Węgry

Węgry (węg. Magyarország) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej, od 1955 członek ONZ, od 1999 członek NATO, od 2004 członek Unii Europejskiej.

Do 1946 Królestwo Węgier, z epizodem Węgierskiej Republiki Ludowej (XI 1918-III 1919) i Węgierskiej Republiki Rad (III-VIII 1919), 1946-1949 Republika Węgierska. Po przejęciu pełni władzy przez partię komunistyczną i stworzeniu państwa monopartyjnej dyktatury partii komunistycznej 1949–1989 Węgierska Republika Ludowa. WRL, państwo satelickie ZSRR, była członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych, większości organizacji wyspecjalizowanych ONZ od 1955, a także Układu Warszawskiego i RWPG jako element bloku wschodniego. W latach 1956–1962 powstanie węgierskie 1956 (stłumiona przez Armię Radziecką próba uniezależnienia się od ZSRR) było przedmiotem debaty w Radzie Bezpieczeństwa ONZ[2]. W wyniku obrad Trójkątnego Stołu (czerwiec 1989) nastąpiła transformacja ustrojowa i po przeprowadzonych 25 marca 1990 wolnych wyborach Węgierska Republika Ludowa została przekształcona w demokrację parlamentarną, Republikę Węgierską (proklamowaną oficjalnie 23 października 1989). 1 stycznia 2012 nowa Konstytucja Węgier ustanowiła IV formę republikańską państwa – Węgry (Magyarország).

Magyarország
Węgry
Flaga Węgier
Herb Węgier
Flaga Węgier Herb Węgier
Hymn:
Isten, áldd meg a magyart

(Boże, zbaw Węgrów)
Położenie Węgier
Konstytucja Konstytucja Węgier z 2011 roku
Język urzędowy węgierski
Stolica Budapeszt
Ustrój polityczny demokratyczny
Typ państwa republika parlamentarna
Głowa państwa prezydent János Áder
Szef rządu premier Viktor Orbán
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
109. na świecie
93 030 km²
690 km² (0,74%)
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
81. na świecie
9 805 000[1]
106 osób/km²
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

152 mld[1] USD
15 531[1] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

289 mld[1] dolarów międzynar.
29 474[1] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna forint (HUF)
Niepodległość rozpad Austro-Węgier
31 października 1918
Religia dominująca katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 HU
Domena internetowa .hu
Kod samochodowy H
Kod samolotowy HA
Kod telefoniczny +36

Historia

Benczur-vajk
Chrzest króla Stefana I

Pierwotnie zamieszkująca tereny Węgier ludność celtycka została w I w. p.n.e. podbita przez Rzymian, którzy założyli na terenach w zakolu Dunaju prowincję o nazwie Panonia. Po upadku Rzymu tereny te zajmowane były kolejno przez Hunów, Wandalów, Gepidów i Awarów, zaś w początkach IX wieku powstało tu słowiańskie Państwo Wielkomorawskie, któremu kres położyło pojawienie się pod koniec IX wieku Madziarów pod wodzą Arpada.

Dynastia Arpadów panowała na Węgrzech do 1301 roku. Za twórcę państwa uważany jest, koronowany w 1001 pierwszy król Węgier, Stefan I Święty, który ostatecznie przeprowadził chrystianizację swojego państwa. W latach 1241–1242 Węgry, jak wiele innych krajów wschodniej Europy, zostały zniszczone przez najazdy mongolskiej Złotej Ordy.

Hungary1914physical
Królestwo Węgier w 1914 roku

Szczyt potęgi państwo węgierskie osiągnęło za panowania Ludwika Andegaweńskiego (1342–1382), także króla Polski, kiedy Węgry sięgały od Adriatyku po Morze Czarne i skutecznie przeciwstawiały się ekspansji Turcji w Europie. Ich powrót do potęgi nastąpił za czasów Macieja Korwina (1458–1490), który przyłączył do królestwa Śląsk, Łużyce, Morawy oraz Dolną Austrię. Potęga Węgier załamała się jednak zupełnie po 1526 w wyniku klęski w bitwie z Imperium Osmańskim pod Mohaczem. Po wojnie domowej pomiędzy pretendującym do tronu Ferdynandem Habsburgiem a Janem Zapolyą – wybranym przez szlachtę węgierską królem Węgier, cały teren dzisiejszych Węgier został opanowany przez Turcję. Część terytorium dotychczasowego królestwa dostała się rodzinie Habsburgów jako dziedzina rodowa – w konsekwencji postanowień układu wiedeńskiego (1515) pomiędzy Jagiellonami i Habsburgami, z części utworzono Księstwo Siedmiogrodu, którego pierwszym władcą był Jan Zygmunt Zapolya, wnuk Zygmunta Starego, częścią centralną z Budą zarządzał bezpośrednio (jako prowincją turecką) sułtan Sulejman Wspaniały. Zostało to ustalone postanowieniami pokoju z 1541 między Imperium Osmańskim a Imperium Habsburgów.

Całość terytorium Królestwa Węgier znalazła się pod władzą Habsburgów po pokoju w Karłowicach. Turcja Osmańska wówczas wycofała się z Europy Środkowej, w wyniku następstw klęski w bitwie pod Wiedniem (w trakcie ostatniej ofensywy Imperium Osmańskiego w Europie Środkowej) i dalszych klęsk w wojnie toczonej do roku 1699 z Ligą Świętą (Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Republika Wenecka i Imperium Habsburgów), do których w 1686 dołączyło Carstwo Rosyjskie. Węgry, które stanowiły osobne królestwo, w 1804 roku weszły jako prowincja do nowo utworzonego Cesarstwa Austrii, na czele którego stanął Franciszek I. W wyniku słabości wewnętrznej i klęski w wojnie z Prusami (1866) Austria zmuszona została do nadania drugiemu pod względem znaczenia narodowi monarchii – Węgrom – statusu współgospodarza i w 1867 powstały Austro-Węgry. Całkowitą samodzielność uzyskano dopiero po I wojnie światowej.

W okresie rozpadu monarchii austro-węgierskiej, po rozpoczętej 31 października 1918 r. rewolucji Węgry zostały 16 listopada 1918 ogłoszone republiką, której prezydentem został Mihály Károlyi. W marcu 1919 władzę przejęli komuniści i socjaldemokraci, proklamując Węgierską Republikę Rad – dyktaturę pod przywództwem Béli Kuna. Węgierska Republika Rad przetrwała przez 133 dni i została obalona w wyniku inwazji wojsk rumuńskich i czechosłowackich. W 1920 Węgry utraciły, w wyniku traktatu w Trianon dostęp do morza oraz dwie trzecie swego terytorium (Burgenland, Słowacja, Zakarpacie, Siedmiogród, Wojwodina, Chorwacja i Slawonia), z 325 tys. km² pozostało 93 tys. km². W wyniku ustaleń traktatu Węgry utraciły również niemal dwie trzecie ludności (pozostało 8 z 21 milionów). Poza granicami Węgier znalazło się 3,5 milionów Węgrów (co stanowiło ⅓ tego narodu), głównie w południowej Słowacji i siedmiogrodzkim Seklerlandzie oraz części Wojwodiny, w tym obszary o zwartym osadnictwie i większości węgierskiej. Węgry uznane za pozostałość Austro-Węgier i stronę wojującą w I wojnie światowej zostały obarczone na kolejne 33 lata płatnością reparacji wojennych. Oprócz tego zmniejszono liczebność armii węgierskiej do 32 tysięcy i zakazano obowiązkowej służby wojskowej. Politycy francuscy (Georges Clemenceau) otwarcie przyrzekli Węgrom w chwili podpisania traktatu możliwość jego rewizji w oparciu o kryterium etnograficzne i statut Ligi Narodów, obietnica ta nie została dotrzymana. Wobec postanowień traktatu na Węgrzech w całym okresie międzywojennym dominowała chęć rewizji jego postanowień, uznawanych za sprzeczne z zasadą samostanowienia narodów. Zdominowało to politykę zagraniczną Królestwa Węgier i jego stosunki z sąsiadami.

Formalnie Węgry ogłoszono ponownie monarchią, jednak tron pozostał nieobsadzony. Dwukrotne próby odzyskania korony przez króla Karola IV nie powiodły się, a na czele państwa jako regent stanął były admirał austro-węgierskiej floty – Miklós Horthy.

Hungary 1941-44 Administrative Map
Węgry w czasie II wojny światowej

W wyniku kryzysu gospodarczego i rewizjonistycznej propagandy, nastąpiło zbliżenie z III Rzeszą, przystąpienie do Paktu Trzech i od czerwca 1941 udział w II wojnie światowej po stronie Państw Osi. W sierpniu 1943 rząd Węgier i regent Horthy zaproponował aliantom traktat pokojowy, co w marcu 1944 spowodowało zajęcie Węgier przez Wehrmacht. Wobec konsekwentnych prób zawarcia zawieszenia broni podejmowanych, również po niemieckiej okupacji Węgier, przez regenta i rząd węgierski, w październiku 1944 (po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium Węgier) Niemcy dokonali zamachu stanu na Węgrzech, uprowadzając i internując regenta Miklosa Horthy’ego i wprowadzając rząd marionetkowy Ferenza Szalasiego i faszystowskiej partii strzałokrzyżowców. Już w październiku 1944 część Węgier została zajęta przez Armię Czerwoną (wojska węgierskie walczyły wyłącznie na wschodnim froncie), ostatnie walki zakończyły się na terenie Węgier 4 kwietnia 1945.

Po wojnie kraj należał do bloku wschodniego, będącego pod kontrolą ZSRR. Próba odzyskania niepodległości i demokratyzacji w 1956 (powstanie węgierskie) zakończyła się krwawą radziecką interwencją zbrojną.

W roku 1989 Węgry podważyły żelazną kurtynę dzielącą bloki wschodni i zachodni, otwierając granicę z Austrią. W 1990 przeprowadzono demokratyczne wybory. W 1999 Węgry przystąpiły do NATO, a w 2004 do Unii Europejskiej.

25 kwietnia 2011 roku prezydent Pal Schmitt podpisał nową Konstytucję Węgier, która weszła w życie 1 stycznia 2012 roku. Konstytucja m.in. zmieniła nazwę państwa z Republika Węgierska na Węgry[3].

Geografia

Hungary topographic map
Topografia Węgier

Węgry są nieomal w całości położone w nizinnej i równinnej Kotlinie Panońskiej. Wyjątkami są Średniogórze Północnowęgierskie – makroregion należący do Karpat (pasma górskie Börzsöny, Gödöllő, Cserhát, Mátra (z najwyższym szczytem Węgier Kékes), Góry Bukowe, Góry Tokajsko-Slańskie) na północnym wschodzie kraju oraz należące do Alp Wzgórza Kőszeg i Góry Soprońskie na północnym zachodzie.

Największe rzeki Węgier to Dunaj, Cisa i Drawa. Na Węgrzech leży największe jezioro Europy Środkowej – Balaton. W mieście Hévíz znajduje się największe na świecie jezioro termiczne – Hévíz.

Ustrój polityczny

Kontury ustroju politycznego Węgier zostały zarysowane podczas obrad tzw. Trójkątnego Stołu (jesień 1989). Obecny ustrój Węgier definiuje Konstytucja Węgier. Węgry są od tego czasu demokratyczną republiką o charakterze parlamentarno-gabinetowym. Jednoizbowy parlament Országgyűlés (199 posłów) wybierany co cztery lata w wyborach powszechnych i tajnych, częściowo metodą proporcjonalną, po części w okręgach jednomandatowych. Prezydenta wybiera Országgyűlés na okres pięciu lat (może kandydować na drugą kadencję). Rząd tworzy przewodniczący zwycięskiego ugrupowania. Na Węgrzech istnieją dwa główne stronnictwa: Fidesz i pomniejsza, wywodząca się z czasów WRL postkomunistyczna Węgierska Partia Socjalistyczna. Władzę obecnie pełni Fidesz, z tego stronnictwa wywodzi się także węgierski prezydent.

Sándor-palota napsütésben
Pałac Sándora w Budapeszcie – rezydencja prezydenta Węgier

Prezydenci Republiki Węgierskiej:

Prezydenci Węgier:

Premierzy Republiki Węgierskiej:

Premier Węgier:

Podział administracyjny

Podział administracyjny Węgier jest trzystopniowy. Obszar państwa jest podzielony na komitaty (megye; obecnie 19), które dzielą się na powiaty (dawniej járás, obecnie kistérség – 168), a te – na gminy (települései – miejskie város, obecnie 214, oraz wiejskie község i nagyközség, obecnie 2898). Rangę równą powiatom mają miasta na prawach komitatu (megyei jogú város, obecnie 23). Szczególny status, równy komitatowi, ma stołeczny Budapeszt (főváros), który dzieli się na dzielnice (kerület).

Komitat Siedziba władz Powierzchnia
[km²]
Liczba mieszkańców Gęst. zal.
[os./km²]
Liczba gmin
Budapeszt 525 1 740 041 3314 23
Bács-Kiskun Kecskemét 8445 541 584 64 119
Baranya Pecz 4430 402 260 91 301
Békés Békéscsaba 5631 392 845 70 75
Borsod-Abaúj-Zemplén Miszkolc 7247 739 143 102 355
Csongrád Segedyn 4263 425 785 100 60
Fejér Székesfehérvár 4359 428 579 98 108
Győr-Moson-Sopron Győr 4208 440 138 105 182
Hajdú-Bihar Debreczyn 6211 550 265 89 82
Heves Eger 3637 323 769 89 119
Jász-Nagykun-Szolnok Szolnok 5582 413 174 74 75
Komárom-Esztergom Tatabánya 2265 315 886 139 76
Nógrád Salgótarján 2546 218 218 86 129
Pest Budapeszt 6393 1 124 395 176 186
Somogy Kaposvár 6036 334 065 55 244
Szabolcs-Szatmár-Bereg Nyíregyháza 5936 583 564 98 228
Tolna Szekszárd 3703 247 287 67 108
Vas Szombathely 3336 266 342 80 216
Veszprém Veszprém 4493 368 519 82 217
Zala Zalaegerszeg 3784 269 705 78 257
 Węgry Budapeszt 93 030 9 957 731 107 3176

Siły zbrojne

Węgry, z racji braku dostępu do morza, dysponują dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[4]. Uzbrojenie sił lądowych Węgier składało się w 2014 roku z: 155 czołgów, 1508 opancerzonych pojazdów bojowych, 30 zestawów artylerii holowanej oraz 65 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[4]. Węgierskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 12 myśliwców, 16 samolotów transportowych, 2 samolotów szkolno-bojowych oraz 12 śmigłowców[4].

Wojska węgierskie w 2014 roku liczyły 20 tys. żołnierzy zawodowych oraz 52 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) węgierskie siły zbrojne stanowią 61. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 1 mld dolarów (USD)[4].

Demografia

Struktura narodowościowa

Naród/grupa etniczna Spis 2001 Spis 2011
Populacja % Populacja %
Węgrzy 9 416 045 96,3% 8 314 029 83,2%
Romowie 189 984 1,9% 308 957 3,5%
Niemcy 62 105 0,6% 131 951 1,5%
Słowacy 17 693 0,2% 29 647 0,3%
Rumuni 7 995 0,1% 26 345 0,3%
Chorwaci 15 597 0,2% 23 561 0,3%
Inni 63 900 0,6% 82 994 0,9%
odmówili odpowiedzi,
brak odpowiedzi
570 537 5,5% 1 455 883 14%
Razem 10 198 315 9 937 628

Uwagi do tabeli:

  • Spis z 2011 roku został przeprowadzony innymi metodami niż spis z 2001 roku (można było podać więcej niż jedną narodowość).
  • W spisach przy wyliczaniu procentowym nie bierze się pod uwagę osób które w czasie spisu nie podały odpowiedzi.

Uwzględniając osoby, które nie podały swojej narodowości, demografia Węgier wygląda następująco:

  • Węgrzy – 8 314 029 (83,6%)
  • odmówili odpowiedzi, brak odpowiedzi – 1 455 883 (14,6%)
  • Romowie – 308 957 (3,1%)
  • Niemcy – 131 951 (1,3%)
  • Słowacy – 29 647 (0,29%)
  • Rumuni – 26 345 (0,26%)
  • Chorwaci – 23 561 (0,23%)
  • Inni – 82 994 (0,8%)
  • Suma – 9 937 628 (100%)

Na Węgrzech żyje także Polonia, której największym skupiskiem jest Budapeszt.

Wyznania religijne

EsztergomBazilikaFotoThalerTamas
Bazylika w Ostrzyhomiu – główna świątynia kościoła rzymskokatolickiego na Węgrzech

37,1% Węgrów przyznaje się do przynależności do Kościoła rzymskokatolickiego (dalsze 1,8% należą do Węgierskiego Kościoła greckokatolickiego), 15% stanowią wierni wyznania protestanckiego, głównie kalwińskiego (11,6%) i luterańskiego (2,2%)[5]. Oprócz tego powszechni są także wyznawcy innych religii. W czasie spisu narodowego 2011 16,7% Węgrów zadeklarowało że nie należy do żadnego związku wyznaniowego, a 27,2% odmówiło odpowiedzi na pytanie o swoim wyznaniu, 1,5% zadeklarowało ateizm. Regularnie w praktykach religijnych udział bierze mniej niż 10% społeczeństwa, przy czym dysproporcje te są różne w zależności od wyznania i regionu[potrzebny przypis]. W samym Budapeszcie do kościołów na niedzielne nabożeństwa chodzi około 2-4% mieszkańców, podczas gdy na niektórych terenach wiejskich nawet do 40%[potrzebny przypis]. Jednakże rytm głównych świąt i uroczystości wyznacza kalendarz świąt chrześcijańskich. Szczególnie obchodzonym dniem na Węgrzech jest 25 kwietnia – dzień św. Marka Buza Szentelo. W tym dniu na wioskach tradycyjnie obchodzi się i święci się pola. Z kolei świętem zbiorów jest 20 sierpnia – dzień św. Stefana. W to święto patrona Węgier odbywa się w całym kraju wiele zabaw i imprez kulturalnych.

Facade of Great Protestant Church of Debrecen
Wielki Kościół Reformowany w Debreczynie, wiodącym ośrodku węgierskiego kalwinizmu

Podział religijny według spisu z 2011 roku[5]:

Największe miasta

Gospodarka

Mapa lokalizacyjna Węgier
Budapeszt
Budapeszt
Debreczyn
Debreczyn
Sármellék
Sármellék
Porty lotnicze na Węgrzech

Przemysł

Na Węgrzech występują stosunkowo różnorodne, choć mało zasobne złoża surowców mineralnych. Eksploatuje się tu głównie boksyty (systemem odkrywkowym), ponadto eksploatacja niewielkich złóż rudy manganu, miedzi, cynku, ołowiu, uranu, węgla brunatnego, węgla kamiennego, rudy żelaza, oraz niewielkie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Rozwinięty przemysł chemiczny (nawozy i tworzywa sztuczne), maszynowy (produkcja obrabiarek, maszyn rolniczych, sprzętu gospodarstwa domowego), elektrotechniczny i elektroniczny (silniki elektryczne, sprzęt oświetleniowy, telekomunikacyjny i sprzęt gospodarstwa domowego, udział m.in. Siemensa, Philipsa i General Electric), metalurgiczny (hutnictwo aluminium), samochodowy i środków transportu (m.in. fabryki General Motors, Audi, Ford, Mercedes-Benz autobusy, samochody ciężarowe, lokomotywy spalinowe, wagony kolejowe oraz statki rzeczne), spożywczy (winiarski, olejarski, owocowo-warzywny, mięsny, tytoniowy), odzieżowy i obuwniczy, cementowy, porcelanowo-fajansowy oraz przemysł poligraficzny.

Rolnictwo

Wysoko rozwinięte rolnictwo, Węgry posiadają najwyższy w Europie odsetek gruntów ornych wynoszący prawie 50%, łąki i pastwiska 12,5%, sady 2,5%. Rolnictwo cechuje wysoki poziom mechanizacji i chemizacji. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, jęczmień, buraki cukrowe, słonecznik, ziemniaki, rośliny pastewne, konopie i tytoń. Rozwinięte warzywnictwo (papryka, pomidory, cebula) i sadownictwo (morele, brzoskwinie, jabłonie, śliwy), uprawa winorośli zajmuje ponad 4% powierzchni gruntów ornych. Ponadto pszczelarstwo oraz hodowla bydła, trzody chlewnej, owiec i drobiu.

Turystyka

Rozwinięta turystyka, przynosząca znaczne dochody. W 2016 roku kraj ten odwiedziło 15,256 mln turystów (6,6% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 5,653 mld dolarów[6]. Duża i nowoczesna baza hotelowa, znane kąpieliska nad Balatonem, liczne miejscowości wypoczynkowe i uzdrowiska (np. Eger, Hajduszoboszlo, Sopron, Hollókő, Pecz, Jawaryn, Szentendre, Ostrzyhom).

View from the centre - panoramio

Székesfehérvár – średniowieczna stolica Węgier

Turul and Hungarian flag

Turul to nazwa mitycznego ptaka, prawdopodobnie raroga lub sokoła, który miał przyprowadzić lud Madziarów w miejsce obecnych Węgier.

Hollókő Ófalu Fő utca (részlet) 002

Hollókő, wioska na Węgrzech, która wraz z jej naturalnym otoczeniem w 1987 została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Kultura

Węgrzy są w Europie narodem o tyle nietypowym, że przez długi czas nieznane było ich pochodzenie; oni sami chętnie widzieli swych przodków w Hunach. W rzeczywistości pra-Węgrzy, tak jak przodkowie Finów, Estończyków oraz innych ludów ugrofińskich, wywodzą się z północnej Azji. Mimo że po osiedleniu się nad Dunajem i Cisą szybko przyjęli wzorce zachodnioeuropejskiej kultury – byli wręcz określani jako wschodni bastion Europy – zachowali wiele ze swej odrębności. Turcy uważają Węgrów za swoich pobratymców, bardziej jednak po to, by podkreślić swoją obecność w Europie, niż opierając się na solidnych podstawach.

Zupełną odrębność zachowała wiejska muzyka ludowa. Pieśni typu lamentu, zwykle śpiewane przez kobiety, zachowały archaiczny rytm i brzmienie, niespotykane u innych narodów europejskich. Nierówny rytm łączy się w nich z uderzeniem akcentem na pierwszą sylabę jaki występuje w języku węgierskim. Brzmienia powszechnie uważane za ludową muzykę węgierską, jak rozsławiony na świecie czardasz, w rzeczywistości mają pochodzenie cygańskie. Tego rodzaju muzyka taneczna powstała z połączenia ludowej muzyki Romów i muzyki miast. Ta grupa etniczna przybywała na teren Węgier od XV wieku i jak żadna inna wpłynęła na życie muzyczne kraju. Dzięki Węgrom i tutejszym kompozytorom muzyka cygańska stała się sławna na całym świecie. Sami Romowie, mimo wieków asymilacji, podobnie jak w wielu innych krajach pozostają jednak nadal na dnie piramidy społecznej.

Ceniona i charakterystyczna jest kuchnia węgierska. Węgierskie słowo gulyásgulasz weszło do słowników wielu języków europejskich. Tradycyjnie jada się go na ostro z papryką. Inną tradycyjną potrawą węgierską jest halászlé, czyli zupa rybna. Do posiłków pija się wino, którego na Węgrzech jest szeroki wybór. Tradycyjnie w Polsce mianem węgrzyna określano białe wino z Tokaju. Leżący najbliżej granicy ośrodek winiarstwa przez wieki zaopatrywał piwnice szlacheckie w całej Rzeczypospolitej. Jeden z gatunków tego nosi polską nazwę: szamorodni, czyli samorodny, nadaną przez polskich odbiorców. Słodkie, mocne, o intensywnym bukiecie aszu jest określane jako wino królów – król win. Do innych tradycyjnych miejsc wyrobu win na Węgrzech należy rejon Egeru, skąd pochodzi czerwona wytrawna Egri Bikavér, czyli bycza krew. Turyści szczególnie licznie odwiedzają winnice na północnych brzegach Balatonu, szczególnie rejon Badacsony. Najwięcej jednak win w kraju produkuje się na stokach gór Mátra w Gyöngyös. Pochodzi stąd złocistożółty Gyöngyös – Bor. To poprzez wino w czasie pokoju zacieśniała się przyjaźń polsko-węgierską, którą podkreśla znane przysłowie, występujące w polskiej i węgierskiej wersji językowej: Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki.

Rok Kultury Węgierskiej w Polsce 2016–2017

Rok Kultury Węgierskiej w Polsce rozpoczął się w maju 2016 i zakończył w grudniu 2017 roku. Jego organizatorem był Węgierski Instytut Kultury w Polsce. W różnych miastach Polski zaplanowano szereg wydarzeń kulturalnych, które przypominały i podkreślały wagę wspólnej historii oraz przyjaźni obu narodów. Twórczość artystów znad Dunaju, tamtejsze zwyczaje oraz tradycje zaprezentowano podczas licznych przedsięwzięć kulturalnych, m.in. koncertów, wystaw, festiwali teatralnych i filmowych[7]. Z okazji obchodów, na język polski przetłumaczono i wydano książki ponad 20 węgierskich autorów, m.in. “Ostatnią gospodę” noblisty Imre Kertésza.

Rok 2016 to również 60. rocznica Poznańskiego Czerwca i Węgierskiej Rewolucji z 1956 r. Aby upamiętnić wzajemne wsparcie i pomoc krajów podczas tych wydarzeń, rok 2016 został uchwalony Rokiem Solidarności Polsko-Węgierskiej. Uroczystości jubileuszu Poznańskiego Czerwca uświetnili Prezydent Węgier János Áder i Prezydent RP Andrzej Duda.

Lista najważniejszych wydarzeń

  • Warszawskie Targi Książki – Węgry jako Gość Honorowy
  • Wystawa plenerowa „1956 Polska – Węgry. Historia i pamięć”, m.in. w Poznaniu, Warszawie, Budapeszcie, Lublinie i Wrocławiu.
  • Wystawa „Bogactwo ubóstwa. Święte kobiety Polski i Węgier w średniowieczu” w Klasztorze Franciszkanów w Krakowie.
  • Wystawa o historii polsko-węgierskich zmagań sportowych w Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie.
  • Wystawa „Złoty wiek malarstwa węgierskiego (1836-1936)” w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Dni świąteczne

  • 1 stycznia,
  • 15 marca,
  • Poniedziałek Wielkanocny,
  • Poniedziałek Zielonych Świątek,
  • 1 maja,
  • 20 sierpnia,
  • 23 października,
  • 1 listopada,
  • 25 i 26 grudnia

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c d e Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2017: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2018 (ang.). [dostęp 2018-05-04].
  2. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 573. ISBN 83-214-0092-2.
  3. Węgry przestały być Republiką (pol.). tvn24.pl, 2011-04-25. [dostęp 2011-04-25].
  4. a b c d Hungary (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-26].
  5. a b Population by religion, denomination and main demographic characteristics, 2011 (ang.). Hungarian Central Statistical Office (HCSO). [dostęp 2013-09-04].
  6. UNWTO Tourism Highlights, 2017 Edition (ang.). UNWTO, lipiec 2017. s. 8. [dostęp 2017-09-25].
  7. Lengyel-Magyar Évad – Lengyel-Magyar Évad, www.kulturawegierska.pl [dostęp 2017-01-05].

Linki zewnętrzne

As myśliwski

As myśliwski – tytuł honorowy nadawany pilotom myśliwskim, którzy zestrzelili określoną liczbę samolotów nieprzyjaciela, zwykle co najmniej 5, lub nieoficjalne określenie takiego pilota.

System ewidencji zestrzeleń i swojego rodzaju rankingu pilotów, połączony z nadawaniem tytułów asa, powstał we Francji w czasie I wojny światowej, około 1916 – prawo do tytułu asa miał pilot, który zestrzelił 5 samolotów. Następnie system asów został przyjęty także przez inne kraje, czasami w zmodyfikowanej postaci. W Niemczech nie używano wówczas tego tytułu, chociaż prowadzono ewidencję zestrzeleń. W czasie I wojny światowej zmagania wybitnych pilotów i ich wyniki były wręcz obiektem zainteresowania publicznego, zwłaszcza we Francji i Niemczech.

Poniższe listy pilotów uporządkowane są według liczby zestrzelonych samolotów (podanej w nawiasach).

Austro-Węgry

Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej. Austro-Węgry były wielonarodową monarchią konstytucyjną i w swoim czasie jednym z największych mocarstw. Istniały 51 lat, od 1867 do rozpadu w 1918 roku i zakończenia I wojny światowej.

Ententa

Ententa (czyt. ãnˈtãnta, z franc. entente – porozumienie, ang. Triple Entente, Potrójna Ententa, Trójporozumienie) czyli sojusz pomiędzy Wielką Brytanią, Francją i Rosją. Do jego powstania dochodziło stopniowo. Był odpowiedzią na zawarte w 1882 Trójprzymierze.

Europa Środkowa

Europa Środkowa – region położony pomiędzy różnie definiowanymi Europą Zachodnią i Europą Wschodnią. Europa Północna, Południowa i Południowo-Wschodnia również wpływają na zakres tego pojęcia, w zależności od ujęcia ich granic. Pojęcie rozumiane jest różnie w zależności od okresu historycznego.

Część publikacji naukowych traktuje Europę Środkową jako synonim Grupy Wyszehradzkiej. Według Ronalda Tiersky’ego i The Economist Europa Środkowa w najbardziej ścisłym znaczeniu to właśnie kraje konstytuujące tę grupę:

Czechy

Polska

Słowacja

Węgry.Bank Światowy i OECD do Europy Środkowej także zaliczają kraje tworzące Grupę Wyszehradzką, dodając do nich Słowenię ze względu na podobieństwa etniczno-kulturowe i gospodarcze. Lonnie R. Johnson w swoich publikacjach na ten temat pisze, że dwa najbardziej na wschód wysunięte kraje Europy Zachodniej, czyli Niemcy i Austria, nie są krajami stricte środkowoeuropejskimi, a określanie ich w ten sposób prowadzi do rozmycia istoty pojęcia Europa Środkowa.

Czechy

Polska

Słowacja

Słowenia

WęgryNa konferencji Międzynarodowej Unii Geograficznej w Pradze (1994) do państw środkowoeuropejskich zaliczone zostały kraje Grupy Wyszehradzkiej i część krajów alpejskich:

Austria

Czechy

Liechtenstein

Niemcy

Polska

Słowacja

Słowenia

Szwajcaria

Węgry.Nieco inaczej określono obszar regionu w unijnym programie Europa Środkowa. Program ten obejmuje następujące kraje:

Austrię

Czechy

wschodnią i południową część Niemiec

Polskę

Słowację

Słowenię

zachodnią część Ukrainy (Wołyń, region Lwowa i Stanisławowa, Bukowinę i Ruś Zakarpacką)

Węgry

północną część Włoch.W porównaniu z definicją Międzynarodowej Unii Geograficznej z unijnego programu wyłączona jest północno-zachodnia część Niemiec, Szwajcaria i Liechtenstein, natomiast włączono rejony Ukrainy i Włoch, w znacznej części historycznie powiązane z monarchią habsburską.

Region objęty unijnym programem Europa Środkowa zajmuje powierzchnię ponad 1 mln km² z liczbą ludności wynoszącą około 148 mln. Jest to obszar wspólnej historii i kultury, które odróżniają go od sąsiednich regionów. Na wschód i południowy wschód od Europy Środkowej położone są terytoria opanowane przez długi okres przez imperium osmańskie lub rosyjskie, z silnym wpływem kultury helleńskiej (np. mająca swe źródła w alfabecie greckim cyrylica). Są to obszary, na których dominuje prawosławie, kościół unicki oraz islam, natomiast Europa Środkowa pozostaje regionem zdominowanym przez katolicyzm. Starożytne cesarstwo rzymskie nie sięgało do tej części kontynentu i dopiero od X wieku Europa Środkowa znalazła się w zasięgu cywilizacji zachodniej.

Halowe Mistrzostwa Europy w Lekkoatletyce 1983

XIV Halowe Mistrzostwa Europy odbyły się 5–6 marca 1983 w Budapeszcie w Sport Csarnok.

Halowe Mistrzostwa Europy w Lekkoatletyce 1988

XIX Halowe Mistrzostwa Europy odbyły się 5–6 marca 1988 w Budapeszcie w hali Sport Csárnok.

Królestwo Węgier (1920–1946)

Królestwo Węgier (węg. Magyar Királyság) – państwo istniejące na obszarze współczesnych Węgier i okresowo na przyłączanych do niego w wyniku stałej irredenty historycznych terytoriach, w latach 1920-1946. Choć oficjalnie w 1920 roku zostało restaurowane na Węgrzech Królestwo Świętego Stefana, to faktycznie zerwało ono ciągłość ze swoim poprzednikiem. Prawowity władca – Karol IV Habsburg nie został dopuszczony do władzy, a w jego miejsce panował regent, były austro-węgierski admirał Miklós Horthy.

Olimpiada szachowa

Olimpiada szachowa – międzynarodowy drużynowy turniej szachowy organizowany przez Międzynarodową Federację Szachową (FIDE) w cyklu dwuletnim od 1927 roku. W turnieju uczestniczą reprezentacje narodowe, nominowane przez narodowe związki szachowe zrzeszone w FIDE.

Podział administracyjny Słowacji

Podział administracyjny Słowacji jest obecnie III stopniowy. Artykuł zawiera informacje o obecnym i historycznym podziale kraju, także w ramach innych państw takich jak Węgry i Czechosłowacja.

Podział administracyjny Węgier

Podział administracyjny Węgier jest obecnie III stopniowy. Artykuł zawiera informacje o obecnym i historycznym podziale kraju.

Powiat (Węgry)

Powiat (węg. járás, do 2013 Kistérség) – jednostka podziału administracyjnego II stopnia na Węgrzech. Jednostkami nadrzędnymi są komitaty (węg. megye). Najniższy szczebel podziału stanowią gminy węg. települések) - wyróżnia się gminy miejskie (város) i gminy wiejskie (község i nagyközség).

Powiaty istniejące w obecnym kształcie zostały wprowadzone 1 stycznia 2013. Od tamtej pory Węgry dzielą się na 175 powiatów, 23 miasta na prawach komitatu (megyei jogú város), a stołeczny Budapeszt podzielony na 23 dzielnice (kerület). Powiaty należą do administracji rządowej w terenie i stanowią najniższy jej szczebel, w przeciwieństwie do państw regionu, gdzie powiaty należą do administracji samorządowej. Powiaty na Węgrzech posiadają kompetencje przeznaczone dla administracji rządowej.

Reprezentacja Węgier w piłce nożnej mężczyzn

Reprezentacja Węgier w piłce nożnej swój pierwszy mecz rozegrała w 1902 z Austrią. Pierwsze poważne osiągnięcie węgierskiej drużyny to finał MŚ w 1938, gdzie przegrali z Włochami.

Słowacja

Słowacja, Republika Słowacka (słow. Slovensko, Slovenská republika) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (106,7 km), Polską (541,1 km), Czechami (251,8 km), Ukrainą (97,8 km) oraz Węgrami (654,8 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1652,2 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od 19 stycznia 1993 r. członek ONZ, od 29 marca 2004 członek NATO, od 1 maja 2004 należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Słowacy

Słowacy (słow. Slováci) – naród słowiański, zamieszkujący głównie Słowację – stanowią 86% jej mieszkańców (4,5 mln); mniejszości słowackie zamieszkują także Czechy , Węgry, Serbię i Polskę (Orawa i Spisz – około 1700 osób). Mówią językiem słowackim. Większość Słowaków jest katolikami, mniejszość stanowią protestanci i grekokatolicy.

Nitrzanie, plemię słowiańskie zamieszkujące nad rzeką Nitrą (okolice miasta Nitry w dzisiejszej Słowacji), byli głównym plemieniem inicjującym powstanie narodu słowackiego.

UEFA

Unia Europejskich Związków Piłkarskich (ang. Union of European Football Associations, UEFA) – międzynarodowa organizacja pozarządowa, zrzeszająca związki piłki nożnej 50 z Europy i 5 z Azji, założona 15 czerwca 1954 w Bazylei, w Szwajcarii.

Węgierska Republika Ludowa (1949–1989)

Węgierska Republika Ludowa (WRL, węg. Magyar Népköztársaság) – nazwa państwa węgierskiego w latach 1949–1989. Członek Układu Warszawskiego i RWPG, jedno z państw bloku wschodniego.

Węgry na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000

Węgry na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000 reprezentowało 178 zawodników, 109 mężczyzn i 69 kobiet.

Węgry na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2008

Węgry na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2008 reprezentowało 171 sportowców – 90 mężczyzn i 81 kobiet w 20 dyscyplinach.

Był to 24. start reprezentacji Węgier na letnich igrzyskach olimpijskich. 11 zdobytych medali było najgorszym wynikiem Węgier na letnich igrzyskach olimpijskich od 1928.

Zgromadzenie Narodowe (Węgry)

Zgromadzenie Krajowe (węg. Országgyűlés) – jednoizbowy parlament Węgier. W jego skład wchodzi 199 deputowanych wybieranych bezpośrednio na 4-letnią kadencję.

Podział administracyjny Węgier
Komitaty
Państwa Europy
Państwa
Terytoria zależne
Podmioty o ograniczonym
uznaniu międzynarodowym
Państwa alpejskie

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.