Sefardyjczycy

Sefardyjczycy (także Spaniolowie, Żydzi sefardyjscy; od hebr. ספרד Sefarad Hiszpania i Portugalia) – określenie ludności żydowskiej zamieszkującej obszar Półwyspu Iberyjskiego, posługującej się dialektami judeo-romańskimi.

W roku 1492 zostali wygnani z Hiszpanii dekretem alhambryjskim, a w 1497 r. również z Portugalii przez króla Manuela I (ok. 280 tys. osób - 20% populacji kraju)[1]. Osiedli głównie we Włoszech, Holandii, w Maghrebie, na Bałkanach, Bliskim Wschodzie i w Ameryce Południowej. Niewielka grupa w XVI w. dotarła także do Polski, gdzie znalazła schronienie w okolicach Zamościa. Niektórzy (marranowie) przeszli na katolicyzm. Sefardyjczykami określa się też Żydów, którzy uszli z Półwyspu Iberyjskiego w późniejszych wiekach oraz ich potomków. Obecnie za Sefardyjczyków uznaje się też czasem wszystkich praktykujących sefardyjski obrządek judaistyczny.

Od Aszkenazyjczyków różnią się, obok języka (Sefardyjczycy – ladino, Aszkenazyjczycy – jidysz), rytuałem. Tworzyli niegdyś wpływową wspólnotę na terenie Turcji.

Sefardyjczycy mają obecnie odrębnego naczelnego rabina w Izraelu, a współczesna wymowa hebrajska oparta jest na sefardyjskiej. Sefardyjczycy w sensie ścisłym stanowią ok. 10% mieszkańców Izraela, ale często do Sefardyjczyków zalicza się także Żydów wschodnich (Mizrachim), którzy wyznają judaizm w sefardyjskiej tradycji prawno-liturgicznej – wtedy ich liczba jest oceniana na około 40%.

Expulsionsefardi
Wygnanie Sefardyjczyków Emilio Sala

Żydzi w Hiszpanii

W Hiszpanii w 1869 roku zagwarantowano nie-katolikom, w tym pozostałym w kraju Żydom, pierwsze prawa do wolności kultu. Pod koniec XIX wieku wielu rosyjskich i marokańskich Żydów przyjechało do Hiszpanii, co w 1909 roku doprowadziło do zniesienia zakazu budowania synagog. W 1924 roku rząd Hiszpanii ogłosił, ze każda osoba, która posiada pochodzenie sefardyjskie, może starać się o obywatelstwo hiszpańskie (rząd chciał w ten sposób przyciągnąć Żydów zwłaszcza z terenów Imperium Osmańskiego). Na początku niewiele osób odpowiedziało na to zaproszenie, ale od 1933 roku około 3000 Żydów z Europy Środkowej znalazło schronienie w Hiszpanii; większość jednak opuściła kraj podczas wojny domowej w latach 1936–1937. Niewielu, którzy zdecydowali się na pozostanie w kraju, walczyli przeciwko Francisco Franco[2].

W czasie II wojny światowej wielu Żydów z Europy Środkowej mogło znaleźć tymczasowe schronienie w Hiszpanii, mimo braku wolności religijnej i niemożliwości prowadzenia działalności religijnej. Fakt ten doprowadził do powstania legendy, wspomaganej propagandą zwłaszcza po 1945, według której Franco ocalił przed zagładą tysiące Żydów. W świetle najnowszych badań wersja ta jest oceniana jako nieprawdziwa i oparta na strategii obranej przez Franco: przeczuwając klęskę Hitlera, nie chciał, by alianci kojarzyli go z przywódcą Trzeciej Rzeszy[3]. Jednocześnie jednak Franco nakazał sporządzić spis mieszkających w Hiszpanii Żydów, który dostarczony został Himmlerowi[4].

W 2015 r. rząd Hiszpanii umożliwił potomkom Żydów odzyskanie obywatelstwa. W ciągu dwóch lat uzyskało obywatelstwo jedynie 5 tys. spośród szacowanych ok. 2 mln osób zamieszkałych w blisko 100 krajach (przy czym dawne tradycje kultywowało ćwierć miliona). Jako powody niskiego zainteresowania wskazywano konieczność zdawania egzaminu ze współczesnego języka hiszpańskiego i osobistego stawiennictwa u hiszpańskiego notariusza[5].

Portugalia

W 2015 rząd portugalski zatwierdził przepisy przyznające obywatelstwo tego kraju potomkom wygnanych w XV w. Żydów sefardyjskich, uzasadniając to potrzebą sprawiedliwości dziejowej i symbolicznym sprzeciwem wobec narastającego w Europie antysemityzmu[6].

Wspólne korzenie

Kwestia tego, czy Sefardyjczycy są genetycznie spokrewnieni z innymi wspólnotami żydowskimi jest sporna. Część naukowców twierdzi, że pomimo wyznawania religii judaistycznej, Sefardyjczycy są potomkami Arabów, Berberów i Europejczyków, którzy zamieszkiwali tereny Afryki Północnej i przyjęli judaizm przed XII wiekiem n.e. Etnicznie nie mają być powiązani z Żydami zamieszkującymi tereny dzisiejszego Izraela w czasach biblijnych. W szerokim zakresie badania w tym zakresie zostały opisane przez izraelskich historyków Shlomo Sanda oraz Paula Wexlera[7]. Teza wspólnych korzeni Sefardyjczyków i Aszkenazyjczyków jest jednak wspierana przez innych naukowców, jak Harry Ostrer i Karl Skorecki[8].

Przypisy

  1. Friedrich Battenberg: Żydzi w Europie : proces rozwoju mniejszości żydowskiej w nieżydowskim środowisku Europy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 123. ISBN 978-83-04-04847-8.
  2. Yale Strom, The Expulsion of the Jews: Five Hundred Years of Exodus, SP Books, 1992, s. 162.
  3. Isabelle Rohr, The Spanish Right and the Jews, 1898-1945: Antisemitism and Opportunism, Academic Press, 2007, s. xiv-xv.
  4. Giles Tremlett, "General Franco gave list of Spanish Jews to Nazis", www.theguardian.com, 20 czerwca 2010.
  5. Maciej Stasiński, Żydzi sefardyjscy wracają do hiszpańskiej ojczyzny. Ale trudno im odzyskać obywatelstwo, wyborcza.pl, 28 lutego 2017 [dostęp 2017-03-02].
  6. Żydzi sefardyjscy Portugalczykami, "Metro" 2.02.2015
  7. Zbonikowska-Bernatowicz, Hanna., Wydawnictwo Akademickie DIALOG., Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2014, ISBN 978-83-63778-58-3, OCLC 876460176.
  8. Harry Ostrer, Legacy: A Genetic History of the Jewish People, Oxford ; New York: Oxford University Press, 2012; Harry Ostrer & Karl Skorecki, « The Population Genetics of the Jewish People », Human Genetics 132, nᵒ 2 (luty 2013): 119‑27
Awraham Elmalich

Awraham Elmalich (hebr.: אברהם אלמליח, ang.: Avraham Elmalih, ur. 1885 w Jerozolimie, zm. 2 kwietnia 1967) – izraelski nauczyciel, działacz społeczny, dziennikarz i polityk, w latach 1949–1951 poseł do Knesetu.

Działał w ruchu sefardyjskich syjonistów, był autorem słownika francusko-hebrajskiego i hebrajsko-francuskiego.

W pierwszych wyborach parlamentarnych w Izraelu w 1949 dostał się do izraelskiego parlamentu z listy partii Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności. W pierwszym Knesecie zasiadał w komisjach pracy oraz edukacji i kultury.

Bechor-Szalom Szitrit

Bechor-Szalom Szitrit (hebr.: בכור-שלום שטרית, ang.: Bechor-Shalom Sheetrit, ur. w 1895 w Tyberiadzie, zm. 28 stycznia 1967) – izraelski polityk, w latach 1949–1967 poseł do Knesetu oraz minister ds. policji. Sygnatariusz Deklaracji niepodległości Izraela.

Był jednym z sygnatariuszy ogłoszonej 14 maja 1948 Deklaracji niepodległości Izraela.

W pierwszych wyborach parlamentarnych w 1949 po raz pierwszy dostał się do izraelskiego parlamentu z listy partii Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności. Od tego czasu do śmierci pełnił funkcję ministra ds. policji. Zasiadał także w Knesetach II, III, IV i V kadencji z list Mapai. W wyborach w 1965 startował udanie z listy Koalicji Pracy (w skład której wchodziła także Mapai), zmarł podczas szóstej kadencji Knesetu. Mandat po nim objąłł Amnon Lin.

Binjamin Sason

Binjamin Sason (hebr.: בנימין ששון‎, ang.: Binyamin Sasson, ur. w 1903 w Bagdadzie, zm. 1 maja 1985) – izraelski polityk, w latach 1951–1955 poseł do Knesetu.

W wyborach parlamentarnych w 1951 po raz pierwszy i jedyny dostał się do izraelskiego parlamentu z listy partii Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności, w trakcie kadencji przeszedł do Ogólnych Syjonistów.

Chupa

Huppa (często pisana chupa, lub chuppa) – w tradycji żydowskiej baldachim, pod którym zawierany jest związek małżeński. Aszkenazyjczycy jako chupy używają zdobionej tkaniny rozpiętej na czterech słupkach, która jest stawiana na wolnym powietrzu przed synagogą. Często tkanina zdobiona jest wizerunkami gwiazd, co jest aluzją do licznego potomstwa. Sefardyjczycy zaś trzymają nad mającymi zawrzeć ślub tałes i czynią to z reguły w pomieszczeniu. Wejście oblubienicy pod chupę oznacza wejście do domu oblubieńca. Chupa to także nazwa drugiej części żydowskiej ceremonii ślubnej, w której powinno nastąpić owo wejście pod baldachim, obecnie jednak również pierwsza część zaślubin erusin odbywa się pod nim, a wprowadzenie oblubieńca (przez ojca i przyszłego teścia) i oblubienicy (matka i przyszła teściowa) ma miejsce przed ceremonią.

Przyjaciel lub krewny nowożeńców sprowadzał na huppę błogosławieństwa. Trzymając w rękach kielich wina, po trzykroć zwracał się do „Wiekuistego Boga”, by poświęcił związek zawarty pod baldachimem.

Elijjahu Eljaszar

Elijjahu Eljaszar (hebr.: אליהו אלישר, ang.: Eliyahu Eliashar, Eliahu Eliashar ur. 10 października 1899 w Jerozolimie, zm. 30 października 1981) – izraelski lekarz i polityk, w latach 1949–1955 poseł do Knesetu z listy ugrupowania Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności.

W wyborach parlamentarnych w 1949 po raz pierwszy dostał się do izraelskiego parlamentu. Zasiadał w Knesetach I i II kadencji.

Historia Żydów na Malcie

Judaizm na Malcie – historia Żydów na Malcie sięga około roku 62 n.e. Większość współczesnych Żydów maltańskich to sefardyjczycy, jednak używają oni aszkenazyjskich modlitewników.

Historia Żydów w Gibraltarze

Historia Żydów w Gibraltarze – pierwsze wzmianki na temat Żydów w Gibraltarze pochodzą z roku 1356. Po wypędzeniu ludności żydowskiej z Hiszpanii w 1492 roku życie żydowskie w Gibraltarze zamarło z wyjątkiem tzw. marranów. W 1713 roku Gibraltar znalazł się - na mocy Pokoju utrechckiego pod panowaniem brytyjskim. Brytyjczycy zobowiązali się do utrzymania zakazu muzułmańskiego i żydowskiego osadnictwa na cyplu, szybko jednak zaczęli łamać zawartą umowę. W 1729 roku zawarto umowę z Sułtanem Maroka pozwalającą na osadnictwo marokańskich Żydów w Gibraltarze. W 1749 roku Gibraltar zamieszkiwało 600 Żydów co stanowiło jedną trzecią cywilnej populacji cypla. Dalszy wzrost populacji żydowskiej miał miejsce w XIX wieku. Wśród Żydów zamieszkujących półwysep byli Sefardyjczycy, Żydzi przybyli z Wielkiej Brytanii i Maroka. W czasie drugiej wojny światowej Żydów gibraltarskich ewakuowano do Wielkiej Brytanii wobec ryzyka zajęcia półwyspu przez wojska Osi. Po wojnie wielu z nich zostało tam na stałe, większość jednak wróciła. W latach 1964 - 1969 i 1972 - 1987 funkcję premiera Gibraltaru sprawował Żyd Joshua Hassan, a we władzach Gibraltaru zasiadało również wielu innych Żydów. Dialekt Llanito którym posługują się Gibraltarczycy zawiera około 500 słów o rodowodzie hebrajskim i wykazuje duże wpływy sefardyjskich dialektów żydowskich. W 2001 roku Gibraltar zamieszkiwało 584 Żydów co stanowiło 2% populacji - większość urodziła się w Gibraltarze, część przybyła z innych państw Unii Europejskiej a nawet spoza Europy.

Język judeoportugalski

Język judeoportugalski, język żydowsko-portugalski, język luzytański – martwy język z grupy romańskich, używany przez Żydów w Portugalii do XVI wieku, a wśród diaspory żydowskiej na świecie do początku XIX wieku, obecnie używany jako język liturgiczny w niektórych gminach żydowskich.

Język knaan

Język knaan (Leshon Knaan, język judeosłowiański, język Kanaanu) – wymarły język (lub grupa języków) diaspory żydowskiej, który rozwinął się na bazie języków słowiańskich, głównie w oparciu o język czeski. Był używany na terenach słowiańskich do czasów średniowiecza. Zaliczany jest do języków zachodniosłowiańskich.

Niektórzy badacze twierdzą, że przetrwał do czasu ekspansji kultury aszkenazyjskiej i języka jidysz, przez który został wchłonięty i zasymilowany. Znane jest przynajmniej jedno świadectwo piśmiennicze[potrzebny przypis] z końca XVI wieku w języku polskim (?), zapisane jednak literami hebrajskimi. Świadczyć za tym miałyby również archaiczne zapożyczenia z języków słowiańskich w jidysz, w formach, które w czasie jego ekspansji w językach słowiańskich już nie istniały. Miałyby to być zapożyczenia z knaan.

Jeszcze inna hipoteza wyjaśniająca pochodzenie elementu słowiańskiego w jidysz, zaproponowana przez Paula Wexlera, zakłada, że on sam ma rodowód judeosłowiański (judeołużycki), a dopiero z czasem został zgermanizowany i błędnie jest klasyfikowany jako język germański.

Jednym z nielicznych dowodów istnienia języków judeosłowiańskich (w tym przypadku judeopolskiego) są napisy na XII- i XIII-wiecznych brakteatach polskich bitych przez żydowskich mincerzy na dworze Mieszka Starego i Leszka Białego. Jedna z zachowanych inskrypcji brzmi: משקא קרל פלסק, co transliteruje się mškɔ krl plsk i odczytuje „Mieszko król Polski”.

Ladino (dialekt)

Ladino (לאדינו), język judeohiszpański (ג'ודיאו-איספאנייול), judezmo, dżudezmo, spaniolisz, spaniolin – język żydowski powstały jako dialekt języka hiszpańskiego po wygnaniu Żydów sefardyjskich z Półwyspu Iberyjskiego w latach 1492–1497. Obecnie zapisywany jest głównie alfabetem łacińskim.

Mosze Ben–Ammi

Mosze Ben–Ammi (hebr.: משה בן-עמי, ang.: Moshe Ben-Ami, ur. w 1898 w Tyberiadzie, zm. 18 lutego 1960) – izraelski polityk i prawnik, w latach 1949–1951 poseł do Knesetu.

W pierwszych wyborach parlamentarnych w Izraelu w 1949 jedyny raz pierwszy dostał się do izraelskiego parlamentu z listy partii Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności.

Ogólni Syjoniści

Ogólni Syjoniści, Generalni Syjoniści (hebr.: ציונים כלליים, Tzionim Klalim) – centrowa grupa wewnątrz ruchu syjonistycznego, a później partia polityczna w Izraelu.

Pierwszy Kneset (1949–1951)

Pierwszy Kneset obradował w latach 1949–1951.

Wybory odbyły się 25 stycznia 1949, a pierwsze posiedzenie parlamentu miało miejsce 14 lutego 1949.

Romanioci

Romanioci (gr. Ρωμανιῶτες Rōmaniōtes) – Żydzi zamieszkujący terytoria współczesnej Grecji, jak i ziemie niegdyś znajdujące się pod rządami Greków lub zdominowane przez helleńską kulturę i język oraz ich potomkowie. Są oddzielną od Sefardyjczyków i Aszkenazyjczyków grupą. Posiadają swój własny język zwany jewanik, który jest dialektem język greckiego (którym Romanioci również potrafią się posługiwać). Nazwa społeczności wywodzi się od określenia Rhomaioi, którego używano w stosunku do greckich mieszkańców Cesarstwa Bizantyjskiego. Większe grupy Romaniotów zamieszkiwały Teby, Janinę, Chalkidę, Korfu, Artę i Korynt oraz wyspy Lesbos, Samos, Rodos, Cypr i Chios. Romanioci stanowili oddzielną społeczność od żydów sefardyjskich, którzy zaczęli osiedlać się w Grecji po wygnaniu z Hiszpanii w 1492 roku.

Społeczność ta dzisiaj już praktycznie nie istnieje. Po przybyciu Żydów sefardyjskich część Romaniotów zasymilowała się z nimi, porzucając język jewanik. Duże straty zadał tej społeczności holokaust. Większość Romaniotów zginęła w czasie II wojny światowej. Grecja znajdowała się pod okupacją sił państw Osi, przez co zamieszkujący ją Żydzi również objęci byli planem "Ostatecznego Rozwiązania"- wywożono ich do obozów koncentracyjnych w Środkowej Europie. Ci, którzy przetrwali II wojnę światową, migrowali do Stanów Zjednoczonych, Europy Zachodniej i Izraela. Dziś Grecję zamieszkuje około 4 500 - 6 000 żydów. Są oni potomkami zarówno Sefardyjczyków, jak i Romaniotów, ale praktycznie nie mówią już w jewanik.

Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności

Sefardyjczycy i Orientalne Społeczności (hebr.: ספרדים ועדות מזרח, Sfaradim VeEdot Mizrah) − izraelska partia polityczna, jedna z poprzedniczek Likudu.

Tami

Tami (hebr. תַּמִ"י, akronim od nazwy תנועת מסורת ישראלית, Tnuat Masoret Jisra’elit, czyli Ruch Izraelskiego Dziedzictwa) – izraelska, sefardyjska partia polityczna powstała w 1981 roku.

Wybory parlamentarne w Izraelu w 1949 roku

Wybory parlamentarne w Izraelu do I Zgromadzenia Ustawodawczego (Asefa haMekonenet), które później przekształciło się w pierwszy Kneset, odbyły się 25 stycznia 1949.

Oddano 506 567 głosów, w tym ważnych: 434 684. Próg wyborczy wynosił 1%, a więc aby uzyskać miejsce w Knesecie, należało otrzymać minimum 4346 głosów. Średnio na jedno miejsce przypadło 3592 głosów.

Wybory parlamentarne w Izraelu w 1951 roku

Wybory parlamentarne w Izraelu do Drugiego Knesetu odbyły się 30 lipca 1951.

Oddano 924,885 głosów, w tym ważnych: 687,492. Próg wyborczy wynosił 1%, a więc aby uzyskać miejsce w Knesecie, należało otrzymać minimum 6,874 głosów. Średnio na jedno miejsce przypadło 5,692 głosów.

Zgromadzenie Reprezentantów (Mandat Palestyny)

Zgromadzenie Reprezentantów (hebr. אספת הנבחרים, Asefat HaNivharim) – parlament społeczności żydowskiej w brytyjskim Mandacie Palestyny.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.