Rozstaw szyn

Rozstaw szyn (inaczej szerokość toru[1]) – najmniejsza odległość między liniami prostopadłymi do powierzchni tocznej, przecinającymi każdy profil główki szyny w zakresie od 0 do 14 mm poniżej powierzchni tocznej[2].

W Polsce szerokość ta, mierzona 14 mm poniżej górnej powierzchni szyn, wynosi na liniach normalnotorowych 1435 mm. Czym innym jest odległość między osiami główek szyn (wynosi 1500 mm).

Oprócz rozstawu normalnego, 1435 mm, istnieje kilka podstawowych rozstawów stosowanych w różnych państwach na liniach kolei sieci krajowej: 1000 mm, 1067 mm, 1520 mm, 1600 mm, 1668 mm, 1676 mm.

Niejednokrotnie konieczność prowadzenia pociągów różnych rozstawów tą samą trasą spowodowało budowę torów trój- lub czteroszynowych (w splocie). Splot trójszynowy stosować można tam, gdzie różnica rozstawu jest na tyle duża, by dało się umieścić dwie szyny obok siebie.

Istnieje pewna tolerancja, z którą pociągi jednego rozstawu mogą korzystać z toru innego rozstawu. Na przykład tor o prześwicie 1520 mm jest praktycznie kompatybilny z torem 1524 mm (ruch między Rosją i Finlandią odbywa się bez zmiany rozstawu kół – 1524 mm tor fiński i dawny rosyjski, tzw. carski). Różnica mogła być jeszcze większa: w USA pociągi rozstawu 1435 mm mogły używać torów o prześwicie 1448 mm. Przy odpowiednio szerokich obręczach kół mogły też używać toru 1473 mm.

Rail gauge
Rozstaw szyn
Splot - Tor - Tor tramwajowy

Track gauge

Kolej szerokotorowa
  Breitspurbahn 3 000 mm (118,1 in)
  Rozstaw brunelowski 2 140 mm (84,3 in)
  Rozstaw indyjski 1 676 mm (66,0 in)
  Rozstaw iberyjski 1 668 mm (65,7 in)
  Rozstaw irlandzki 1 600 mm (63,0 in)
  Rozstaw rosyjski 1 520 mm (59,8 in)

Kolej normalnotorowa
  Rozstaw standardowy
(tzw. stephensonowski)
1 435 mm (56,5 in)

Kolej średniotorowa
  Rozstaw szkocki 1 372 mm (54,0 in)
  Rozstaw przylądkowy 1 067 mm (42,0 in)
  Rozstaw metrowy 1 000 mm (39,4 in)

Kolej wąskotorowa
  Rozstaw trójstopowy 914 mm (36,0 in)
  Rozstaw bośniacki 760 mm (29,9 in)

Inne
  Rozstaw piętnastocalowy 381 mm (15,0 in)

Rail gauge world
Portal:Transport szynowy

Przegląd najpopularniejszych rozstawów szyn

Pogrubiono rozstawy nadal eksploatowane

Waldenburgerbahn
Waldenburgerbahn; tor 750 mm

Rozstawy wąskotorowe[3]

Kurve bei Mombasa
Tor metrowy, Uganda Railway pod Mombasą w Kenii
DualgaugeHakonetozanJP14
Tor trójszynowy umożliwiający jazdę pociągów o rozstawie kół 1067 mm i 1435 mm; koleje OdakyūHakone tozan, okolice Jokohamy

Rozstawy średnie

Kategoria wyróżniana w państwach, gdzie rozstawy z tego przedziału są podstawowe na sieci krajowej; w Polsce grupę tę włącza się do „torów wąskich”.

  • 1000 mm – tzw. „metrowy”, wiele kolei i tramwajów na całym świecie, m.in.:
    • Czechy: koleje linowo-terenowe w Karlowych Warach
    • Hiszpania, koleje wąskotorowe: od 1852
    • Brazylia, EF Leopoldina pod Rio de Janeiro, 1853
    • Indie, kolej Delhi – Farukh Nagar; w XX w. duża sieć w Bengalu Wschodnim
    • Argentyna: kolej Cordoba – Tucuman, 1873; tzw. „trocha angosta”
    • Malaje, od 1885
    • koleje w Boliwii
    • Kenia, Uganda: Uganda Rly., 1896
    • cała sieć kolejowa Madagaskaru (854 km)
    • Polska: wąskotorówki na Pomorzu Zachodnim, liczne sieci tramwajowe (Toruń, Łódź, Elbląg, Grudziądz i Bydgoszcz), kolejka turystyczna w WPKiW w Chorzowie (1957‒1966), turystyczna Piaseczyńsko-Grójecka Kolej Wąskotorowa
    • Słowacja: Tatrzańskie Koleje Elektryczne, kolej zębata Szczyrba – Szczyrbskie Jezioro
    • Ukraina: tramwaje we Lwowie
    • Niemcy: Tramwaje w Gerze (GVB)
  • 1009 mmtramwaje w Sofii
  • 1050 mm – Palestyna, Arabia: Kolej Hidżaska 1908; także inne koleje regionu
  • 1067 mm – tzw. „przylądkowy”:
  • 1100 mm – Niemcy, Braunschweiger Verkehrs-AG, 1879
  • 1101 mm – Szwecja, Fryckstads Järnväg, 1849
  • 1106 mm – kolej konna Budziejowice – Linz 1827 (3½ stopy austriackiej)
  • 1219 mm – tramwaje w Bradford 1884, Glasgow Subway 1896 (4 stopy brytyjskie)
  • 1372 mm – tzw. „szkocki” (4 stopy bryt. 6 cali):
    • pierwotnie wiele kolei w Szkocji, m.in. Ardrossan & Johnstone Rly., 1810
    • Japonia, tramwaje tokijskie (zachowane dwie linie), Keiō Dentetsu, jedna linia metra

Rozstaw normalnotorowy[3]

  • 1435 mm (4 stopy bryt. 8½ cala) – tzw. „stephensonowski” albo „normalny”[4]: Anglia, kolej Stockton & Darlington Rly. (1825); potem wiele kolei i tramwajów na całym świecie; o przyjęciu tego rozstawu jako standardowego zadecydowała zapewne jego popularność w krajach, gdzie kolej rozwinęła się najwcześniej: Wielkiej Brytanii, Niemczech, Francji, północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych. Rozstaw normalny jest również zastosowany na większości polskiej sieci kolejowej.
Jolimont
Melbourne, tory 1600 mm
GWR Nemesis at Trowbridge
Great Western Rly., tor „brunelowski”

Rozstawy szerokotorowe[3]

  • 1445 mm
  • 1448 mm – tzw. „pensylwański”, typowy dla Pennsylvania RR, w USA; używały go pociągi normalnotorowe; po 1886 stopniowa konwersja na rozstaw normalny
  • 1450 mmtramwaje w Dreźnie
  • 1458 mm – tramwaje w Lipsku
  • 1473 mm – dawny popularny rozstaw torów w stanach Ohio i New Jersey (lata 30. i 40. XIX wieku), które były zbudowane z szyn drewnianych z żelaznym okuciem powierzchni jezdnej; tzw. Ohio broad gauge
  • 1495 mmtramwaje w Toronto; potem także metro w Toronto
  • 1520 mm – tzw. „rosyjski” (nowy), standardowy dla państw byłego ZSRR, zastosowany również w Polsce na linii LHS
  • 1524 mm – tzw. „rosyjski” (stary):
    • USA: wiele kolei w stanach południowych w połowie XIX w. (5 stóp brytyjskich); konwersja większości na 1448 mm w 1886
    • Rosja, Николаевская ж.д., przed 1851; tramwaje warszawskie do 1947; nadal standardowy w Finlandii i w Estonii
  • 1575 mm – Irlandia, Dublin & Drogheda Rly., rozstaw pierwotny
  • 1581 mm – tzw. „pensylwański rozstaw tramwajowy”, obecnie tramwaje w Filadelfii i Pittsburgu (5 stóp bryt. 2¼ cala)
  • 1588 mm – tramwaje w Nowym Orleanie
  • 1600 mm – tzw. „irlandzki”:
    • Irlandia, wprowadzony zaleceniem z 1845
    • Australia, Wiktoria: kolej Melbourne & Hobson’s Bay Rly., 1854
    • Brazylia, São Paulo Railway, 1867
  • 1638 mm – tramwaje w Baltimore
  • 1664 mm – pierwotny rozstaw kolei portugalskich (5 stóp portugalskich)
  • 1668 mm – wspólny rozstaw „iberyjski”; obowiązujący standard sieci Hiszpanii i Portugalii
  • 1672 mm – kolej Barcelona — Mataró, Katalonia, 1848 (6 stóp katalońskich); pierwotnie podstawowy na sieci hiszpańskiej
  • 1676 mm – tzw. „brytyjski rozstaw kolonialny” (5½ stopy brytyjskiej):
    • Kanada, Champlain & St. Lawrence RR, 1836; później podstawowy w Kanadzie do 1870; następnie przejście na tor normalny dla integracji z kolejami USA
    • Indie, Great Indian Peninsular Rly. linia Bombaj — Thana, 1853; tzw. broad gauge, rozstaw standardowy w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu i Sri Lance
    • Argentyna, kolej Parque – Floresta, 1857; tzw. „trocha ancha”
    • USA, San Francisco: kolej BART 1972
  • 1825 mm – Rosja, kolej Царскосельская ж.д., tor pierwotny, 1836
  • 1880 mm – Irlandia, Ulster Rly., rozstaw pierwotny
  • 1945 mm – Holandia, kolej HSM, 1839‒66
  • 2000 mm – Szkocja, CairnGorm
  • 2140 mm – tzw. Brunel gauge, Anglia, kolej Great Western Rly., 1838‒92
  • 3000 mm (także 4000 mm i 6500 mm) – tak zwana Breitspurbahn – kolej planowana w czasach III Rzeszy

Przypisy

  1. Szerokość toru. W: Leksykon Terminów Kolejowych. Warszawa: KOW sp. z o.o., 2011, s. 370. ISBN 978-83-933737-0-3. [dostęp 2015-11-08].
  2. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1299/2014 z dnia 18 listopada 2014 r. dotyczące technicznych specyfikacji interoperacyjności podsystemu „Infrastruktura” systemu kolei w Unii Europejskiej (CELEX: 32014R1299).
  3. a b c Sylwia Charciarek, Bartłomiej Foltyn: Drogi kolejowe. [dostęp 2010-12-04].
  4. W Argentynie rozstaw normalny określa się jako „trocha media” („średni”).

Linki zewnętrzne

Karlino Wąskotorowe

Karlino Wąskotorowe – rozebrana w 1964 stacja kolejowa Kołobrzeskiej Kolei Wąskotorowej w Karlinie, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie białogardzkim, w gminie Karlino. Nieistniejąca stacja była zespolona z obecną normalnotorową stacją kolejową Karlino i była położona na jej terenie.

Dawna stacja końcowa rozebranej w 1964 linii kolei wąskotorowej z Gościna do Karlina. Linia o długości 19,26 km miała rozstaw szyn 1000 mm. Przez stację w Gościnie łączyła się w gęstą, wielokilometrową sieć kolei wąskotorowych na Pomorzu Zachodnim.

Obecnie na długości 2,3 km dawnego torowiska do mostu nad Parsętą prowadzi turystyczny Szlak Solny – (Karlino-Kołobrzeg, 38 km).

Kolej normalnotorowa

Kolej normalnotorowa – kolej, która używa torów z odległością między wewnętrznymi powierzchniami główek szyn wynoszącą 1435 mm.

Linia 1 metra w Barcelonie

Linia 1 metra w Barcelonie – druga najstarsza linia metra w Barcelonie oznaczana kolorem czerwonym. Powstała w roku 1926 pod nazwą Ferrocarril Metropolitano Transversal de Barcelona. Akcja połączenia stacji kolejowych została zainicjowana w związku z wystawą światową EXPO która odbyła się w 1929 roku na barcelońskim wzgórzu Montjuïc (stacja Espanya). Szczególną cechą tej linii jest rozstaw szyn wynoszący 1672 mm, charakterystyczny dla naziemnej sieci kolejowej Hiszpanii. Wszystkie pozostałe linie posiadają europejski rozstaw szyn. W trakcie budowy, w roku 1924, 11 robotników zginęło wskutek zapadnięcia się ziemi pomiędzy ulicami Comte d'Urgell i Casanova.

Pierwotnie linia liczyła 6 stacji (odcinek Universitat – Sants). Linię rozbudowywano do roku 1992, kiedy to otwarto ostatnią, trzydziestą stację. Całkowita długość trasy wynosi obecnie 20,7 kilometra.

Chociaż większość trasy przebiega pod ziemią, na krótkim odcinku przed i za stacją Mercat Nou (jedną z dwóch stacji na powierzchni ziemi w Barcelonie) tory poprowadzono po powierzchni ziemi, równolegle do torów kolejowych. Linię obsługują dwie stacje techniczno-postojowe: w Santa Eulalia i Sagrera.

Na trasie linii L1 kursują pociągi klasy 4000 i 6000.

Obecnie wznowiono prace nad planowanym wydłużeniem linii L1. Od stacji Fondo miałaby być wydłużona do Badalony (gdzie będzie połączenie z linią 2); Z drugiego końca planowane jest jej przedłużenie z Hospital de Bellvitge poprzez do Sant Boi de Llobregat.

Linia kolejowa Kozy Pomorskie – Poźrzadło Dwór

Linia kolejowa Kozy Pomorskie – Poźrzadło Dwór – częściowo rozebrana linia kolejowa wąskotorowa łącząca Kozy Pomorskie z Poźrzadło Dwór. Otwarcie linii nastąpiło 20 sierpnia 1896 roku. W 1945 odcinek Dobrzany – Poźrzadło Dwór został rozebrany przez armię czerwoną i oficjalnie zlikwidowany w 1948 roku. 1 czerwca zamknięto ruch pasażerski i towarowy na odcinku Kozy Pomorskie – Dobrzany. Na całej długości linii rozstaw szyn wynosił 1000 mm.

Linia kolejowa Sławno – Gołogóra

Linia kolejowa Sławno – Gołogóra – rozebrana linia kolejowa Sławieńskiej Kolei Powiatowej łącząca stacje Sławno z Gołogórą.

Linia posiadała rozstaw szyn wynoszący 750 mm oraz 1435 mm. Linia w większości była jednotorowa, tylko na krótkim odcinku pomiędzy Jacinkami a Polanowem Wąskotorowym posiadała dwa tory, które stanowiły splot pomiędzy szynami wąskotorowymi i normalnotorowymi. 21 grudnia 1897 roku otwarto odcinek Sławno – Kosierzewo – Polanów Wąskotorowy. Pierwotnie rozstaw szyn wynosił 750 mm. W dniu 29 maja 1898 roku uruchomiono odcinek Polanów – Gołogóra, a 1 listopada 1898 roku linię wydłużono o odcinek Nacław – Jacinki. W 1910 roku rozebrano odcinek Polanów R1 – a szesnaście lat później zamknięto dla ruchu pasażerskiego odcinek Żydowo Pomorskie – Gołogóra. Po 1934 roku rozebrano odcinek Sławno – Kosierzewo, zmieniono rozstaw szyn z 750 na 1435 mm i przebieg trasy (oficjalne otwarcie 21 grudnia 1934 roku), która biegła ze Sławna w przez Kwasowo w kierunku Kosierzewa i Gołogóry, pomijając stacje: Pomiłowo Wąskotorowe i Ugacie, likwidacji uległ również odcinek Polanów R2 – Polanów Wąskotorowy z jednoczesną zmianą prześwitu torów na 1435 mm pomiędzy Kosierzewem i Jacinkami.

Linia została w całości rozebrana w 1945 roku. Stacja Sławno (Schlawe), posiadała dworzec pomocniczy Schlawe Kleinbahnhof, który użytkowała Kolej Powiatowa.

Linia kolejowa Sławno – Ustka

Linia kolejowa Sławno – Ustka – rozebrana linia kolejowa łącząca Sławno z Ustką. Linia posiadała rozstaw szyn wynoszący 1435 mm, czyli była linią normalnotorową. Na całej swojej długości była jednotorowa. Linia została otwarta 18 sierpnia 1911 roku, natomiast rozebrana została po II wojnie światowej.

Linia kolejowa nr 167

Linia kolejowa nr 167 – linia kolejowa łącząca stacje Szobiszowice i Gliwice Port

Linia kolejowa nr 446

Linia kolejowa nr 446 - łączy granicę państwa w Brescie ze stacją Terespol.

Linia kolejowa nr 913

Linia kolejowa nr 913 – linia kolejowa łącząca stacje Narewka i Planta.

Nordjyske Jernbaner

Nordjyske Jernbaner, NJ (Północnojutlandzkie Koleje Żelazne) – duńska spółka oferująca lokalne połączenia kolejowe w regionie Vendsyssel.

Spółka powstała w roku 2001 jako połączenie firm Hjørring Privatbaner A/S (HP, linia: Hjørring — Hirtshals) i Skagensbanen A/S (SB, linia: Frederikshavn — Skagen). NJ przejęła obsługę obu linii, oprócz tego oferuje przewozy towarowe na trasie Aalborg — Hjørring — Frederikshavn.

Charakterystyka linii:

Frederikshavn - Skagen

otwarcie: 25 czerwca 1890

długość: 39,7 km

rozstaw szyn:

1890‒1924: 1000 mm

od 6 czerwca 1924: 1435 mm

Hjørring - Hirtshals

otwarcie: 19 grudnia 1925

długość: 16,5 km

rozstaw szyn: 1435 mm

Rozstaw bośniacki

Rozstaw bośniacki – rozstaw szyn, dla których odległość między wewnętrznymi powierzchniami główek szyn wynosi 760 mm. Przyjęto go w Austro-Węgrzech, gdzie ta szerokość była standardem na wybudowanych tam kolejach wąskotorowych (na wszystkich liniach z rozstawem 760 mm poza Bośnią rozstaw nazywano „bośniackim”). Podobne rozstawy to 750 mm i 762 mm (2′6″).

Rozstaw metrowy

Rozstaw metrowy - rozstaw szyn, w którym odległość między wewnętrznymi powierzchniami główek szyn wynosi 1000 mm. Koleje o tym rozstawie są klasyfikowane jako wąskotorowe, jednak w wielu krajach prowadzony jest po nich normalny ruch dalekobieżny (Tunezja, Indie), a nawet stanowią jedyny standard w kraju (Kenia). W takich przypadkach jako koleje wąskotorowe są klasyfikowane koleje o rozstawie mniejszym niż 1000 mm.

Rozstaw ten był niegdyś powszechnie stosowany w Europie przy kolejkach dojazdowych i ruchu dalekobieżnym w terenach górskich, jednak z czasem systemy te zostały w większości zlikwidowane.

Rozstaw ten jest także często używany w systemach tramwajowych. W Polsce jest jednym z dwóch rozstawów występujących w sieciach tramwajowych obok 1435 mm.

Rozstaw piętnastocalowy

Rozstaw piętnastocalowy – rozstaw szyn, dla których odległość między wewnętrznymi powierzchniami główek szyn wynosi 381 mm, czyli 15 cali. Użycie tego rozstawu zostało zapoczątkowane przez angielskiego pioniera kolei wąskotorowych Arthura Heywooda do swojej kolejki Duffield Bank Railway w 1874 roku wybierając tę szerokość, jako najtańszą w eksploatacji oraz najprostszą do zamontowania. Na świecie rozstaw ten ma główne zastosowanie przy parkowych miniaturowych kolejkach w celach turystycznych.

Rozstaw przylądkowy

Rozstaw przylądkowy - rozstaw szyn, w którym odległość między wewnętrznymi powierzchniami główek szyn wynosi 1067 mm. Istnieje na świecie około 112 000 km linii kolejowych na których jest stosowany, Koleje o tym rozstawie są klasyfikowane jako wąskotorowe, jednak w wielu krajach prowadzony jest po nich normalny ruch dalekobieżny (Australia, Japonia), a nawet stanowią jedyny standard w kraju (Południowa Afryka). W takich przypadkach jako koleje wąskotorowe są klasyfikowane koleje o rozstawie mniejszym niż 1067 mm.

Po raz pierwszy rozstaw przylądkowy został zastosowany w RPA w Kraju Przylądkowym (od którego pochodzi nazwa rozstawu) w roku 1873.

Rozstaw rosyjski

Rozstaw rosyjski – rozstaw szyn, dla których odległość między wewnętrznymi powierzchniami główek szyn wynosi 1520 mm. Najbardziej rozpowszechniony w krajach byłego Związku Radzieckiego, Mongolii oraz w Finlandii (wersja 1524-milimetrowa). Rozstaw ten jest także stosowany na sieciach tramwajowych (głównie w Rosji).

Skala 1

Skala 1 – nazwa skali stosowanej w modelarstwie kolejowym o podziałce 1:32.

Tramwaje w Chillán

Tramwaje w Chillán − zlikwidowany system komunikacji tramwajowej w Chillán w Chile.

Tramwaje w El Reno

Tramwaje w El Reno − zlikwidowany system komunikacji tramwajowej w El Reno w Oklahomie w Stanach Zjednoczonych.

Tramwaje w Temuco

Tramwaje w Temuco − zlikwidowany system komunikacji tramwajowej w Temuco w Chile, działający w latach 1881−1936.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.