Tanach

Tanach (hebr. תנ״ך) – akronim określający Biblię hebrajską, utworzony od początkowych liter trzech części Pisma: Tora („Prawo”), Newiim („Prorocy”), Ketuwim („Pisma”). Tanach jest świętą księgą judaizmu, która powstała z tekstów hebrajskich oraz – w niewielkiej części – aramejskich[a], pochodzących według różnych ocen z okresu od 1400 [1200] do 400 roku p.n.e. lub według innej koncepcji datacji z okresu od 900/800 do 165 roku p.n.e.[1]

Entire Tanakh scroll set
Zbiór zwojów zawierający pełną wersję Tanach

Kanon

Talmudysta Louis Ginzberg w swoim zbiorze legend, podań, baśni i mitów które powstały w wielu krajach i w różnych epokach a związanych z tradycjami żydowskimi, nawiązującym do tekstu Biblii i zatytułowanym „Legendy żydowskie” uważał, że kanon Biblii hebrajskiej składający się z 24 ksiąg został ustalony przez Ezdrasza oraz uczonych w Piśmie w okresie Drugiej Świątyni[2]. Żydowski historyk Józef Flawiusz podaje, że kanon uznawany przez Żydów złożony z 22 ksiąg obowiązywał na długo przed I wiekiem n.e. (Przeciw Apionowi, ks. I, 8 [38-40])[b]. Według koncepcji Heinricha Graetza kanon Biblii hebrajskiej został ustalony na domniemanym synodzie w Jawne około 100 roku n.e. Wtedy też potwierdzono przynależność do kanonu ksiąg Pieśń nad pieśniami, Koheleta oraz Estery. Ważną rolę w tym procesie odegrał Akiba ben Josef[1].

Kanon Biblii hebrajskiej stanowią 24 księgi:

Prawo – Tora (Pięcioksiąg Mojżesza)

1. Księga Rodzaju – Be-reszit (בראשית)
2. Księga Wyjścia – Szemot (שמות)
3. Księga Kapłańska – Wa-jikra (ויקרא)
4. Księga Liczb – Ba-midbar (במדבר)
5. Księga Powtórzonego Prawa – Dwarim (דברים)

Prorocy – Newiim

Prorocy Dawniejsi

6. Księga Jozuego – Jehoszua (יהושע)
7. Księga Sędziów – Szoftim (שופטים)
8. Księgi Samuela (1 i 2) – Szemuel (שמואל)
9. Księgi Królów (1 i 2) – Melachim (מלכים)

Prorocy Późniejsi

10. Księga Izajasza – Jiszaja (ישעיה)
11. Księga Jeremiasza – Jiremija (ירמיה)
12. Księga Ezechiela – Jichzekel (יחזקאל)
13. Dwunastu Proroków Mniejszych – Trej Asar (תרי עשר)
Księga Ozeasza – Hoszea (הושע)
Księga Joela – Joel (יואל)
Księga Amosa – Amos (עמוס)
Księga Abdiasza – Owadija (עובדיה)
Księga Jonasza – Jona (יונה)
Księga Micheasza – Micha (מיכה)
Księga Nahuma – Nachum (נחום)
Księga Habakuka – Chawakuk (חבקוק)
Księga Sofoniasza – Cfanija (צפניה)
Księga Aggeusza – Chagaj (חגי)
Księga Zachariasza – Zcharija (זכריה)
Księga Malachiasza – Malachi (מלאכי)

Pisma – Ketuwim

14. Księga Psalmów – Tehilim (תהלים)
15. Księga Przysłów – Miszlej (משלי)
16. Księga Hioba – Ijow (איוב)
17. Pieśń nad pieśniami – Szir ha-szirim (שיר השירים)
18. Księga Rut – Rut (רות)
19. Lamentacje Jeremiasza – Ejka (איכה)
20. Księga Koheleta – Kohelet (קהלת)
21. Księga Estery – Ester (אסתר)
22. Księga Daniela – Daniel (דניאל)
23. Księgi Ezdrasza i Nehemiasza – Ezra we-Nechemija (עזרא ונחמיה)
24. Księgi Kronik (1 i 2) – Diwrej ha-jamim (דברי הימים)

Ponieważ w skład Tanach wchodzą 24 księgi, stąd bywa ona także w języku hebrajskim nazywana Esrim we-Arba (Dwadzieścia Cztery). Księgi od Pieśni nad pieśniami do Księgi Estery stanowią חמש מגילות (hamesz megilot), czyli „pięć zwojów”, które odczytywane są podczas ważniejszych świąt żydowskich.

Wydania drukowane

Najważniejsze wydania drukowane tekstu Biblii hebrajskiej[3]:

  • tzw. editio princeps (Soncino, 1488) – wydana w formacie folio
  • Poliglota kompluteńska (Alcalá, 1514–1517, ukazała się w 1522 roku) – 6 tomów, powstała z polecenia kardynała Cisnerosa; zawierała znaki samogłoskowe, ale bez akcentów
  • Biblia Rabiniczna „pierwsza” (Wenecja, 1516–1517) – wydana w 4 tomach przez Daniela Bomberga, opracowana przez Felixa Pratensisa (konwertytę), oprócz tekstu zawierała najbardziej znane średniowieczne komentarze (np. Rasziego, Ibn Ezry, Kimchiego, itd.)
  • Biblia Rabiniczna „druga” (Wenecja, 1524–1525) – wydana także przez Daniela Bomberga (nazywana często później: Bombergiana), 925 stron w formacie folio, opracowana przez Jakuba ben Chajima, tekst oparty na rękopisach pochodzących z wieków od XIII do XV; zawierało oprócz tekstu, także masorę do niego, targum oraz liczne komentarze; to wydanie (wielokrotnie wznawiane i rozszerzane) stało się swoistym textus receptus Biblii hebrajskiej na kilka wieków (praktycznie do XX wieku, aż do 3 wydania Biblia Hebraica Kittela); reprint wydany przez M. H. Goshen-Gottstein (1972)
  • wydanie Johanna Heinrich Michaelisa (1668–1738) – oparte na tekście Daniela E. Jablonskiego z 1669 roku, aparat zawierał najważniejsze z wariantów pochodzących z 5 manuskryptów z Erfurtu
  • wydanie Benjamina Kennicotta (1718–1783), Vetus Testamentum hebraicum cum variis lectionibus, 2 tomy (Oxford, 1776–1780) – tekst masorecki i samarytański, z bogatym aparatem zawierającym warianty z ponad 600 manuskryptów i 52 wydań oraz 16 manuskryptów samarytańskich; niestety wszystkie były dosyć późne, a praca, (z powodu swego ogromu) wykonana częściowo przez osoby nieodpowiednio przygotowane, czasem niedokładna
  • wydanie wariantów (nie samego tekstu) Giovanniego Bernado de Rossiego, Variae lectiones Veteris Testamenti, 4 tomy (Parma, 1784–1788; reprint Amsterdam 1969) – wybór z 1475 rękopisów i kodeksów
  • wydanie Baera-Delitzscha (1869–1895) – dzieło Seeligmanna Isaaca Baera (1825–1897), w którym próbował on zrekonstruować tekst rodziny ben Aszer; wydanie bardzo popularne w XIX wieku, przyjęte za podstawę słynnej gramatyki hebrajskiej Gesenius–Kautzsch–Cowley
  • Biblia Hebraica – 3 wydania (odpowiednio: 1906, 1909 i 1937) opracowane przez Rudolfa Kittela: dwa pierwsze z tekstem Drugiej Biblii Rabinicznej, trzecie pierwszy raz na podstawie pojedynczego manuskryptu: Kodeksu Leningradzkiego wraz z jego masorą
  • Biblia Hebraica Stuttgartensia (1977) – najbardziej znane i używane współcześnie w naukowym świecie wydanie
  • Mikraot Gedolot – żydowskie wydania współczesne, w pewnym stopniu są ponownymi wydaniami Biblii Rabinicznej z tekstem Jakuba ben Chajima, masorą, targumami i komentarzami.

Uwagi

  1. Teksty w języku aramejskim to: Jeremiasza 10:11; Daniela 2:4-7:28 i Ezdrasza 4:8-6:18 oraz 7:12-26.
  2. Niektórzy żydowscy uczeni łączyli Księgę Rut z Księgą Sędziów oraz Lamentacje z Księgą Jeremiasza w wyniku czego podawali 22 księgi kanoniczne czyli tyle, ile liter posiada alfabet hebrajski.

Przypisy

  1. a b Zofia Borzymińska: Biblia Hebrajska. W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. jhi.pl. [dostęp 2015-10-26].
  2. The Return of the Captivity. W: Louis Ginzberg: The Legends of the Jews. T. Vol. IV : Chapter XI. Filadelfia: Jewish Publication Society., 1909.
  3. P.H. Kelley, D.S. Mynatt, T.G. Crawford, The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia. Introduction and Annotated Glossary, Cambridge 1998, s. 23-27; Ernst Würthwein, The Text of the Old Testament. An Introduction to the Biblia Hebraica, Grand Rapids 19952, s. 39-44; Emmanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible, Minneapolis 20012, s. 37.
Abrabanel

Abrabanel (Abrawanel, Abarbanel, Don Izaak ben Jehuda (Juda), ur. 1437 w Lizbonie, zm. 1508 w Wenecji) – filozof, rabin i teolog żydowski, finansista oraz polityk. Zajmował się egzegezą tekstów Tanach. Opublikował komentarz do Tory, wydany (po wprowadzeniu poprawek nakazanych przez Inkwizycję) w 1584 w Wenecji.

Biblia

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie w językach hebrajskim, aramejskim i w greckim (w formie koinè (gr. κοινὴ), uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga.

Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament.

Biblia hebrajska – Tanach – obejmuje księgi Starego Testamentu. Poszczególne odłamy i tradycje chrześcijańskie mają nieco inny kanon ksiąg świętych.

Chasydyzm

Chasydyzm (hebr. ‏חסידות‎ chasidut, dosł. „pobożność, bogobojność”), chasydzi (hebr. ‏חסיד‎ chasid, l.mn. ‏חסידים‎ chasidim) – ruch religijny lub pobożnościowy o charakterze mistycznym, powstały w łonie judaizmu. Występował w historii w trzech odmianach, a mianowicie:

chasydyzm antyczny lub starożytny – jego przedstawiciele znani są także pod nazwą asydejczyków (zwłaszcza w Biblii Tysiąclecia, wyd. III z 1990 r. i dalsze);

chasydyzm niemiecki – zwany też aszkenazyjskim lub nadreńskim;

chasydyzm polski – powszechnie i potocznie zwany chasydyzmem. Ta odmiana jest najszerzej znana, m.in. dlatego, że rozwija się do dziś (jako ruch o odmiennym charakterze, jest jednak w prostej linii spadkobiercą ruchu powstałego w XVIII wieku).

Chazan

Chazan (hebr. ‏חַזָּן‎ chazan, jid. ‏חזן‎ chazn; inaczej kantor) – w judaizmie osoba prowadząca nabożeństwo z mniejszego pulpitu przed aron ha-kodesz. W judaizmie ortodoksyjnym funkcję tę pełnią tylko mężczyźni, natomiast w judaizmie reformowanym dopuszcza się do niej kobiety, tzw. chazanit.

El Szaddaj

El Szaddaj (hebr. אל שדי) – jedno z imion Boga występujące w Starym Testamencie. Tłumaczone jest zwykle jako „Bóg Wszechmocny”, czego odpowiednikiem używanym w Wulgacie jest (łac.) Omnipotens, zaś w Septuagincie (grec.) Pantokrator. Jednak dokładne pochodzenie tego słowa nie jest znane, można doszukiwać się także innych znaczeń:

Według „Polskiego słownika judaistycznego”, powołującego się na wczesną interpretację rabinistyczną, określenie El Szaddaj miało pochodzić od hebrajskich słów sza = „ten” (który) oraz daj = „wystarczający”,

Etymologia określenia wywodzona jest także od akadyjskiego słowa szadu = „góra”, rozumianego jako „góra kosmiczna” (Bóg Wszechświata),

Z hebrajskiego słowa szad (hebr. שַׁד) lub szadajim znaczącego „pierś” lub „piersi”, w połączeniu z przedrostkiem El jest czasem tłumaczone jako „Ten Wszechmocny który karmi, zaopatruje, dostarcza”,

Z hebrajskiego słowa szadad (hebr. שָׁדַד) znaczącego niszczyć sugeruje – „Ten Wszechmocny, który posiada absolutną siłę”.Tanach (Biblia Hebrajska) używa tego imienia tylko w historiach Abrahama, Izaaka i Jakuba (zob. np. Wj 6,2-3), choć człon szaddaj pojawia się częściej. Imię El Szaddaj jest umieszczane także w mezuzach i tefilin.

Geniza

Geniza (hebr. גניזה, schowek) – w judaizmie specjalne pomieszczenie, schowek, rodzaj składnicy, w którym umieszcza się zniszczone, nieużywane bądź wycofane z obiegu święte księgi. Konieczność istnienia takiej składnicy wynika z ogromnego szacunku, którym Żydzi otaczają teksty święte tj. Tanach, księgi liturgiczne i modlitewniki, ze względu na obecność w nich imienia Boga.

Zniszczonego zwoju Tory nie wolno wyrzucić, ale należy sprawić mu pogrzeb lub umieścić właśnie w genizie, którą posiadają niektóre synagogi. Zawartość genizy także powinna być pogrzebana po pewnym okresie. Takim uroczystościom towarzyszy specjalny ceremoniał pogrzebowy. W genizach często składano także księgi uznane za heretyckie. We wczesnym średniowieczu w synagogach Bliskiego Wschodu, w genizach umieszczano teksty uznane za niekanoniczne, a także liczne apokryfy judeochrześcijańskie oraz literaturę midraszową.

Szczególnie znana jest geniza kairskiej synagogi Ben Ezry, tzw. geniza kairska, odkryta w 1864 przez Jakuba Saphira, litewskiego rabina i podróżnika. Geniza ta była badana od roku 1897 przez Salomona Schechtera, który odkrył wiele cennych tekstów religijnych m.in. Dokument z Cambridge – list nieznanego Chazara konstantynopolitańskiego do Hasdaja ibn Szapruta oraz tzw. Dokument Damasceński, który rzucił pierwsze światło na wspólnotę, którą poznano później lepiej dzięki rękopisom z Qumran. Podobnego odkrycia dokonał także uczony karaimski Abraham Firkowicz w synagodze w Kaffie na Krymie. W Polsce geniza znajduje się m.in. na strychu krakowskiej synagogi Remuh.

Gerszom z Moguncji

Gerszom z Moguncji, Gerszom ben Jehuda (960-1040) jeden z ważniejszych talmudystów w średniowiecznych Niemczech. W Moguncji prowadził słynną akademię (jesziwa). Znany jako meor ha-gola światło diaspory. Uważany za duchowego ojca judaizmu aszkenazyjskiego. Jego uczniem był m.in. Jaakow ben Jakar

Kol Nidre

Kol nidre (Wszystkie ślubowania) – modlitwa żydowska unieważniająca przysięgi religijne, jednak tylko takie, które zostały złożone zbyt pochopnie oraz składane pod przymusem bądź też całkiem nieświadomie. Odmawiana jest przed wieczorem Jom Kipur.

Magid

Magid lub Maggid (hebr. מַגִּיד kaznodzieja) – w judaizmie wschodnioeuropejskim tytuł przyznawany wędrownym kaznodziejom którzy często zarabiali na życie opłatami zbieranymi w różnych gminach. Z racji tego, że dawni rabini byli bardziej uczonymi i znawcami pisma niż kaznodziejami, długie, barwne i przystępne kazania (często w jidisz) znalazły wielu chętnych słuchaczy. Termin ten oznacza także pozaziemskiego mentora, który nawiązuje kontakt z ludźmi za pomocą nawiedzeń, snów, wizji, a także słów wypowiedzianych ich własnymi ustami. Wielu mistyków posiadało własnego magida który wprowadzał ich w tajniki kabały. Posiadanie magida było znakiem duchowej wyższości takiej osoby. O Eliaszu Gaonie z Wilna mówiono, że odmówił przyjęcia magida gdyż nie chciał poznać Tory bez wysiłku z jego strony. Najsłynniejszym magidem był magid Józef Karo a niektóre prawdy które mu objawił - Karo zapisał w dzienniku Magid Meiszarim.

Mohel

Mohel (heb. מוהל) – w judaizmie mężczyzna (lekarz, rzezak rytualny) dokonujący rytualnego obrzezania chłopców.

Nahmanides

Nahmanides, znany także jako Rabbi Moses ben Naḥman Girondi, Bonastruc ça Porta oraz pod akronimem Ramban (ur. 1194 w Geronie, zm. 1270 w Palestynie) – kataloński rabin, komentator biblijny, lekarz, filozof i kabalista.

Był obrońcą nauk ekskomunikowanego przez część rabinów Majmonidesa, chociaż dystansował się od niektórych jego poglądów. Szczególnie bronił jego dzieła Mishne Torah. Musiał opuścić Katalonię, gdyż dominikanie uznali, że podczas dysputy z nimi obraził chrześcijaństwo. Jego grób znajduje się najprawdopodobniej na Górze Karmel w okolicach Hajfy.

Nowoczesna ortodoksja

Nowoczesna ortodoksja (neoortodoksja) – nurt judaizmu stworzony przez Samsona Raphaela Hirsch we Frankfurcie pod koniec XIX wieku. Jego hasłem było "Tora im derek erec" (Prawo z miejscowymi zwyczajami). Obecnie większość Żydów ortodoksyjnych na świecie to nowocześni ortodoksi. Jest to religia państwowa w Izraelu. Dominuje także w większości krajów, gdzie mieszka diaspora żydowska, z wyjątkiem USA, gdzie dominuje judaizm reformowany. W przeciwieństwie do judaizmu ultraortodoksyjnego korzystają oni z techniki, ubierają się zgodnie ze współczesną modą i pracują w świeckich zawodach, jak prawnicy, lekarze, policjanci itd. W USA określa się go czasem jako judaizm centrowy pomiędzy ultraortodoksją a judaizmem reformowanym. Konwersja wymaga brit mila, zanurzenia w mykwie i egzaminu przed bejt dinem.

Pijut

Pijut (hebr. פיוט, l.mn. pijutim) – żydowska poezja religijna tworzona w średniowieczu, od około V wieku w. przez poetów zwanych pajetanami. Powstawała w celu utrwalenia i rozpowszechniania historii żydowskiej w czasach prześladowań bizantyjskich. Swą ostateczną formę zawdzięcza poezji arabskiej; rym przyjął się dopiero w X wieku w. Dzięki pijut nastąpiło odrodzenie języka hebrajskiego po okresie dominacji aramejskiego. Najwybitniejszymi twórcami pijutim byli Jose ben Jose, Janaj, Szlomo ibn Gabirol, Eliezer Hakallir. Wiele pijutim zostało włączonych do żydowskiej liturgii.

Posek

Posek (hebr. פוסק, osoba podejmująca decyzje; l.mn. Poskim, פוסקים) – w judaizmie osoba podejmująca decyzje w sprawach Halachy w sytuacjach, gdy opinie autorytetów religijnych były rozbieżne, dawały możliwość szerokiej interpretacji lub w sprawach dotyczących współczesnego świata (nowe sytuacje). Często posek określany bywa mianem sędziego. Dokument wydany przez poseka nosi nazwę psak din (orzeczenie) i jest wiążący w danej sprawie.

Rebe

Rebe (z hebr. mój mistrz) – zwrot grzecznościowy, za pomocą którego uczniowie zwracają się do nauczyciela w chederze lub jesziwie. Używany także przez chasydów w stosunku do cadyka.

Stary Testament

Stary Testament – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo. Judaistyczna (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (w judaizmie liczone jako 24; spisane głównie w języku hebrajskim), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 49-51 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty).

Stary Testament razem z Nowym Testamentem tworzą Pismo Święte – Biblię.

Synagoga Chewra Lomdei Tanach w Częstochowie

Synagoga Chewra Lomdei Tanach w Częstochowie (z hebr. Bractwa Studiujących Tanach) – synagoga znajdująca się w Częstochowie, przy ulicy Nadrzecznej 60.

Synagoga została założona na początku XX wieku z inicjatywy bractwa Lomdei Tanach. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę.

Synagoga Tanach w Mohylewie

Synagoga Tanach w Mohylewie (jid. Di Tanach-Szul in Mogilev) – nieistniejąca bóżnica mieszcząca się w Mohylewie na przełomie XIX i XX wieku na ul. Wileńskiej, obecnie róg Łazarienki i Dubrowienki.

W 1942 roku drewniany budynek został zalany przez Dniepr.

Synod w Jamni

Synod w Jamni (Jawne, Jabne) – domniemany synod rabinów, który miał mieć miejsce około 90/95 roku n.e. w Jawne (w okolicach dzisiejszego Tel Awiwu) – głównym ośrodku badań halachicznych, gdzie też powstała pierwotna redakcja miszny. Synod miał być konferencją rabinów, na której najprawdopodobniej ustalono pierwszy raz oficjalnie kanon Biblii hebrajskiej zwany (Tanach). Główną decyzją o kanoniczności ksiąg które zaliczono do Tanach zostało przyjęte określenie przez rabinów zakończenia się objawiania proroctw i proroków około roku 400 p.n.e., w związku z czym powstałe w późniejszym czasie księgi nie mogły zostać włączone w skład kanonu świętych ksiąg judaizmu.

Zdarzenie znane pod nazwą Synodu w Jamni, jest wyłącznie koncepcją historyczną, którą pierwszy w pełni sformułował w 1871 roku, niemiecki uczony pochodzenia żydowskiego, Heinrich Graetz (w książce: Kohelet oder der Somonische Prediger, Lipsk 1871; str. 155-156).

Judaizm i Żydzi
Żydowskie ruchy religijne
Filozofia żydowska
Teksty religijne
Żydowscy przywódcy
Życie i kultura
Ważne miejsca i osoby
Modlitwy i przedmioty kultu
Języki
Historia
Polityka
Antysemityzm

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.