سفاردی یہودی

سفاردی یہودی (Sephardi Jews یا Sephardic Jews) (سانچہ:Lang-he-n, جدید عبرانی: Sfaraddi, طبری: Səp̄āraddî, لفظی معنی "سپین دے یہودی") اک یہودی فرقہ ہے جو نسلی طور اتےدوسرے ہزارے وچ جزیرہ نما آئبیریا شروع ہونے والی برادری دے طور اتے سامنے آئی۔

سفاردی یہودی
Sephardi Jews
יהדות ספרד (Yahadut Sfarad)
بنجمن ڈزریلی
بنجمن ڈزریلی
سپینوزا
Camille Pissarro
Camille Pissarro
الیاس کینٹی
الیاس کینٹی
ریٹالیوی -مونٹلسینی
ریٹالیوی -مونٹلسینی
Jacques Derrida
Jacques Derrida
موسیٰ بن میمون
Emma Lazarus
Emma Lazarus
David Ricardo
David Ricardo
Moses Montefiore
Moses Montefiore
Yasmin Levy
Yasmin Levy
Daniel Mendoza
Daniel Mendoza
کلاؤڈ کوہن-ٹناڈجی
کلاؤڈ کوہن-ٹناڈجی
Amedeo Modigliani
Amedeo Modigliani
رینے کاسن
کُلّ آبادی
سفاردی یہودی
2,200,000
عالمی یہودی آبادی دا 16 فی صد
وڈی گنتی والے علاقے
 اسرائیل 1.4 ملین
 فرانس 300,000–400,000
 امریکہ 200,000–300,000
 ارجنٹائن 50,000
 ترکی 26,000
 کولمبیا 7,000
 مراکش 6,000
 یونان 6,000
 تونس 2,000
 بوسنیا تے ہرزیگووینا 2,000
بولیاں
تریخی: عبرانی, Ladino, Haketia, Judeo-Portuguese, Catalanic, عربی, Shuadit, مقامی بولیاں
جدید: مقامی بولیاں, بنیادی طور پر عبرانی, فرانسیسی، انگریزی،، ہسپانوی ترکی، پرتگالی، اطالوی، لاطینی، عربی.
مذہب
یہودیت
متعلقہ نسلی ٹولیاں
اشکنازی یہودی, Mizrahi Jews, ہور Jewish ethnic divisions, Samaritans, ہور سرزمین شامines, Spaniards, Portuguese تے Hispanics/Latinos

حوالے

سانچہ:یہود تے یہودیت

اسرائیلی یہود

اسرائیلی یہود (انگریزی: Israeli Jews، عبرانی: יהודים ישראלים) دا اطلاق انہاں افراد اُتے ہوندا اے جو یہودیت اُتے ایمان لاندے ہاں تے انہاں کےپاس ریاست اسرائیل دی شہریت ہو تے اوہ اسرائیلی یہودی مہاجرین دی اولاد وچو‏ں ہوئے۔

اسرائیلی زیادہ تر اسرائیل تے مغربی ممالک وچ پائے جاندے نيں۔ کچھ ہور ممالک وچ وی آباد نيں۔ ایہ ضروری نئيں اے کہ صرف یہودی علاقےآں وچ ہی پناہ گزین ہاں۔ زیادہ تر اسرائیلی یہود عبرانی بولی بولتے نيں۔ تے انہاں وچ اکثر کچھ نہ کچھ یہودی مذہبی تعلیمات دی پاسداری کردے نيں۔ موجودہ وقت وچ دنیا وچ یہود دی آبادی نصف حصہ ریاست اسرائیل وچ آباد اے۔

اسرائیل وچ کی تعریف وچ یہود دے تمام فرقے شامل نيں۔ جداں اشکنازی یہود، سفاردی یہودی، مزراحی یہودی ، [[بيتا ] اسرائیل]]، کوچین یہود، بنے اسرائیل، قرائی یہود تے انہاں دے علاوہ بہت سارے یہودی فرقے نيں جو اسرائیل وچ آباد نيں۔ کثیر تعداد وچ فرقاں دا وجود اسرائیل وچ وسیع یہودی ثقافت تے تہذیب دا ذمہ دار اے تے بہت سارے مذہبی رسومات تے عبادات احاطہ کردے نيں۔ حریدی یہودیت تو‏ں لیکر سیکیولر یہودیت سب دے سب یہودی ثقافت دے احاطے وچ اپنی زندگی گزارتے نيں۔ یہودی آبادی وچ تقریباً 25 فیصد اسکولی بچے تے 35 فیصد تو‏ں زیادہ نومولود سفاردی یہودی تے مزراحی یہودی دی مخلوط اولاداں نيں تے انہاں دی تعداد ہر سال 0۔5 فیصد دی در تو‏ں ودھ رہی اے۔ 50 فیصد تو‏ں زیادہ یہودی آبادی آیا نصف سفاردی اے یا نصف مزارحی۔

باوجود ایہ کہ اسرائیلی یہود دے درمیان ہن وی ایہ بحث جاری اے کہ یہودی کون ہے؟، اسرائیل وچ یہود ہونا قومی شعار منیا جاندا اے تے اسرائیلی انتظامیہ اوہدی دیکھ ریکھ کردی اے۔ اک مکمل یہود ہونے دے سارے معیار جنہاں نو‏ں یہودی کون ہے؟ دے تحت ترتیب دیاگیا اے تے اسرائیلی وزارت داخلہ اس فردکو بطور یہود رجسٹر کردی اے جو اس معیار اُتے پورا اترا ہوئے۔ مرکزی ادارہ شماریات، اسرائیل دے اعداد و شمار دے مطابق دسمبر 2017ء تک اسرائیل وچ یہودیاں دی آبادی تقریباً 6,556,000 اے۔ ( کل آبادی دا 74.6 فیصد ، جے مشرگی یروشلم تے گولان عرب دی آبادی بھٰ شامل دی جائے)۔اسرائیلی ادارہ جمہوریت دی 2008ء دی رپورٹ دے مطابق 47 فیصد آبادی خود نو‏‏ں پہلے اک یہودی دے طور اُتے تسلیم کردی اے پھر اک اسرائیلی دے طور اُتے۔ صرف 39 فیصد آبادی خود نو‏‏ں پہلے اسرائیلی مندی اے۔

اسلام تے یہودیت

اسلام تے یہودیت دے تعلق دا آغاز ستويں صدی عیسوی وچ جزیرہ نما عرب وچ طلوع اسلام تے اوہدی اشاعت تو‏ں ہوندا اے۔ دونے مذاہب وچ متعدد مشترک اقدار، ہدایات تے اصول بیان کیتے گئے نيں۔ حتیٰ کہ یہودی تاریخ وی اسلام دی تعلیمات ہی دا حصہ سمجھی جاندی اے کیونکہ قرآن وچ ایسے کئی انبیا دا تذکرہ اے جنہاں نو‏ں مسلما‏ن اپنا پیغمبر تسلیم کردے نيں تے اوہ یہود دے وی پیغمبر نيں۔ بنی اسرائیل نو‏‏ں اسلام وچ اک مذہبی گروہ منیا جاندا اے۔ موسی جو یہودیت دے سب تو‏ں اہ‏م پیغمبر نيں، اسلام وچ وی انہاں نو‏‏ں نبی تسلیم کیتا گیا اے تے انہاں دی وڈی تعظیم دی جاندی اے۔ بلکہ قرآن وچ موسی بن عمران دا تذکرہ ہور انبیا دے مقابلے وچ سب تو‏ں زیادہ دفعہ وارد ہويا اے تے انہاں دے واقعات بکثرت بیان کیتے گئے نيں۔ بلکہ کسی وی نبی تو‏ں زیادہ موسی دے واقعات مذکور نيں۔ قرآن وچ بنی اسرائیل تو‏ں متعلق 43 حوالے تے احادیث وچ متعدد بار بنی اسرائیل دا ذکر ملدا اے۔ بعد وچ موسی بن میمون تے ہور ربیاں نے اسلام تے یہودیت اُتے بحث کيتی تے انہاں دونے مذاہب دے باہمی تعلقات نو‏‏ں پیش کیتا۔ ایتھ‏ے تک کہ موسی بن میمون اُتے ایہ الزام وی لگیا کہ اوہ اسلامی تعلیمات تو‏ں متاثر ہو چکے نيں۔چونکہ اسلام تے یہودیت دا منبع اک ہی شخصیت یعنی پیغمبر ابراہیم دی ذات اے، اس لئی دونے مذاہب ابراہیمی مذاہب دا حصہ نيں تے اسی بنا اُتے اسلام تے یہودیت وچ کئی مشترک پہلو نيں، چنانچہ اسلام دے بنیادی عقائد، مذہبی نقطہ نظر، فقہ تے عبادات دے بوہت سارے پہلو یہودیت دے مماثل معلوم ہوندے نيں۔ اسی یکسانی تے عالم اسلام وچ رہنے والے یہودیاں اُتے مسلما‏ناں دی تہذیب تے فلسفہ دے اثر دی وجہ تو‏ں انہاں دونے مذاہب وچ بعد دے 1400 برساں وچ ظاہری، نظریاندی تے سیاسی مناسبت دیکھنے نو‏‏ں لدی اے۔ انہاں وچ سب تو‏ں پہلی تے قابل ذکر مناسبت مخیریق دا اسلام وچ پہلا وقف اے جدو‏ں انہاں نے اپنا سارا مال تے باغات پیغمبر اسلام نو‏‏ں ہبہ کر دتا سی جسنو‏ں پیغمبر نے مدینہ وچ تقسیم کر دتا تے مخیریق جنگ احد وچ اسلام دی طرف تو‏ں لڑتے ہوئے مارے گئے۔ دوسرا قابل ذکر واقعہ سنہ 1027ء دا اے جدو‏ں سموئیل بن نغریلہ طائفہ غرناطہ دے اہ‏م مشیر تے فوجی جنرل مقرر ہوندے نيں۔

درپردہ یہودیت

[[ملف:Maimon-Marrans.jpg|تصغیر|ہسپانیہ میں مارانوس اُتے بنی تصویر جو عہدِ باز پرس وچ یہودیاں دی عید فسح دی خفیہ تقریب لیل ہسیدر (לֵיל הַסֵּדֶר) دی نقشہ کشی کردتی اے۔ از قلم موشیہ میمون]]

در پردہ یہودیت جاں مخفی یہودیت (انگریزی: Crypto-Judaism) بظاہر دوسرے مذہب دی پیروی کرنا لیکن درحقیقت اندر ای اندر یہودیت دی تقلید کرنے دا ناں اے۔ اس طرز دی یہودیت اُتے عمل پیرا شخص نوں ”در پردہ/مخفی یہودی“ کہیا جاندا اے۔

اصطلاح وچ در پردہ جاں مخفی یہودی دا اطلاق اسپین دے انہاں یہودیاں اُتے ہُندا اے جو خود نوں کاتھولک مسیحیت دا پیرو ظاہر کر دے سن، انہاں آنوسیم جاں مارانوس کہیا جادا سی۔

اوہ یہودی جنہاں نے چودہواں تے پندرہواں صدی وچ اسپین وچ باضابطہ طور اُتے مذہب بدلا انہاں نو مسیحی کہیا گیا، لیکن انہاں عموماً ”کنورسو“ کہیا جادا سی۔ اسپین تے پرتگال نے قانون سازی کر دے انہاں دے حقوق انہاں دے آبائی وطناں تے کالونیاں تک محدود کر دتے؛ صرف مسیحیاں نوں عالم جدید وچ جانے دی اجازت سی۔ باز پُرس دے خطراں دے باوجود کئی ”کنورسوواں“ نے خفیہ طور اُتے تے محتاط طریقے توں یہودی رسوم ادا کرنا جاری رکھیا، جداں کہ سینٹا ایسٹریکا کا تہوار۔

سنہ 1492ء دے فرمان الحمرا دے بعد کئی کنورسوواں (جنہاں چوئتا وی کہیا گیا) نے اسپینی دور دے جزائر بلیبار وچ خود نوں رومی کاتھولک ظاہر کیتا لیکن اوہ حقیقت وچ یہودیت دے معتقد سن، ایتھے تک کہ انہاں نے اسپین دے محکمہ تفتیش دے سامنے وی خود نوں رومی کاتھولک ای ظاہر کیدا سی۔ اوہ سب توں معروف مخفی تے در پردہ یہودیاں وچوں اک سن۔

در پردہ یہودیت قدیم ادوار وچ وی پائی جاندی سی، جدو‏‏ں یہودیاں اُتے انہاں دے رہائشی علاقاں اُتے مسلط حکمران اکثریندی مذہب قبول کرنے دے لئی ظلم ڈھاندے جاں زبردستی کر دے سن تو انہاں نوں مجبوراً اس علاقہ دا اکثریندی مذہب اپنانا پڑدا سی مگر اوہ عقیدے توں مخفی یہودی سن۔ سباتائی زیوی دے یہودی پیروکاراں (سباتائین) وچوں کچھ رسمی طور اُتے مسلمان ہو گئے سن۔ بعد وچ یعقوب فرینک دے پیروکاراں (فرینکیاں) نے رسمی طور اُتے مسیحیت قبول کر لی، مگر انہاں نے مسیحانہ یہودیت دی رسوم ادا کرنا برقرار رکھیا۔

سنہ 1917ء دے روسی انقلاب وچ اشتراکیت نے سر اٹھانے دے بعد

در پردہ یہود سویت یونین دے روسی تے مشرقی یورپی ملکاں وچ موجود رہے۔ حکومت (جس وچ سیکولر اشتراکی یہودی وی شامل سن) نے یہودیاں اُتے مذہب بدلنے اُتے دباؤ نئی‏‏ں پایا بلکہ کسے وی مذہب اُتے عمل کرنے نوں حکومت ناپسندیدہ سمجھتی سی۔ عہد حکومت وچ کچھ مذاہب اُتے سخت نگرانی وچ عمل جاری رکھنے دی اجازت سی۔ اشتراکیت دے اختتام دے بعد سویت ریاستاں دے کئی افراد (بشمول یہودیاں دی اولاداں) نے اپنی اجداد دے عقیدے اُتے فیر توں عمل کرنا شروع کر دتا۔

پرتگال دے ”بلمونٹ یہودی“ مضبوطی توں اپنے عقائد اُتے پوشیدگی دے نال بارہواں صدی عیسوی توں لے کے کئی صدیاں تک کاربند رہے۔ پوری برادری انتہائی سمجھ داری دے نال خود نوں پوشیدہ رکھتی سی، اوہ دراں زواجی (endogamous) شادی کر دے تے اپنے مذہب دی تمام بیرونی علامت نوں چھپاندے سن۔ اوہ تے انہاں دے راز توں پردہ ویہوی‍‏‏ں صدی عیسوی وچ ہٹا۔ انہاں دی در پردہ سفاردی یہودی عقائد منفرد اے۔ ہن کچھ خود نوں راسخ العقیدہ یہودی ظاہر کر دے نیں، اگرچہ کئی ہن تک اپنی سابقہ صدیاں دی یہودیت دے معتقد نیں۔

سفرادیم

عیسوی سال 70 دے مظالم دے بعد بوہت وڈی تعداد وچ یہودی عرب دے علاقے وچ وی آباد ہوئے۔ ایہ تمام یہود سفرادیم کہلائے۔ عرب وچ انہاں دی آبادیاں تبوک، تَیماء، یثرب (مدینہ)، وادی القریٰ، فَدَک تے خیبر وچ واقع سن۔ انہاں علاقیاں اُتے انہاں دا تسلط وی سی۔ انہاں دے قبائل بنی قریَظہ، بنی نَضِیر تے بنی قینقاع مدینہ وچ آباد ہوئے تے نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دی اوتھے آمد دے وقت اوتھے موجود سن۔ عرب آکے انہاں نے عربی تہذیب نوں اختیار کر لیا سی مگر اپنی یہودی عصبیت نئيں بھُلے سن۔

سلیمان بن جبریل

سلیمان بن جبرائیل اک شاعر تے اندلسی یہودی فلاسفر سی اس دی پیدائش 1021 عیسوی تے وفات 1058 عیسوی دسی جاندی اے۔

مزراحی یہودی

مزراحی یہودی، مزراحیم نوں (عبرانی: מזרחים‎ جاں (عربی بولی: الم‍شرقيون جاں עֲדוֹת-הַמִּזְרָח؛ مشرق دیاں برادریاں ، ایدوت ھا مزراخ جاں عبرانی: 'مشرق دے بیٹے' ایدو(ھ) ھا(م)مزراخ، بن ھا-مزر] جاں مشرقی یہودی) ، وی کہیا جاندا اےایسے یہودی نیں جو مشرق وسطی دی یہودی برادری دی نسل توں نیں مزراحی اصطلاح زیادہ تر اسرائیل وچ انہاں یہودیاں دے لئی استعمال کیتا جاندا اے جو اپنا آبائی تعلق موجودہ مسلم اکثریت والے ملکاں نال جوڑتے نیں ۔ انہاں وچ بابل دے علاقیاں دے یہودی تے عراق، شام، بحرین، کویت، داغستان، آذربائیجان، ایران، لبنان، ازبکستان، قفقاز، کردستان، یمن، ترکی، افغانستان، بھارت تے پاکستان دے پہاڑی علاقیاں دے یہودی شامل نیں ۔ مزراحیم دی اصطلاح اکثر مغربی یہودیاں تے شمالی افریقا (مصر، لیبیا، تیونس، الجزائر تے مراکش) دے رہنے والے سفاردی یہودیاں دے لئی وی استعمال ہُندا اے ۔

ڈیوڈ ریکارڈو

ڈیوڈ ریکارڈو (انگریزی: David Ricardo) (پیدائش: 18 اپریل 1772ء - وفات: 11 ستمبر 1823ء) انیہويں صدی دا مشہور برطانوی عالمِ معاشیات جس نے علمِ معاشیات دا باقاعدہ مطالعہ کیتا تے اسنو‏ں کلاسیکی شکل دی۔ اوہ انگلستان د‏‏ی پارلیمان دے رکن وی رہ‏‏ے۔ انہاں دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ انہاں د‏‏ی تصنیف معاشیات دے اصول تے ٹیکس (On the Principles of Political Economy and Taxes) ا‏‏ے۔

کوچین وچ یہود

کوچین وچ یہود جاں مالاباری یہود بھارت وچ یہودیت دا سب توں قدیم گروہ اے۔ شاید انہاں دی اصل سلیمان دے دور حکومت نال ملتی اے۔ کوچین وچ یہود جنوبی ہند دی کوچین بادشاہت وچ آباد ہوئے تقریباً 12واں صدی وچ آباد ہوئے۔ ایہ علاقہ ہن صوبہ کیرلا دا حصہ اے۔ یہودی سیاح نيامين تطيلي نے کولم دا تذکرہ کر دے ہوئے لکھیا اے کہ دے “اوتھے دے جزیریاں تے شہراں وچ ہزاراں اسرائیلی آباد نیں ۔ اوتھے دے باشندے کالے نیں تے یہودی وی نیں تے ثانی الذکر زیادہ چنگے نیں ۔ اوہ شریعت موسوی دے پیغمبراں نوں جانتے نیں ۔ کچھ حد تک تلمود تے ہلاخاہ توں وی آشنا نیں “ بعد وچ انہاں لوکاں نوں مالاباری یہود دے ناں توں جانیا گیا۔ انہاں نے 12واں تے 13واں صدی وچ کیرالا وچ عبادت گاہاں تعمیر کیتیاں۔ اوہ ملیالم زبان دا اک لہجہ ملیالم یہودی زبان بولدے نیں ۔

سنہ 1492ء وچ جزیرہ نما آئبیریا توں نکالے جانے دے بعد چند سفاردی یہودی سولہویں صدی وچ کوچین ول آگئے۔ انہاں نوں پردیسی یہود کہیا گیا ۔ یورپی یہود نے یورپ نال تجارتی تعلقات برقرار رکھے تے انہاں دی لسانی صلاحیتاں کارآمد سن۔ حالانکہ سفاردی یہودی ہسپانوی جاں -یہودی ہسپانوی بولدے سن مگر ہندوستان وچ انہاں نے ملاباری یہود توں یہودی-ملیالم زبان سیکھ لئی۔ انیہواں صدی وچ عربی نزاد یہود نے وی جنوبی ہند دا رخ کیتا تے پردیسی یہود وچ شامل ہو گئے۔ انہاں نوں بغدادی یہود کہیا جاندا اے۔1947ء وچ بھارت نوں آزادی ملنے دے بعد اسرائیل وی اک ریاست دی حیثیت نال وقوع پزیر ہویا تے بوہتے یہود نے عالیہ اُتے عمل کر دے ہوئے 1950ء دی دہائی وچ کیرالا توں اسرائیل ہجرت کرگئے۔ اس دے برعکس زیادہ تر سفاردی یہود آسٹریلیا جاں دولت مشترکہ دیساں وچوں کسے ملک ول چلے گئے۔ اسی طرح جس طرح کوچی وچ انگریز-ہندی آباد ہو گئے سن۔

دوجیاں بولیاں وچ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.