں دے چوکھا نیڑے نیں تے ایسے باہجوں کجھ لکھاری پنچھیاں نوں وی ایہناں نال رلاندے نیں جنہاں دیاں 10 ہزار دے نیڑے ونڈاں نیں

کرلے چارپیرے کنگریڑے نیں۔ ایہناں دے یا تے چار انج پیر نے یا فیر ایہناں دے پرکھ سپاں وانگوں چار انج پیر دے سن۔ دوپاسی جندڑیاں توں الٹ کرلے اپنے جیون دا مڈھ پانی توں نہیں کردے۔ لامت کرلے انڈے دیندے نیں پر چانے کرلیاں دیاں کئی ونڈاں پورے بچے وی جمدیاں نیں۔ بچہ مادھ دے ٹڈ وچ ای جمدا اے اول دے اندر نا کے کسے آنڈا چھلڑ وچ۔ امنیوٹی ہون باہجوں کرلیاں دے آنڈیاں دے دوالے بچاؤ تے لجان لئی کئی جھلیاں ہوندیاں نیں جیہڑیاں اوہناں نوں کسے سکی تھاں تے رہن جوگیاں بناندیاں نیں۔ کئی ثبوتے بجے جمنے والے کرلے اپنے بچیاں نوں ددپلانیاں وانگوں اول راہیں کھان نوں دیندے نیں۔

ناپ وج سب توں نکا کرلا ٹھمنا گکو اے جیہڑا 17 ملی میٹر (0.7 انچ ) دا اے تے لونپانی مگرمچھ سر توں پوچھل دے انت تک 16 فٹ / (5 میٹر) لماں تے ایدا جوکھ 2000 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

ھمالیہ

ھمالیہ ایشیاء وچ اک پربت دھارا اے جیہڑا تبتی اچی تھاں نوں دکھنی ایشیاء توں وکھ کردا اے۔ ہمالیائی پربت دھارے وچ دنیا دیاں سب توں اچیاں جوٹیاں جنہاں وچ ماؤنٹ ایورسٹ وی آندی اے، نیں۔ ایتھے اک سو توں ودھ 7,200 میٹر(23,600 فٹ) توں اچیاں جوٹیاں نیں جد کے ایشیاء توں باہر سب توں اچی چوٹی انڈیز وچ اکنکاگوا 6,961 میٹر(22,838 فٹ) اچی اے۔ ہمالیہ نے دکھنی ایشیاء دیاں رہتلاں تے ہندو مت تے بدھ مت نوں گوڑھے رنگ نال رنگیا اے۔

ہمالیہ پربت دھاریاں دیاں پرتاں نال رل کے بندا اے۔ دکھن ولوں ویکھو تے پہلے تھوڑی اچائی دا اک پربت دھارا اے جیدا ناں شوالک پعاڑ اے تے ایہ 900 توں لے کے 1200 میٹر تک اچے نیں۔ ایس توں اتے مہابھارت پربت دھارا آندا اے جیہڑا 1500 توں 2700 میٹر تک اچا اے۔ ایس توں پرے اچا ہمالیہ اے۔

ہمالیہ دے لیندے پاسے قراقرم تے ہندوکش دے پربت د دھارے نیں۔ ایہدے اتر وچ تبتی اچی تھاں اے تے دکھن وچ سندھ-گنگا ویہڑہ اے۔ ہمالیہ 5 دیساں: نیپال، ہندستان، بھوٹان، چین تے پاکستان وچ ونڈیا ہویا اے تے پہلے تن دیساں دا ایہدے تے چوکھا راج اے۔

ہمالیہ دے نال جڑے ہوۓ ہور پربت دھاریاں ھندوکش، قراقرم تے ہور نکے سلسلے جیہڑے پامیر توں نکلدے نیں اوہناں نوں وی نال رلایا جاۓ تے اک وڈا پہاڑی پربندھ بندا اے۔

دنیا دے وڈے دریا ہمالیہ وچوں نکلدے نیں جنہاں دے پانی دی راہ وچ 18 دیساں وچ 3 ارب دے نیڑے لوک وسدے نیں جیہڑے دنیا دی لوک گنتی دا ادھ بندے نیں۔ سندھ، برہمپترا تے گنگا ایس پربت دھارے دے وڈے دریا نیں۔ گنگا ہندستانی صوبے اترکھنڈ توں تے سندھ تے برہمپترا تبت وچ کیلاش توں نکلدے نیں۔

جدوں انڈین پلیٹ اج توں 7 کروڑ ورے پہلے کریٹیشیس ویلے وچ وڈا سمندر ہند ولوں آکے یوریشین پلیٹ نال ٹکرائی سی تے ایس ٹاکرے نال دوناں پلیٹاں دے وشکار والی تھاں اپر چکی گئی تے اینج ہمالیہ دا پربت دھارا بنیا۔ جتھے ہمالیہ اے اوتھے پہلے سمندر سی تے سمندری پدھر چکی جان باجوں پہاڑاں اتے سمندری جنوراں دے ٹانچے دسدے نیں تے ماؤنٹ ایورسٹ دی چوٹی لائم پتھر دی بنی ہوئی اے۔ ہمالیہ اک کمان وانگوں لیندے توں چڑھدے ول 2400 کلومیٹر لما پھیا ہویا اے۔ لیندے ول ایہدی چوڑائی 400 کلومیٹر تے چڑھدے ول ایھدی لمبائی 150 کلومیٹر تک اے۔ لیندے ول انت تے نانگا پربت سب توں اچا پہاڑ اے تے چڑھدے ول نمچا بروا سب توں اچا اے۔

دوجیاں بولیاں وچ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.