Poziom morza

Poziom morza – punkt położony na wysokości teoretycznie równej zeru, w miejscu, gdzie morze styka się z lądem. Przyjęty w geografii i kartografii przeciętny poziom morza jest średnią wszystkich poziomów morza, wynikających z jego wahań, wywołanych takimi zjawiskami, jak falowanie czy pływy[1]. Pod uwagę należy też wziąć dłuższe cykle wahań poziomu morza: 19-letni cykl Metona i 223-miesięczny cykl saros.

W rzeczywistości ustalenie wartości średniego poziomu morza jest niezwykle trudne, np. średni poziom morza po pacyficznej stronie Kanału Panamskiego jest o 20 cm wyższy niż po stronie atlantyckiej. Przy wyznaczeniu poziomu morza trzeba też brać pod uwagę kształt elipsoidy (czy też geoidy), jaką jest Ziemia, oraz efekty wywołane lokalnymi anomaliami grawitacyjnymi. W dłuższym okresie średni poziom morza może zmienić się także na skutek globalnego ochłodzenia lub też globalnego ocieplenia, np. poprzez topnienie lądolodów.

W Polsce oraz większości byłych krajów bloku wschodniego, średni poziom morza wyznaczony jest w oparciu o wskazania mareografu w Kronsztadzie (Rosja, niedaleko Sankt Petersburga[1]). Natomiast w Wielkiej Brytanii średni poziom morza wyznaczany jest na podstawie pomiarów wykonanych w Newquay w Kornwalii. W sumie w Europie poszczególne kraje w swoich lokalnych systemach wysokościowych wykorzystywały co najmniej 15 różnych mareografów. Obecnie prowadzone są prace nad wprowadzeniem jednego Europejskiego Wysokościowego Systemu Odniesień (EVRS).[potrzebny przypis]

Wysokość jakiegoś punktu względem poziomu morza to jego wysokość bezwzględna. Oznacza się ją skrótem n.p.m., czyli nad poziomem morza. Tereny depresyjne, czyli położone poniżej poziomu morza, oznacza się skrótem p.p.m. lub podaje jako wartość ujemną np. brzeg Morza Martwego: 392 m p.p.m. lub −392 m n.p.m.

Niektóre tak zwane "morza", jak wspomniane wyżej Morze Martwe czy Morze Kaspijskie, są w rzeczywistości jeziorami, zatem żadne z nich nie jest używane do wyznaczania opisanego wyżej średniego poziomu morza.

Na innych planetach, gdzie brak jest pokrywy wodnej, „poziom morza”, wobec którego określa się wysokości pozostałych punktów, oblicza się jako średnią wysokości wszystkich punktów na powierzchni planety.

Zobacz też

Przypisy

  1. a b Poziom morza. Encyklopedia PWN. [dostęp 2018-04-30].

Linki zewnętrzne

Abrazja (geologia)

Abrazja (łac. abrasio „zeskrobywanie”) – jeden z procesów erozyjnych. Polega na ścieraniu podłoża skalnego przez luźny materiał skalny przemieszczany przez prądy rzeczne i morskie, falowanie wód, przypływy i odpływy morskie, lodowce i wiatry, także na wzajemnym ścieraniu materiału skalnego, wskutek czego ulega on rozdrobnieniu i obtoczeniu. Zachodzi na stromych, skalnych brzegach dużych zbiorników wodnych, takich jak oceany, morza i duże jeziora. Pewne znaczenie ma również rozpuszczanie skał przez wodę. Efektem działania abrazji jest powstawanie klifu i platformy abrazyjnej, osiągającej zazwyczaj szerokość od kilku do kilkunastu metrów (rzadziej – gdy poziom morza powoli się podnosi lub ląd się obniża – nawet do kilkudziesięciu metrów (np. wybrzeża Norwegii)). Widowiskowym przykładem działania abrazji jest klif przy ruinach kościoła w Trzęsaczu na brzegu Morza Bałtyckiego.

Gwatemala (departament)

Gwatemala – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony w południowej części kraju. Stolicą departamentu jest miasto Gwatemala, będące jednocześnie stolicą kraju. Departament graniczy na zachodzie z departamentem Sacatepéquez, Chimaltenango i Quiché, na południu z departamentami Escuintla, Santa Rosa na wschodzie z departamentem Jalapa i na północy z departamentami El Progreso i Baja Verapaz.

Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są San José Pinula, San Pedro Ayampuc, Villa Nueva, Amatitlán i Mixco. Departament ma charakter górzysty z kilkoma czynnymi wulkanami na południu. Średnie wyniesienie nad poziom morza wynosi 1 458 m, natomiast klimat jest umiarkowany ze względu na wyniesienie nad poziom morza.

Jalapa (departament)

Jalapa – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony w południowo-wschodniej części kraju. Stolicą departamentu jest miasto Jalapa. Departament graniczy na zachodzie z departamentem Gwatemala, na południu z departamentami Santa Rosa i Jutiapa, na wschodzie z departamentem Chiquimula i na północy z departamentem Totonicapán.

Jest średnim pod względem wielkości i liczebności mieszkańców departamentem Gwatemali. Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są San Luis Jilotepeque, Monjas i San Pedro Pinula. Departament ma charakter górski a średnie wyniesienie nad poziom morza wynosi 1 362 m. Klimat jest zmienny od umiarkowanego po tropikalny, w zależności od wyniesienia nad poziom morza.

Jutiapa (departament)

Jutiapa – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony w południowo-wschodnim krańcu kraju. Stolicą departamentu jest miasto Jutiapa. Departament graniczy na zachodzie z departamentem Santa Rosa, na południu wąskim pasem sięga wybrzeża Pacyfiku oraz graniczy granicą państwową z Salwadorem, na wschodzie Hondurasem i na północy z departamentami Chiquimula i Jalapa.

Jest średnim pod względem wielkości i liczebności mieszkańców departamentem Gwatemali. Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są Santa Catarina Mita, Asunción Mita, Atescatempa i San José Acatempa. Departament ma charakter górski obniżający się w kierunku oceanu, średnie wyniesienie nad poziom morza wynosi 906 m. Klimat jest zmienny od umiarkowanego po tropikalny, w zależności od wyniesienia nad poziom morza.

Latarniowiec

Latarniowiec – statek wodny pełniący funkcję latarni morskiej lub innego światła nawigacyjnego. Klasyfikowany jest jako pływający znak nawigacyjny. Przeważnie bez napędu, zakotwiczony na stałe w miejscu, gdzie budowa latarni morskiej jest niemożliwa albo nieopłacalna.

Oprócz światła o pewnej charakterystyce (nie może jednak z powodu ruchu obrotowego statku występować światło sektorowe), latarniowce wyposażano w sygnał mgłowy, później w radiolatarnie i radionamiernik Racon. Zasięg światła latarniowców nie jest daleki ze względu na niskie wzniesienie światła nad poziom morza.

Obecnie latarniowce są spotykane coraz rzadziej, zamiast nich stosuje się pławy świetlne (Light-float) lub LANBY (large automatic navigation buoy – wielka, automatyczna boja nawigacyjna). Pławy są opisane w spisach świateł i publikacjach nautycznych (locjach).

Polska w swojej historii nie miała żadnej jednostki tego rodzaju, choć przed II wojną światową podejmowano starania w celu pozyskania latarniowca. Wrak duńskiej jednostki Motorfyrskib No. II z 1916 niszczeje zatopiony przy nabrzeżu, w gdańskiej stoczni. W sierpniu 2016 ogłoszono że wrak zostanie wydobyty, co stało się ostatecznie w grudniu 2018.

Ląd

Ląd – obszar skorupy ziemskiej niepokryty wodami mórz i oceanów. Lądy zajmują około 29% powierzchni Ziemi, łącznie 149 milionów km². Dla większych, zwartych obszarów lądu przyjęto nazwę kontynent, mniejsze obszary lądu to wyspy. Średnie wzniesienie lądu ponad poziom morza wynosi 875 metrów. W odniesieniu do kontynentów zamiennie używa się nazwy „stały ląd”, w odróżnieniu od wysp, których nie zalicza się do powierzchni lądu.

Morze Beringa

Morze Beringa – obszar wodny położony w północnej części Oceanu Spokojnego o powierzchni ok. 2 mln km². Od północy i wschodu graniczy z Alaską, na zachodzie z Syberią, a na południu jego granice wyznacza łuk wyspowy tworzony przez Aleuty. Morze Beringa otrzymało nazwę na cześć Vitusa Beringa, duńskiego komandora w służbie rosyjskiej, który je odkrył i opisał.

W czasie ostatniej epoki lodowcowej poziom morza był na tyle niski, że umożliwił migrację zarówno ludziom, jak i zwierzętom z Azji do Ameryki Północnej suchą stopą poprzez ląd Beringii, który jest obecnie dnem morza w okolicy cieśniny Beringa.

Na Morzu Beringa znajdują się m.in. Wyspy Komandorskie i Wyspy Pribyłowa.

N.p.m.

Skrót n.p.m. – nad poziomem morza – używany jest przy mierzeniu wysokości bezwzględnej danego obiektu na Ziemi. Wielkość ta wyrażona jest najczęściej w metrach (m n.p.m.) i określa wysokość nad punktem odniesienia, którym jest średni poziom morza (p.m.).

Biorąc pod uwagę, że Ziemia nie jest idealną kulą, oraz to, że średnie poziomy poszczególnych mórz i oceanów są różne, problemem staje się, co uznać za „poziom morza”. W Polsce poziomem odniesienia był średni poziom Bałtyku w rosyjskiej miejscowości Kronsztad na wyspie Kotlin koło Petersburga (geodezyjny układ wysokościowy PL-KRON86-NH). Od roku 2012 wprowadzany jest geodezyjny układ wysokościowy PL-EVRF2007-NH oparty na średnim poziomie Morza Północnego w Amsterdamie. Całkowite przejście z układu PL-KRON86-NH na układ PL-EVRF2007-NH zaplanowano na koniec roku 2019. Różnica poziomu Amsterdam względem poziomu Kronsztad wynosi -0,084 m[potrzebny przypis]. W Europie używa się także poziomu odniesienia wyznaczonego przez poziom Morza Śródziemnego u wybrzeży Marsylii[potrzebny przypis].

W lotnictwie na oznaczenie wysokości nad poziomem morza używa się angielskiego skrótu AMSL (ang. Above Mean Sea Level).

P.p.m.

p.p.m. – skrót używany w geografii do określenia terminu pod poziomem morza lub poniżej poziomu morza, czyli poniżej umownej granicy 0 m, na której znajduje się przyjęty poziom morza. Miejsce poniżej poziomu morza nazywa się depresją.

Petén (departament)

Petén – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony na północy kraju. Jest największym departamentem w Gwatemali, zajmując około 1/3 powierzchni kraju. Stolicą departamentu jest miasto Flores. W skład departamentu wchodzi 12 gmin (municipios). Departament graniczy na północy i na zachodzie granicą państwową z Meksykiem, na wschodzie granicą państwową z Belize, na południu z departamentami Izabal i Alta Verapaz.

Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są San Benito, Sayaxché, San Andrés i La Libertad. Departament ma charakter nizinny o średnim wyniesieniu nad poziom morza 127 m i ciepłym, tropikalnym klimacie.

Polesie

Polesie (biał. Палессе, ukr. Полісся, ros. Полесье) (845) – kraina geograficzna i historyczna, leżąca głównie na terytorium obecnej Białorusi i Ukrainy, oraz częściowo Polski i Rosji. Stanowi południowo-zachodnią część Niżu Wschodnioeuropejskiego.

Polesie jest równiną w dorzeczu Prypeci i Bugu, wznoszącą się 100–250 m nad poziom morza (maks. 316 m).

Wody gruntowe zalegające tuż pod powierzchnią tworzą płytkie jeziora i rozległe bagna. Na terenie Polesia występują liczne rzeki, a miejscami wśród bagien nieco wyższe równiny morenowe i lodowcowo-wodne oraz utrwalone wydmy. Na południu wzniesienia ze skał starszego podłoża (margle kredowe i granity). Od początku XX w., zwłaszcza w okolicach Saren, funkcjonują kamieniołomy. Blisko połowę powierzchni zajmują bagna i związane z nimi kompleksy torfowisk. Występują złoża ropy naftowej, węgla brunatnego i torfu. Niegdyś eksploatowana była także ruda darniowa.

Roślinność obfituje w relikty glacjalne (wierzba lapońska, brzoza niska) oraz bagienne lasy łęgowe i olsy (z olszą czarną). Na terenach wyżej wzniesionych występują bory sosnowe i lasy mieszane, a w południowej części rośnie w nich różanecznik żółty (Rhododendron luteum). Tereny zalesione zajmują ok. 30% powierzchni Polesia.

Główne miasta: Brześć, Pińsk, Mozyrz, Homel.

Poziom

Poziom (płaszczyzna pozioma) – płaszczyzna prostopadła do kierunku działania siły ciężkości na powierzchni Ziemi lub w jej pobliżu.

W geofizyce rozróżnia się poziom jako płaszczyznę, a powierzchnia prostopadłą do kierunku pola grawitacyjnego Ziemi nazywa się geoidą.

W technice (np. w budownictwie) do wyznaczania poziomu służy poziomica.

W połączeniach frazeologicznych, np. poziom morza, poziom zerowy, płaszczyzna odniesienia do pomiaru wysokości różnych miejsc (punktów) na lądzie.

Quetzaltenango (departament)

Quetzaltenango – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony w południowo zachodniej części kraju. Stolicą departamentu jest miasto Quetzaltenango. Departament graniczy na zachodzie z departamentem San Marcos, na południu z departamentami Retalhuleu i Suchitepéquez, na wschodzie graniczy z departamentem Sololá i Totonicapán i na północy wąskim pasem z departamentem Huehuetenango.

Jest średnim pod względem wielkości, lecz jednym z czołowych pod względem liczebności mieszkańców departamentem Gwatemali. Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są Cantel, Coatepeque, Totonicapán i Momostenango. Departament na północy ma typowo górski charakter ukształtowania powierzchni a średnie wyniesienie nad poziom morza wynosi 2333 m. Klimat jest umiarkowany do chłodnego, z dużymi amplitudami dobowymi.

Quiché (departament)

Quiché (El Quiché) – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony w północno - środkowej części kraju. Jest jednym z większych departamentów. Stolicą departamentu jest miasto Santa Cruz del Quiché. W skład departamentu wchodzi 21 gmin (municipios). Departament graniczy na północy granicą państwową z Meksykiem, na wschodzie z departamentami Alta Verapaz i Baja Verapaz na południu Chimaltenango i Sololá na zachodzie z departamentami Totonicapán i Huehuetenango.

Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są Chajul, Uspantán i Sacapulas. Departament ma charakter górzysty o średnim wyniesieniu nad poziom morza wynoszącym 2021 m i o umiarkowanym do chłodnego klimacie.

Ruchy eustatyczne

Ruchy eustatyczne – długookresowe zmiany poziomu wód oceanicznych, spowodowane bilansem obiegu wody w przyrodzie, zmianami klimatycznymi.

Średni poziom morza może zmienić się poprzez wiązanie wielkiej ilości wody światowego oceanu na powierzchni kontynentów w czaszach lądolodów podczas zlodowaceń i uwalnianie jej podczas ociepleń (interglacjałów). Amplituda tych zmian w plejstocenie osiągała wartość 120–150 m.

W skali geologicznej obecny poziom morza jest niski, niższy o 150–400 m od maksymalnych. Gdyby stopiły się wszystkie lądolody, podniósłby się o 67,5 m[potrzebny przypis] ponad obecny poziom morza. Wyższe geologicznie poziomy morza zawiązane były z rozmieszczeniem, a głównie rozpłaszczeniem kontynentów. Im bardziej lądy są wypiętrzone, tym niższy jest poziom oceanu. Erozja powoduje zasypywanie morza i podnoszenie jego poziomu, wypiętrzanie gór, odwrotnie, jego obniżanie. Kontynenty co najmniej dwa razy zebrały się razem i podzieliły.

Podczas ostatniego zlodowacenia (115 do 11,5 tys. lat temu) najniższy poziom oceanu miał miejsce ok. 25–20 tys. lat temu (niższy od obecnego o około 130 m). Dane te są mierzone bezpośrednio i estymowane na podstawie potencjalnej objętości lądolodów, przy czym lądolód skandynawski, ze względu na objętość, odgrywał tu o wiele mniejszą rolę niż lądolód północnoamerykański i lodowce antarktyczne.

Suchitepéquez

Suchitepéquez – jeden z 22 departamentów Gwatemali, położony w południowo zachodniej części kraju. Stolicą departamentu jest miasto Mazatenango. Departament graniczy na zachodzie z departamentem Retalhuleu, na południu wąskim pasem sięga wybrzeża Pacyfiku, na wschodzie graniczy z departamentami Escuintla i Chimaltenango na północy z departamentami Chiquimula i Sacatepéquez.

Jest średnim pod względem wielkości i liczebności mieszkańców departamentem Gwatemali. Najważniejszymi miastami w departamencie oprócz stołecznego są Chicacao, Patulul, San Miguel Panán i Rio Bravo. Departament na północy ma charakter górski obniżający się szybko w kierunku oceanu w rozległą nizinę dwóch rzek uchodzących do Pacyfiku Rio Nahualate i Río Icán. Średnie wyniesienie nad poziom morza wynosi 371 m. Klimat jest ciepły, tropikalny.

Wysokość bezwzględna

Wysokość bezwzględna – pionowa odległość (wysokość) danego punktu względem przyjętego punktu odniesienia, którym jest średni poziom morza. Wysokość bezwzględna oznaczana jest skrótem n.p.m., czyli nad poziomem morza.

W niektórych krajach wysokość tego samego punktu może się nieznacznie różnić, ze względu na przyjęte różne krajowe systemy odniesienia, w których poziom morza obliczany jest na podstawie wskazań różnych mareografów. Rosyjskie, później zaś i polskie mapy używają wskazań mareografu w Kronsztadzie, austro-węgierskie – mareografu w Trieście, holenderskie – mareografu w Amsterdamie, niemieckie – znaku na elewacji w kościele w Wallenhorst, francuskie – mareografu w Marsylii, a włoskie i szwajcarskie – mareografu w Genui.

Wysokość względna

Wysokość względna – pionowa odległość (wysokość) jakiegoś punktu względem punktu odniesienia innego niż poziom morza. Mówiąc o wysokości względnej, najczęściej ma się na myśli wysokość szczytów górskich w stosunku do den dolinnych lub bezpośrednio otaczających je wyżyn lub nizin. Stanowi ona podstawę rozróżnienia dwóch wielkich form terenu: wyżyn i gór.

Wyżyna Kolorado

Wyżyna Kolorado ((ang.) Colorado Plateau) – kraina fizycznogeograficzna położona w Górach Skalistych, w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, w rejonie zwanym Four Corners, na terenie stanów Kolorado, Utah, Arizona, Nowy Meksyk.

Wyżyna zajmuje powierzchnię około 360 tys. km², jest wyniesiona ponad poziom morza na wysokość od około 300 metrów do 4267 metrów, ze średnim wyniesieniem 1585 metrów n.p.m..

Na terenie wyżyny Kolorado pojawiają się twory prekambryjskie, powstałe w trakcie licznych transgresji morskich, procesów górotwórczych, ruchów uskokowych wraz z towarzyszącymi im wylewami wulkanicznymi. Prekambryjska tarcza krystaliczna została przykryta osadami paleozoicznymi i mezozoicznymi, pochodzącymi z niszczenia brzeżnych, dźwigających się gór. Jest nieckowatym wypiętrzeniem, tworem młodych, ciągnących się południkowo łańcuchów górskich, tworzonych przez Kordyliery.

Liczne rzeki (m.in. Kolorado, San Juan, Green) toczą swe wody w wielkich kanionach, wyżłobionych w potężnych masywach górskich i wyżynach. Przeważa skąpa roślinność pustyń i półpustyń, związana z położeniem w cieniu opadowym gór Sierra Nevada. Średnie opady na terenie wyżyny nie przekraczają 250 mm. Połączenie suchego klimatu oraz wysokiego wyniesienia ponad poziom morza sprawia że roślinność na wyżynie Kolorado jest bardzo uboga. Brak roślinności, w połączeniu z bogatą rzeźbą terenu sprawia że w kanionach często dochodzi do powodzi błyskawicznych.

Na terenie wyżyny Kolorado znajduje się wiele obszarów chronionych, w tym 9 parków narodowych (Arches, Black Canyon of the Gunnison, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef, Grand Canyon, Mesa Verde, Petrified Forest oraz Zion), 16 narodowych pomników przyrody (np. Aztec Ruins National Monument) oraz liczne lasy narodowe i parki stanowe.

Przeważa klimat podzwrotnikowy kontynentalny, wybitnie suchy. W części południowej (Arizona) około 19,5 tys km² zajmuje Pustynia PstraNiewielkie ośrodki wydobycia bogatych złóż uranu, molibdenu i wanadu.

Topografia
wysokość bezwzględna
wysokość względna
Powiązane pojęcia

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.