Topór

Topór lub siekieranarzędzie używane do kształtowania i podziału drewna, rąbania lasów, jako broń obuchowo-sieczna czy też jako symbol heraldyczny.

Jest to najstarsze i nadal używane narzędzie złożone. Topór jest używany od ponad czternastu tysięcy lat, jest rozwinięciem pomysłu kija z obciążonym końcem, który dał początek takim wynalazkom jak: maczuga, młotek, motyka, topór ciesielski itp. Zmieniał się materiał i zastosowanie, ale zasada działania pozostała nie zmieniona. Początkowo wykonywany z kamienia i rogu, brązu a następnie stali.

Palstave one ring
Wczesna brązowa siekierka szynowa
Axes01
Repliki toporów bitewnych
Accetta
Współczesna siekiera
Axes1
Różne typy toporów

Historia

Siekiery z kamienia łupanego umieszczane były w rozczepionym stylisku, obwiązywanym dla wzmocnienia sznurami lub rzemieniami. Siekiery neolityczne posiadały już często wywiercony otwór dla mocowania trzonka. Pierwsze siekiery z brązu - tzw. siekiery tulejowe, posiadały szeroki, rurowaty otwór ze strony przeciwległej do ostrza, do niego prostopadły, i wymagały specjalnie ukształtowanego, wygiętego prawie pod kątem prostym styliska. Dla wzmocnienia osadzenia takiej siekierki, była ona zwykle przywiązywana do styliska, czemu służyły niewielkie pierścienie z boków nasady, formowane już w czasie odlewania narzędzia. W wielu kulturach epoki brązu siekierki stanowiły prawdopodobnie środek płatniczy.

W Orzechówce - wsi leżącej w Górach Świętokrzyskich znajduje się prywatne Muzeum Siekiery, posiadające ok. 2000 eksponatów.

Budowa

Obecnie siekiera składa się zazwyczaj z obucha w kształcie zaostrzonego klina wykonanego ze stali niestopowej i styliska z twardego drewna. W obuchu wykonany jest otwór równoległy do ostrza, w którym za pomocą klina mocowane jest stylisko. Rzadko spotyka się siekiery o dwóch ostrzach. Znane są tego typu siekierki z kultury minojskiej, celtyckiej i skandynawskiej, mające prawdopodobnie często znaczenie ofiarne lub symboliczne. Współcześnie siekiery o dwóch ostrzach popularne są głównie w Ameryce Północnej, wśród farmerów i drwali.

Często też w celu obniżenia ceny ze specjalnie utwardzonej stali wykonuje się tylko sam koniec klina i łączy się go z tańszym i mniej wytrzymałym materiałem reszty obucha. Niekiedy występują tanie siekiery, zwykle gorszej jakości wykonane z blachy, zwłaszcza w kombinowanych, wielofunkcyjnych, zestawach turystycznych.

Zastosowanie militarne

Siekiery i topory występowały jako broń w wielu kulturach, od czasów prehistorycznych do współczesnych. W średniowiecznej Europie były zazwyczaj bronią plebejskiej piechoty, ale bywały także używane przez rycerstwo. Szczególnie często kojarzone są różnego typu topory z wikingami, wojownikami klanów szkockich, piechotą Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i piechotą husycką. Mniejszych rozmiarów topory bojowe, typu czekanów, używane były przez konnych wojowników ord Wielkiego Stepu. Siekierki bojowe tomahawki były bronią chętnie używaną przez Indian północnoamerykańskich. Topory bojowe dały początek różnego typu broni drzewcowej - m.in. halabardom, berdyszom i toporom z Lochaber. W dawnej Rzeczypospolitej w formie ozdobnych czekaników - lasek były chętnie używane i noszone przez szlachtę. Próbowano zachować topory jako broń przez liczne konstrukcje łączące broń palną, najczęściej z zamkiem kołowym, z toporami bojowymi. Nowoczesne toporki bojowe, o konstrukcji z włókien szklanych i ostrzach ze stali bardzo wysokiej jakości bywają stosowane jako broń lub narzędzie przez jednostki specjalne.

Wraz z rozwojem broni palnej topory jako główna broń żołnierzy wychodziły z użycia. Sporadycznie jednak powracały do łask w okresie powstań narodowych, gdy występowały silne braki uzbrojenia. Przykładowo w czasie trwania powstania styczniowego w 1863 czasami oprócz kosynierów formowano też pododdziały siekierników. Przykładem takiego pododdziału jest pluton siekierników w oddziale Józefa Oxińskiego, gdzie głównym uzbrojeniem były siekiery i topory[1]

Militarne zastosowanie toporów jako narzędzia nieprzerwanie trwa w jednostkach saperskich. W wielu armiach świata siekiery stanowią element odznak tych jednostek. W Polsce międzywojennej siekierki góralskie - ciupagi, ułożone w formie swastyki stanowiły zasadniczy motyw odznak pułkowych większości pułków piechoty górskiej.

Obecnie najczęściej używana jest do prac ciesielskich i do rozdrabniania drewnianych szczap opałowych. Stosowana często przy pracach biwakowych i saperskich, w wojsku, harcerstwie i turystyce. Nadal bywa używana jako broń, zwłaszcza popularna wśród gangów azjatyckich. Występuje w różnych formach np.:

  • jako ciężki, dwuręczny topór bojowy lub lekki toporek rycerski
  • jako ciężki, z krótkim drzewcem topór rzeźnicki
  • formie laski (ciupaga , czekan)
  • topór o dwóch ostrzach (labrys)
  • topory o długich drzewcach (berdysz, topór z Lochaber, halabarda)
  • topory ceremonialne, rytualne, ofiarne.

Znaczenie symboliczne

Jest jednym z symboli kata. Jako narzędzie kata służył, obok miecza, do dekapitacji – czyli obcinania głowy, a także do wykonywania innych kar polegających na odcinaniu różnych części ciała, np. dłoni. W późniejszych czasach we Francji zwykle zastępowany przez gilotynę.

Specjalnego kształtu toporek, o charakterystycznie wysuniętej do góry części ostrza był w górnictwie symbolem funkcji sztygara. Do dziś bywa używany podczas uroczystości barbórkowych i wręczany jako dowód uznania zasłużonym górnikom.

Toporek jest także jednym z symboli straży pożarnej i do niedawna był jednym z najważniejszych jej narzędzi.

Topory występują często w literaturze, filmach i grach komputerowych z kręgu fantasy, jako broń szczególnie ulubiona przez barbarzyńskich wojowników i krasnoludy. Jedną ze znanych postaci literackich przedstawianych z nieodłącznym toporkiem jest krasnolud Gimli, syn Gloina z trylogii Władca Pierścieni J.R.R. Tolkiena.

Znaczenie heraldyczne

Różnego typu siekiery i topory są popularnym elementem heraldycznym, bądź jako godło herbowe, bądź klejnot lub jako uzbrojenie trzymaczy herbowych. Występuje m.in. w polskich herbach Topór, Oksza i Starykoń. W starożytnym Rzymie topór otoczony wiązką rózg symbolizował władzę liktorską, symbol ten przyjęto również jako jedno z godeł republiki francuskiej i za symbol włoskich faszystów. Topór o dwóch ostrzach był godłem kolaboracyjnej Francji Vichy, a bite przezeń monety z tym symbolem były w obiegu do lat 60. XX wieku. Obecnie często występują różnego typu siekiery w herbach państwowych m.in. Belize, Gambii, Kenii, Norwegii. Minojska siekiera o dwóch ostrzach (labrys) bywa współcześnie stosowana jako symbol niektórych sekt neopogańskich, zwłaszcza związanych z kultami Wielkiej Bogini. Stanowi też jeden z symboli ruchów lesbijek.

Przypisy

  1. Józef Oxiński, Józefa Oxińskiego wspomnienia z powstania polskiego 1863/64 roku, 1939, s. 181 i 188.

Bibliografia

  • Dwight Jon Zimmerman: The Book of Weapons: Tools of War Through the Ages. New York: Tess Press. ISBN 978-1-60376-117-8.
Bałta (topór)

Bałta - topór bojowy, wywodzący się najprawdopodobniej z Bliskiego Wschodu. Bałta posiada duże i szerokie ostrze o kształcie półksiężyca lub rzadko półkola, osadzone na dużym toporzysku z drewna bądź metalu. Używany był zarówno do rzucania, jak i do walki wręcz. Często był ozdabiany grawerowanymi ornamentami. Używany był od XV do XVII wieku.

Bokij (herb szlachecki)

Bokij (Bokiiw, Topor odmienny II) – polski herb szlachecki, używany przez kilkanaście rodzin. Józef Szymański uważa go za odmianę Topora.

Deciusz

Deciusz (Decjusz, Dycz, Decius) – polski herb szlachecki z nobilitacji. Według Juliusza Karola Ostrowskiego jest to odmiana herbu Topór.

Herb mówiący

Herb mówiący – herb, którego nazwa (w heraldyce polskiej) lub nazwisko posługującej się nim rodziny pochodzi od godła na tarczy herbowej, barw herbu, rzadziej klejnotu. Nazwa herbu lub nazwisko albo dosłownie odpowiada godłu (np. herb Topór, herb miasta Łodzi, czy wilk w herbach wielu rodzin o nazwisku Wolf), lub jest z nim związana, tworząc często rodzaj rebusu heraldycznego (np. herb miejski Berlina – niedźwiedź (niem. Bär); lub Jaworzna – scena ścinania jaworu, staropolskie: jawor zno).

Herby mówiące, choć występowały już u zarania heraldyki, szczególnie popularne stały się w czasach nowszych, w XIX i XX wieku, zwłaszcza przy tworzeniu nowych herbów miejskich i rodowych.

Jakubowski (herb z nobilitacji w 1764)

Jakubowski – polski herb szlachecki z nobilitacji, odmiana herbu Topór.

Jakubowski (herb z nobilitacji w 1790)

Jakubowski – polski herb szlachecki z nobilitacji, odmiana herbu Topór.

Jakubowski Baron

Jakubowski Baron – polski herb baronowski, nadany wraz z tytułem w Galicji.

Krukowiecki Baron

Krukowiecki − polski herb baronowski i hrabiowski, odmiana herbu Pomian, nadany wraz z tytułem w Galicji.

Morski Hrabia

Morski Hrabia − polski herb hrabiowski, nadany w Galicji, odmiana herbu Topór.

Ossolińscy herbu Topór

Ossolińscy herbu Topór – polski ród magnacki.

Ossoliński Hrabia

Ossoliński Hrabia – polski herb hrabiowski, nadany w Galicji, odmiana herbu Topór.

Ossoliński Książę

Ossoliński Książę – polski herb książęcy, odmiana herbu Topór używana przez ród książąt Ossolińskich.

Pałuki (herb szlachecki)

Pałuki (Paluki, Palucensis, Pałuka) – polski herb rycerski, zarzucony na przełomie XIV i XV wieku na rzecz herbu Topór. Występował w Wielkopolsce, w regionie, od którego używający go ród wziął swoje miano, to jest na Pałukach.

Topór (herb szlachecki)

Topór (Bipenium, Kołki, Starża, Wścieklica) – polski herb szlachecki, jeden z najstarszych herbów polskich, noszący zawołanie Starza. Był najbardziej rozpowszechniony na ziemi krakowskiej, lubelskiej, sandomierskiej oraz na Mazowszu. Najwcześniejsza pieczęć z jego wizerunkiem pochodzi z 1282. Aktem unii horodelskiej został przeniesiony na Litwę.

Spośród ponad 630 rodów (według obecnego stanu wiedzy – 639) używających Topora największe znaczenie uzyskali Tęczyńscy i Ossolińscy. Potwierdzeniem ich statusu były tytuły arystokratyczne i stosowne dodatki do herbów (patrz poniżej). Wysokie godności w państwie polskim piastowali również Tarłowie. Toporczykiem był także poeta i dramaturg Cyprian Kamil Norwid.

Topór (potok)

Topór (niem. Steiner Bach[potrzebny przypis]) – potok, lewostronny dopływ Dobrej o długości 17,83 km. Swój początek bierze w okolicach Smardzowa. Uchodzi do Dobrej w obrębie Zakrzowa we Wrocławiu.

Topór odmienny

Topór odmienny (Topór odmienny I, niesłusznie Tarło) – polski herb szlachecki z nobilitacji, odmiana herbu Topór.

Zamek w Turzysku

Zamek w Turzysku – zamek wybudowany w XIV w. na miejscu ruskiego grodu, położonego nad Turią.

Zamek w Zbrzyżu

Zamek w Zbrzyżu – zbudowany przez gen. Adama Tarłę, starostę goszczyńskiego, brzegowskiego, skalskiego nad rzeką Zbrucz.

Zygmunt Czyżowski (biskup)

Zygmunt Czyżowski herbu Topór (zm. 1667) – biskup rzymskokatolicki, kanonik płocki, sekretarz Władysława IV Wazy.

Broń biała
Broń obuchowa
Broń drzewcowa
Broń sieczna

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.