Powstanie jońskie

Powstanie jońskie (w latach 499–494 p.n.e.) – rewolta związku miast greckich w Azji Mniejszej przeciwko panowaniu perskiemu. Zostało krwawo stłumione przez Dariusza I Wielkiego po zdobyciu Miletu w roku 494 p.n.e.

Powstanie jońskie
wojny perskie
Najważniejsze wydarzenia

Najważniejsze wydarzenia
Czas 499494 p.n.e.
Miejsce Jonia
Terytorium Azja Mniejsza
Morze Jońskie
Przyczyna chęć zrzucenia hegemonii
Wynik zwycięstwo Persów
Strony konfliktu
Jonowie i sprzymierzeńcy Persowie
Dowódcy
Histiajos
Arystagoras
Artafernes
Wojny grecko-perskie

Powstanie jońskie
Naksos – Sardes – Efez – Cypr – Milet – Lade I wojna perska
Naksos – Eretria – Maraton

II wojna perska
TermopileArtemizjonSalaminaPlatejeMykale – Sestos – Bizancjum – Eion – Eurymedon – Tazos – Pampremis – Memfis – Prosoptis – Kition – Salamina – Famagusta

Tło konfliktu

W VI wieku p.n.e. Królestwo Perskie stało się potęgą w świecie starożytnym. W roku 546 p.n.e. władca perski Cyrus II Wielki pokonał Krezusa – króla lidyjskiego – i zajął stolicę kraju, Sardes, dzięki czemu opanował całą Azję Mniejszą, a tym samym greckie polis w Jonii. Sytuacja ta wkrótce doprowadziła do wybuchu konfliktu.

Histiajos, tyran Miletu przetrzymywany wbrew swej woli na dworze króla perskiego, zdecydował się wywołać w Jonii powstanie. Wiedząc, że mieszkańcy miast jońskich nie znoszą perskiej hegemonii, wysłał do Miletu swego zaufanego niewolnika, przesyłając list wytatuowany na ogolonej głowie posłańca. List ten odczytał władający w imieniu teścia Arystagoras i zawiązał spisek. Obaj działali z pobudek osobistych: Arystagorasowi chodziło o zdobycie niepodzielnej władzy, Histiajos liczył na to, że Dariusz jemu właśnie zleci stłumienie powstania i przywróci go do łask[1].

Przeciwnikiem powstania był historyk Hekatajos, który radził spiskowcom, by, jeżeli zdecydują się chwycić za broń, przede wszystkim zadbali o panowanie na morzu. Do tego potrzebna była jednak współpraca innych greckich polis oraz pieniądze ze skarbca świątyni Apollona w Didymach, do czego ostatecznie nie doszło[2].

Według Herodota Arystagoras udał się do Grecji właściwej, szukając poparcia. W Sparcie miał rozmawiać z królem Kleomenesem I, starając się przekonać go do wyprzedzającego ataku na Persję (co miało być łatwe), obiecywać miał wielką ilość łupów oraz zwracać uwagę, że stolica, Suza, leży w odległości "zaledwie" trzech miesięcy marszu od wybrzeża[3]. Kleomenes – zdając sobie sprawę, jak pisał Herodot, że na ogromnym obszarze Azji Mniejszej jego wojsko uległoby rozproszeniu – miał odmówić, ale Arystagoras miał mieć więcej szczęścia w Atenach, ponieważ, łatwiej przekonać tysiąc Ateńczyków niż jednego spartańskiego króla[4]. Ateny uznawały się za opiekuna wszystkich Jonów i uważały za swój obowiązek przyjść im z pomocą. Ostatecznie Ateny oddały do dyspozycji powstańców dwadzieścia okrętów, zaś mająca dług wdzięczności wobec Miletejczyków Eretria – pięć[5].

Przebieg działań

Początkowo powstańcy – poza wygnaniem lokalnych perskich satrapów i uwolnieniem Pajonów, których Megabazos przesiedlił do Frygii, a których teraz odesłano do rodzinnej Tracji – nie podejmowali żadnych działań zbrojnych, oczekując na przybycie sojuszniczych okrętów. Gdy te pojawiły się wreszcie jesienią roku 499, Jonowie napadli na Sardes, paląc doszczętnie miasto (wraz z powszechnie znaną świątynią Kybele), ale zostali odparci przez garnizon cytadeli, którym dowodził brat królewski Artafernes[6].

Spalenie Sardes spowodowało rozszerzenie się powstania na państwa greckie nad Hellespontem i Bosforem, co zablokowało łączność Persów z własnymi wojskami stacjonującymi w Tracji, a także zapewniło dowóz, niezbędnego walczącym, zboża z kolonii greckich nad Morzem Czarnym. Jednakże ta nieprzemyślana akcja sprowokowała Persów do uderzenia na ziemie Jonów. Jesienią 498 roku zadali im poważną klęskę pod Efezem[7].

Po kilku latach ciężkich walk flota jońska poniosła druzgocącą klęskę w roku 494 pod Lade i rebelia została stłumiona przez Persów (kwiat młodzieży jońskiej posłano na dwór Dariusza, gdzie z chłopców uczyniono eunuchów, a z dziewcząt nałożnice). Arystagoras zginął, Histiajosa wbito na pal (jego głowę Artafernes posłał Dariuszowi), a z jońskich miast najgorszy los spotkał Milet. Dla postrachu miasto zostało zrównane z ziemią, a ci, którzy przeżyli oblężenie, poszli w niewolę. Ocalała jedynie Samos, gdyż jej flota we właściwym momencie uciekła spod Lade[8].

Najważniejsze wydarzenia powstania

Skutki powstania

Klęskę powstania najdotkliwiej odczuli mieszkańcy Jonii. Większość kwitnących do niedawna ośrodków miejskich zubożała i zaczęła popadać w ruinę. W roku 490 p.n.e. Persowie najechali Attykę, co było odwetem za udział Ateńczyków w spaleniu Sardes. Wygrana w bitwie pod Maratonem udaremniła wprawdzie ten zamiar, ale wojny perskie, które powstanie zapoczątkowało, miały trwać pół wieku.

Przypisy

  1. Hammond 1973 ↓, s. 257.
  2. Hammond 1973 ↓, s. 257-258.
  3. Herodot, V, 49-50 ↓.
  4. Herodot, V, 97 ↓.
  5. Hammond 1973 ↓, s. 258.
  6. Hammond 1973 ↓, s. 258-259.
  7. Dupuy i Dupuy 1992 ↓, s. 27.
  8. Hammond 1973 ↓, s. 261.

Bibliografia

  • Herodot: Dzieje. tłum. Seweryn Hammer. Warszawa: Czytelnik, 2011. ISBN 978-83-07-03254-2.
  • N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.
  • R. Ernest Dupuy, Trevor N. Dupuy: The Harper Encyclopedia of Military History. New York: Harper Collins Publishers, 1993. ISBN 0-06-270056-1.
Arystagoras

Arystagoras – tyran Miletu na przełomie VI i V wieku p.n.e.

Był synem Molpagorasa, zięciem (i bratankiem) Histiajosa, którego Persowie uczynili tyranem Miletu. Arystagoras przejął kontrolę nad miastem, gdy Histiajos został wezwany na dwór króla perskiego Dariusza jako doradca. Gdy w roku 502 p.n.e. przeciwko władzy Persów zbuntowało się Naksos, Persowie zażądali od Arystagorasa pomocy, a ten zobowiązał się (w zamian za uznanie go nowym tyranem Miletu) wesprzeć Artafernesa, perskiego satrapę Lidii, jako dowódca floty. W trakcie przygotowań do inwazji Arystagoras pokłócił się z innym dowódcą Megabatesem, który z zemsty poinformował Naksyjczyków, że flota perska nadciąga.

Obrońcy zdołali się przygotować do odparcia napaści, atak się nie powiódł, a sojusz Arystagorasa z Artafernesem uległ rozpadowi. W obawie przed perskim odwetem Arystagoras zaczął planować powstanie wszystkich Jonów. Histiajos, zakładnik w odległej Suzie, któremu marzył się powrót na tron Miletu, również nakłaniał bratanka do rozpoczęcia powstania, sądząc, że Persowie stłumią bunt i mianują go ponownie władcą. W roku 499 p.n.e. Arystagoras uzyskał poparcie większości obywateli miasta, z wyjątkiem niewielkiej partii skupionej wokół logografa Hekatajosa. Przywrócono ustrój demokratyczny i wkrótce inne miasta jońskie przyłączyły się do buntu przeciwko Persom, rozpoczynając tym samym Powstanie jońskie.

Arystagoras udał się do Grecji właściwej, szukając poparcia. W Sparcie rozmawiał z królem Kleomenesem, starając się przekonać go do wyprzedzającego ataku na Persję, co miało być łatwe oraz zaowocować zagarnięciem wielu łupów po drodze, zważając również na to, że stolica – Suza – znajdowała się w odległości „zaledwie” trzech miesięcy marszu od wybrzeża. Kleomenes odmówił, ale Arystagoras miał więcej szczęścia w Atenach, ponieważ, jak pisał Herodot, „łatwiej przekonać tysiąc Ateńczyków niż jednego spartańskiego króla”. W rzeczywistości Ateny uznawały się za opiekuna wszystkich Jonów i uważały za swój obowiązek przyjść im z pomocą.

Korzystając z ateńskich posiłków, Arystagoras przypuścił zwycięski atak na Sardes, stolicę tzw. satrapii europejskiej. Gdy po klęsce pod Efezem tempo ofensywy jońskiej ustało (a Histiajos ponownie został tyranem), Arystagoras, przewidując ostateczną klęskę powstania, zbiegł do Tracji, gdzie jego wuj założył kilkanaście lat wcześniej kolonię Myrkinos nad brzegami Strymonu, w miejscu późniejszej ateńskiej kolonii Amfipolis. Został tam zabity w bliżej niewyjaśnionych okolicznościach, zapewne w roku 497 p.n.e.

Bitwa morska pod Lade

Bitwa morska pod Lade – starcie zbrojne, które miało miejsce w roku 494 p.n.e. pomiędzy flotami Jonów i Persów. Był to kulminacyjny punkt powstania jońskiego i jednocześnie początek wojen perskich.

Dariusz I Wielki

Dariusz I Wielki (język staroperski: Dārayawuš, per.: داریوش, heb.: דַּרְיָוֵשׁ, język starogrecki: Δαρεῖος) (ok. 550-485 p.n.e.) – władca perski („Król Królów”, szachinszach) z dynastii Achemenidów panujący od 521 do 485 p.n.e., syn Hystaspesa (Wisztaspa). Monoteista, oddany czciciel Ahuramazdy, w swych inskrypcjach nigdy nie wspominał z imienia innych bogów. Zasłynął dzięki wprowadzeniu w swym państwie sprawnej organizacji administracyjnej i politycznej oraz licznym podbojom.

Kalendarium historii Grecji

Kalendarium historii Grecji – uporządkowany chronologicznie, począwszy od czasów najdawniejszych aż do współczesności, wykaz dat i wydarzeń z historii Grecji oraz jej krain historycznych.

Oblężenie Naksos

Oblężenie Naxos – starcie zbrojne, które miało miejsce w roku 499 p.n.e. Miasto oblegały wojska perskie pod dowództwem Megabatesa, wspomagane przez greckich Jonów prowadzonych przez Arystagorasa i wygnanych z Naksos arystokratów. Było to pierwsze starcie, które zapoczątkowało mające trwać pół wieku wojny perskie.

W 500 roku p.n.e., do tyrana Miletu, Arystagorasa, przybyli wygnani z wyspy Naksos arystokraci, którzy – prosząc o pomoc militarną – obiecali bogate dary i pokrycie kosztów całej wyprawy. Arystagoras przekonał w Sardes satrapę Lidii i brata króla Dariusza I, Artafernesa, że wyprawa otworzy drogę na zachód (wyspa Naksos nie była pod władaniem perskim). Arystagoras dostał 200 okrętów i 40 000 ludzi pod dowództwem Megabatesa. Wyprawa wyruszyła z Miletu wiosną 499 roku. Na samym jej początku doszło do konfliktu między Megabatesem a Arystagorasem, który bez ogródek powiedział Persowi, że ma wykonywać jego rozkazy. Jak twierdzi Herodot, oburzony Megabates – by pokrzyżować plany Arystagorasa – uprzedził Naksyjczyków o zamierzanej napaści, co pomogło mieszkańcom przygotować się do oblężenia.

Niepowodzenie wyprawy było ciosem dla Artafernesa, bowiem Arystagoras obiecywał mu łatwe zwycięstwo, a tymczasem Persowie ponieśli duże straty finansowe, z których musiał tłumaczyć się przed królem. Arystagoras zdawał sobie sprawę, że cała sprawa przekreśliła jego karierę w perskiej służbie, więc zaczął podburzać Jonów do powstania przeciw panowaniu perskiemu.

Wojny perskie

Wojny grecko-perskie – wojny stoczone w pierwszej połowie V wieku p.n.e. pomiędzy imperium perskim a greckimi poleis. W 546 r. p.n.e. Cyrus Wielki, twórca potęgi państwa perskiego, podbił leżącą w Azji Mniejszej Lidię, a w następnych latach Persowie zdobyli podległe wcześniej królom lidijskim greckie miasta na wschodnim wybrzeżu Morza Egejskiego. W 499 p.n.e. miasta te zbuntowały się przeciw władzy perskiej i wznieciły powstanie, nie doczekały się jednak znaczącej pomocy z poleis pozostających poza zasięgiem władzy perskiego króla (niewielkie kontyngenty przysłały jedynie Ateny i Eretria). Powstanie upadło w 493 p.n.e., a w 490 p.n.e. ruszyła perska wyprawa morska, która miała ukarać greckie miasta wspomagające powstańców, jednak zakończyła się klęską w bitwie pod Maratonem w Attyce, gdzie Ateńczycy pokonali Persów. Przewidując kolejny najazd, część greckich poleis zawiązała sojusz obronny, tzw. Związek Hellenów, któremu przewodniczyła Sparta – militarna potęga Grecji. W 480 p.n.e. wielka armia perska dowodzona przez samego króla – Kserksesa I – wkroczyła do Grecji, pokonała niewielkie siły Związku pod Termopilami, zajęła i spaliła Ateny, ale flota perska została rozbita w bitwie morskiej pod Salaminą. W 479 p.n.e. perskie porażki pod Platejami w Beocji i pod Mykale w Azji Mniejszej sprawiły, że to Grecy przejęli inicjatywę w toczącej się wojnie. Kierownictwo w niej przejęły Ateny, tworząc z wyzwolonymi poleis trackimi i z wysp Morza Egejskiego sojusz zwany Związkiem Morskim bądź Delijskim. Sparta wycofała się z dalszych walk. Związek Morski pod dowództwem Ateńczyka Kimona wyzwalał kolejne greckie miasta spod panowania perskiego. Ok. 466 p.n.e. Grecy zadali klęskę perskiej armii i flocie w bitwie nad Eurymedonem w Pamfilii, zyskując panowanie na morzu. W 460 p.n.e. Ateny wspomogły antyperskie powstanie w Egipcie, jednak poniosły porażkę w delcie Nilu w 454 p.n.e. W 451 p.n.e. starcie Greków i Persów pod Salaminą Cypryjską zakończyło się wielkim zwycięstwem Związku Morskiego na lądzie i na morzu. Wkrótce potem walki ustały i doszło do porozumienia, w którym król perski pogodził się z utratą miast greckich w Azji, lecz zachował Cypr.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.