Partyzantka

Wojna partyzancka – jedna z najstarszych form walki zbrojnej, polegająca na działaniach nieregularnych prowadzonych przez partyzantów przy poparciu ludności i skierowana przeciwko okupantowi/zaborcy lub w przeciw rodzimym rządom uważanym przez partyzantów za wrogie.

Działania partyzantki to szybkie ataki nękające, przeprowadzane z ukrycia, z przygotowaniem zasadzek, czasami w kooperacji z armią regularną (własną bądź sprzymierzoną) i podporządkowane ogólnym celom strategicznym. Powodzenie wojny partyzanckiej zależy od poparcia przez szerokie kręgi społeczeństwa. W określonych warunkach partyzantka może przybierać formę wojny partyzanckiej (np. wojna na Półwyspie Iberyjskim 1807–1814, zaplecze frontu wschodniego w czasie II wojny światowej, wojny indochińskie).

W czasie II wojny światowej na ziemiach polskich działalność partyzancką prowadziło stosunkowo wiele organizacji podziemnych:

Po II wojnie światowej skuteczność walki partyzanckiej wykazał m.in. Wietnamczyk Võ Nguyên Giáp, który dowodząc przez wiele lat działaniami partyzanckimi przeciw wojskom japońskim, francuskim i amerykańskim, przyczynił się do uzyskania niepodległości przez Wietnam[5].

Soviet guerilla
Białoruscy partyzanci w pobliżu Połocka. Partyzant po lewej jest uzbrojony w pistolet maszynowy PPD-40, zaś jego towarzysz w karabin Mosin (z bagnetem) i niemiecki bagnet u pasa oraz dwa granaty RGD-33, wrzesień 1943

Przypisy

  1. Słownik historii Polski i świata 2001 ↓, s. 16.
  2. Słownik historii Polski i świata 2001 ↓, s. 25.
  3. Norman Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, Znak, Kraków 1999, s. 926. Dokładna liczba żołnierzy AL nie jest znana. Piotr Matusak pisał o 45 897, Józef Garas i Ryszard Nazarewicz o 60 tys., a Norman Davies wskazywał, że liczebność AL „nigdy nie przekroczyła 100 tys. żołnierzy”.
  4. Słownik historii Polski i świata 2001 ↓, s. 168.
  5. 100 największych dowódców wszech czasów 1998 ↓, s. 153.

Bibliografia

  • Cezary Chlebowski: Reportaż z tamtych dni. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-00654-1.
  • Cezary Chlebowski: Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie. Warszawa: 1993. ISBN 83-85021-07-8.
  • Marcin Kamler (red.): PWN Leksykon. Wojsko, wojna, broń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13506-9.
  • Słownik historii Polski i świata. Katowice: Videograf II, 2001.
  • Leksykon wiedzy wojskowej. Marian Laprus (red.). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979, s. 103.
  • Michael Lee Lanning: 100 największych dowódców wszech czasów. Warszawa: 1998.
Amerykańska partyzantka na Filipinach

Amerykańska partyzantka na Filipinach – amerykański film wojenny z 1950 roku w reż. Fritza Langa na podstawie powieści Iliffa Davida Richardsona pod tym samym tytułem. Obraz znany jest również pod tytułem I Shall Return.

Bitwa na Porytowym Wzgórzu

Bitwa na Porytowym Wzgórzu (znana także jako bitwa nad Branwią lub bitwa nad Flisami) – obok bitwy pod Osuchami najważniejsze starcie bitwy w Lasach Janowskich i Puszczy Solskiej – największej bitwy partyzanckiej na ziemiach polskich podczas II wojny światowej.

Bitwa miała miejsce między wojskiem niemieckim (dowodzonym przez gen. Siegfrieda Haenicke) a polskimi i radzieckimi partyzantami (pod dowództwem Nikołaja Prokopiuka), 14 czerwca 1944, w Lasach Janowskich i była punktem kulminacyjnym hitlerowskiej akcji przeciwpartyzanckiej Sturmwind I

Bitwa pod Wojdą

Bitwa pod Wojdą – bitwa partyzancka stoczona z niemieckim batalionem do zadań specjalnych 30 grudnia 1942 r. przez połączone siły I Kompanii Kadrowej Batalionów Chłopskich pod dowództwem por. Jerzego Mara-Meÿera ps. "Vis" oraz partyzantów radzieckich kpt. Wasyla Wołodina.

Bitwa zapoczątkowała wiele akcji partyzanckich przeprowadzonych w celu obrony ludności Zamojszczyzny.

Contras

Contras – prawicowa partyzantka walcząca przeciwko rządowi Sandinistowskiego Frontu Wyzwolenia Narodowego (FSLN) w Nikaragui. Contras wspierana była przez Stany Zjednoczone – CIA prowadziło program szkolenia oddziałów contras, a rząd amerykański udzielał im wsparcia militarnego i finansowego. Partyzanci złożyli broń w 1990 roku po porażce FSLN w wyborach. Nazwa Contras jest skrótem hiszpańskiego słowa contrarevolucionario.

Czarna Gwardia

Czarna Gwardia (ros. Чёрная Гвардия, ukr. Чорна гвардія) – nazwa używana przez zbrojne grupy robotników i chłopów sformowane przez anarchistów między rewolucją lutową a wybuchem wojny domowej na terenie byłego Imperium Rosyjskiego oraz Ukrainy.

Irlandzcy Ochotnicy

Irlandzcy Ochotnicy (irl. Óglaigh na hÉireann, ang. Irish Volunteers) – irlandzka organizacja paramilitarna.

Irlandzka Armia Republikańska

Irlandzka Armia Republikańska (ang. Irish Republican Army, IRA, irl. Óglaigh na hÉireann) – tajna irlandzka organizacja wojskowa.

Krzyż Batalionów Chłopskich

Krzyż Batalionów Chłopskich – polskie odznaczenie wojskowe nadawane w latach 1988-1999.

Krzyż Partyzancki

Krzyż Partyzancki – polskie wojskowe odznaczenie państwowe nadawane w latach 1945–1999.

Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka

Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka (lit. Lietuvos Tarybų Socialistinė Respublika, rus. Литовская Советская Социалистическая Республика), LSRR – twór polityczny powstały w lipcu 1940 roku w wyniku aneksji Pierwszej Republiki Litewskiej przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, rozwiązany ostatecznie we wrześniu 1991 roku, gdy kraje Zachodu uznały niepodległość Republiki Litewskiej i została ona przyjęta w poczet członków Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka była także proklamowana w grudniu 1918 roku. W lutym 1919 roku weszła w skład Litewsko-Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad (LitBieła) i ostatecznie zlikwidowana przez polską ofensywę w sierpniu 1919 roku. Plany bolszewików dotyczące inwazji Litwy w lecie 1920 roku i proklamowania Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej zostały zniweczone przez klęskę Armii Czerwonej w bitwie warszawskiej.

23 sierpnia 1939 roku III Rzesza i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich zawarły tajny układ (pakt Ribbentrop-Mołotow), w którym Litwę umieszczono w niemieckiej strefie wpływów. 28 września 1939 roku w pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich Litwa została przesunięta do strefy wpływów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, w zamian za Lubelszczyznę, która przeszła do strefy niemieckiej.

Dokonując licznych prowokacji granicznych w 1940 roku Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich wysunął wobec Pierwszej Republiki Litewskiej ultimatum, żądając utworzenia baz sowieckich na terytorium republiki. 15 czerwca 1940 roku 150-tysięczna Armia Czerwona rozpoczęła okupację Litwy. W tych warunkach 21 lipca 1940 r. miejscowi komuniści doprowadzili do proklamowania Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która 3 sierpnia tego samego roku weszła w skład Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Kilkanaście dni przed atakiem III Rzeszy na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) rozpoczął deportacje Litwinów na Syberię, które objęły ok. 35 tysięcy osób.

Po zakończeniu II wojny światowej ZSRR ponownie objął we władanie obszar Litwy. Na terenach tego kraju osiadło wtedy wielu Rosjan, których potomkowie, w większości, pozostali tam do dziś.

Początkowo władze Litewskiej SRR prowadziły akcję lituanizacji mniejszości narodowych, jednak w 1950 r. władze centralne w Moskwie poleciły złagodzić politykę językową. W tym okresie zaczęto organizować na Litwie polskie szkolnictwo (szkoły podstawowe, średnie, seminarium nauczycielskie).

Powstał Ruch Walki o Wolność Litwy. Partyzantka litewska działająca w latach 1944-1953 (tzw. Leśni Bracia) była ruchem niepodległościowym łączącym zbrojny i cywilny charakter, stawiającym sobie za cel sprzeciwienie się przyłączeniu Litwy do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i budowę demokratycznej, niepodległej Litwy.

Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka przestała istnieć faktycznie po 11 marca 1990 roku, gdy Rada Najwyższa Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej wydała deklarację niepodległości, a pierwszym krajem, który ją wówczas uznał była Islandia. Aż do sierpnia 1991 roku – kiedy to niepodległość tego kraju uznały wszystkie kraje członkowskie NATO i Unii Europejskiej – Litwa i inne kraje bałtyckie traktowane były przez władze radzieckie jako część Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Order Krzyża Grunwaldu

Order Krzyża Grunwaldu (do 1960 Order „Krzyż Grunwaldu”) – polskie wysokie wojskowe odznaczenie państwowe okresu Polski Ludowej.

Order Krzyża Grunwaldu został ustanowiony w listopadzie 1943 roku przez Dowództwo Główne Gwardii Ludowej, a zatwierdzony jako order państwowy 20 lutego 1944 roku uchwałą Krajowej Rady Narodowej. Następnie zatwierdzony dekretem PKWN z 22 grudnia 1944 i ustawą z 17 lutego 1960. W 1992 r. nadawanie orderu uznano za zakończone i nie przyjęto go do aktualnego systemu polskich odznaczeń.

Partyzant

Partyzant (fr. partisan 'stronnik; partyzant' z wł. partigiano 'stronnik' od łac. pars dpn. partis 'część') – żołnierz nieregularnych oddziałów prowadzących walki oraz działania dywersyjne na terenach zajętych przez przeciwnika bądź zwalczających siłą rząd.

Partyzantka Zaliwskiego

Partyzantka Zaliwskiego – nieudana próba wzniecenia powstania zbrojnego w zaborze rosyjskim w 1833, podjęta po upadku powstania listopadowego przez byłego powstańca pułkownika Józefa Zaliwskiego.

Partyzantka litewska (1944–1953)

Partyzantka litewska działająca w latach 1944-1953 była ruchem niepodległościowym łączącym zbrojny i cywilny charakter, stawiającym sobie za cel sprzeciwienie się przyłączeniu Litwy do ZSRR i budowę niepodległej Litwy.

Partyzantka radziecka

Partyzantka radziecka (bądź sowiecka) – forma organizowanych w ukryciu walk o zmiany społeczne bądź wyzwolenie, prowadzonych na obszarach objętych działaniami wojennymi i opartych na współpracy z miejscową ludnością cywilną oraz regularnymi siłami militarnymi walczącymi na tyłach wroga; także oddziały podporządkowane władzom RFSRR i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, działające w formie partyzanckiej.

Zakres geograficzny zjawiska zakreślały aktualne w danym momencie wpływy polityczne państwa radzieckiego, zaś chronologiczny – od rewolucji październikowej do pokonania III Rzeszy. Działalność partyzantki radzieckiej przejawiała się w rozlicznych formach, m.in. sabotaż, dywersja, propaganda. Jej cel na różnych etapach dziejów ulegał ewolucji. W początkowym okresie istnienia ruchu partyzanckiego nadrzędnym zadaniem było przyciągnięcie na stronę rewolucji nieuświadomionych ideowo grup społecznych, zaś w końcowym etapie rozwoju (podczas wielkiej wojny ojczyźnianej) – ogólna mobilizacja społeczeństwa okupowanych terenów ZSRR przeciwko wojskom okupacyjnym Państw Osi.

Potyczka pod Skroniowem

Potyczka pod Skroniowem – potyczka partyzancka stoczona 21 lipca 1944 w Skroniowie przez oddziały partyzanckie Batalionów Chłopskich i Armii Krajowej przeciw oddziałom Wehrmachtu.

Ukraińska Powstańcza Armia

Ukraińska Powstańcza Armia, Ukraińska Armia Powstańcza, UPA (ukr. Українська повстанська армія, УПА; Ukrajinśka powstanśka armija, UPA) – formacja zbrojna stworzona przez frakcję banderowską Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów pod koniec 1942 roku i przez nią kierowana. Działała głównie na Wołyniu, w Galicji Wschodniej i na terenach na zachód od linii Curzona.

Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów nie uznała granic ustanowionych na konferencji teherańskiej i jałtańskiej. Działacze OUN, wiedząc, że tereny zamieszkane przez ludność ukraińską zostaną podzielone i wejdą w skład Polski oraz ZSRR, i nie uznając tego faktu, próbowali utworzyć własną jednostkę terytorialną pod nazwą Zakerzoński Kraj.

Celem UPA było powstanie niepodległego, monoetnicznego (jednonarodowego) państwa ukraińskiego. Walczyła w tym celu przeciwko okupacyjnym władzom niemieckim, partyzantom polskim i radzieckim (1943–1945), Armii Czerwonej i NKWD. Mimo potyczek z Niemcami UPA w pewnym stopniu z nimi współpracowała – zawierała lokalne porozumienia z Niemcami w celu zwalczania partyzantki sowieckiej, a także w 1944 była sporadycznie przez nich zaopatrywana.

Ukraińska Powstańcza Armia jest współodpowiedzialna wraz z OUN-B za zorganizowanie i przeprowadzenie ludobójstwa polskiej ludności cywilnej (rzeź wołyńska i czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej).

Od jesieni 1944 roku UPA walczyła w nowych granicach Polski nie tylko z polskim wojskiem, ale również z oddziałami poakowskimi (np. Zgrupowaniem Warta), WiN, KBW, UBP, WOP; atakowała posterunki MO i niebronione polskie wsie. Od 1945 na Lubelszczyźnie i Podlasiu zawierała lokalne porozumienia rozejmowe z antykomunistycznym podziemiem poakowskim, były przypadki współpracy zbrojnej (atak na Hrubieszów). Zarówno w trakcie wysiedleń ludności ukraińskiej do ZSRR w latach 1944–1946, jak i w trakcie akcji „Wisła”, zbrojnie starała się powstrzymać wysiedlenia ludności ukraińskiej. Na terenie ZSRR walczyła z regularnymi oddziałami Armii Czerwonej, Istriebitielnymi Bataljonami, milicją, wojskami NKWD i MGB i antypartyzanckimi oddziałami NKWD.

W Polsce jej aktywność znacząco zmalała po akcji „Wisła” w 1947, ostatnie oddziały przestały istnieć w ZSRR w 1956.

Wietkong

Wietkong (ang. Vietcong, wiet. Việt Cộng) – nazwa stworzona przez południowowietnamskich polityków i przyjęta przez żołnierzy amerykańskich, a potem przez światowe media, na określenie partyzantów należących w czasie wojny wietnamskiej do Narodowego Frontu Wyzwolenia Wietnamu Południowego (ang. National Front for the Liberation of South Vietnam, wiet. Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam).

Nie jest znana liczebność Wietkongu, ale w okresie swej największej aktywności – tj. przed rokiem 1968 – przez szeregi partyzanckie przewinęły się setki tysięcy bojowników.

Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego

Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego (hiszp. Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN) – ruch rewolucyjny powstały dla ochrony interesów rdzennych mieszkańców Meksyku.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.