Półwysep Iberyjski

Półwysep Iberyjski (Półwysep Pirenejski, hiszp. i port. Península Ibérica, kat. Península Ibèrica, bask. Iberiar penintsula; w starożytności i średniowieczu Hiszpania) to półwysep znajdujący się w południowo-zachodniej części Europy. Od pozostałej części kontynentu oddzielają go Pireneje na północnym wschodzie, od zachodu i częściowo północy i południa otacza go Ocean Atlantycki, a od wschodu i południowego wschodu Morze Śródziemne. Od Afryki oddziela go Cieśnina Gibraltarska. Powierzchnia półwyspu wynosi 583 254 km².

Na obszarze Półwyspu Iberyjskiego położone są Hiszpania, Portugalia, Andora i Gibraltar. Zamieszkany jest przez ponad 58 mln ludzi.

Większość półwyspu zajęta jest przez wyżyny i góry (najwyższe są Góry Betyckie, ze szczytem Mulhacén 3478 m n.p.m.).

Iberian map europe
Półwysep Iberyjski na mapie Europy
España y Portugal
Półwysep Iberyjski

Podział polityczny

Podział polityczny Półwyspu Iberyjskiego[1]
Podmiot polityczny Populacja Powierzchnia (km²) Stolica
 Andora 86 823 467,76 Andora
 Gibraltar 29 321 6,50 Gibraltar
 Hiszpania 48 126 561 493 519 Madryt
 Portugalia 10 578 627 89 261 Lizbona
Razem 58 821 332 583 254

Największe miasta

Metropolie mające powyżej 1 milion mieszkańców w zespole miejskim:

Miasto Centrum
administracyjne[2]
Zespół
miejski[3]
Zespół
metropolitalny[4]
Madryt 3 182 981 6 385 000 6 476 838
Barcelona 1 620 809 4 840 000 5 474 482
Walencja 787 808 1 595 000 2 522 383
Sewilla 689 434 1 115 000 1 943 191
Lizbona 505 526 2 715 000 2 821 349
Porto 237 591 1 490 000 1 719 021

Przypisy

  1. Nie wliczając Azorów, Madery, Balearów, Wysp Kanaryjskich, Ceuty i Melilli które wchodzą w skład wymienionych państw, ale nie są częścią Półwyspu Iberyjskiego.
  2. Detalle municipal(Descargar archivo comprimido con los ficheros excel municipales de cada año a nivel nacional), Instituto Nacional de Estadística (hiszp.).
  3. Demographia: World Urban Areas – Demographia, Kwiecień 2018.
  4. Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions - Eurostat, 2016
Abu Jusuf I

Abu Jakub Jusuf (arab. أبو يعقوب يوسف بن عبد المؤمن = Abū Yaʿqūb Yūsuf ibn ʿAbd al-Mūʿmin, ur. 1135, zm. 1184 pod Évorą), znany także jako Jusuf I – kalif Maroka z dynastii Almohadów, syn kalifa Abd al-Mumina.

Rozpoczął swoje panowanie w 1163 roku. W 1170 roku najechał Półwysep Iberyjski, zajmując Andaluzję i pustosząc Walencję i Katalonię. Osiadł w Sewilli w 1171, ustanawiając ją stolicą swojego imperium. Nakazał tam budowę mostów i nadbrzeża na rzece Gwadalkiwir. Jemu zawdzięcza się również budowę akweduktu, obydwu twierdz oraz projekt meczetu, most Barcas, Patio del Yeso w Alcázarze (fortecy), pałace Buhaira, jak również odbudowę los Caños de Carmona. Wzmocnił też mury miejskie i odbudował fortecę w Alcalá de Guadaíra.

Został pokonany przez Ferdynanda II z Leonu w bitwie pod Santarém w Portugalii 30 lipca 1184 roku. Zmarł wkrótce w pobliżu Évory od ran odniesionych w tej bitwie.

Amalaryk

Amalaryk (ur. 502 zm. 531) – władca Wizygotów (511-531) z rodu Baltów.

Syn Alaryka II, który zginął w roku 507 pod Vouille w bitwie z wojskiem króla Franków Chlodwiga I. Ze względu na bardzo młody wiek Amalaryka, królem Wizygotów został wybrany Gezalek, nieślubny syn Alaryka II. Podczas jego panowania Wizygoci utracili terytoria we Francji i zostali zmuszeni do wycofania się na Półwysep Iberyjski.

W tej sytuacji w roku 511 zainterweniował król ostrogocki Teodoryk Wielki, otaczając opieką Amalaryka i sprawując władzę w jego imieniu do roku 526.

Zobacz też: Emeryk

Discovery Networks Latin America

Discovery Networks Latin America (wł.Discovery Networks Latin America/U.S. Hispanic) - przedstawiciel Discovery Communications nadający na terenie Ameryki Środkowej , Południowej oraz na pólwyspie Iberyjskim (wspólnie z Discovery Networks Europekanały z grupy Discovery. Nadaje także na terenie USA kanały Discovery Familia i Discovery en Español. Główne biuro znajduje się w Miami, a regionalne oddziały stacjonują w Meksyku, São Paulo i Buenos Aires. Nadaje w 33 krajach.

Gnejusz Pompejusz Młodszy

Gnejusz Pompejusz Młodszy (Gnaeus Pompeius Magnus minor) — starszy syn Pompejusza Wielkiego i Mucji Tercji, brat Sekstusa Pompejusza.

Wzrastał wraz z bratem w cieniu swojego sławnego ojca. W 49 p.n.e. po przekroczeniu przez Cezara Rubikonu i wybuchu wojny domowej wraz z ojcem i większością konserwatywnych senatorów zbiegli na Wschód, gdzie organizował armię. Po przegranej bitwie pod Farsalos Pompejusz Wielki został zmuszony do ucieczki do Egiptu. Tam został zdradziecko zabity, a Gnejusz Młodszy z bratem przyłączyli się do przeciwników Cezara zbierających wojska w Afryce. Tam wodzowie podjęli decyzję o wysłaniu Gnejusza do Hiszpanii, gdzie wybuchło powstanie przeciwko cezariańskiemu namiestnikowi Kw. Kassjuszowi Longinusowi. Dzięki sporej popularności ojca wśród tubylców jak i obywateli rzymskich zamieszkujących Półwysep Iberyjski, szybko zgromadził znaczną armię. Wkrótce też dołączył do niego młodszy brat, Sekstus (nie wiadomo dokładnie czy nastąpiło to jeszcze przed, czy już po bitwie pod Tapsus). Armia Pompejuszów została jednak pokonana przez Cezara w bitwie pod Mundą, w marcu 45 p.n.e. Kilka tygodni później Gnejusz został schwytany i stracony.

Iberyjska Federacja Anarchistyczna

Iberyjska Federacja Anarchistyczna (hiszp. Federación Anarquista Ibérica) – organizacja utworzona

w 1927 w El Saler w Walencji, jako kontynuacja dwóch organizacji anarchistycznych, Unión Anarquista Portuguesa (Portugalskiego Związku Anarchistycznego) oraz Federación Nacional de Grupos Anarquistas de España (Federacji Krajowej Hiszpańskich Grup Anarchistycznych); terenem jej działania miał być Półwysep Iberyjski.

Kantabrowie

Kantabrowie – indoeuropejski lud celtycki, zamieszkujący w czasach starożytnych północno-zachodnie tereny Półwyspu Iberyjskiego.

Kantabrowie przybyli na Półwysep Iberyjski w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e., prawdopodobnie poprzez Zatokę Biskajską. W I w. p.n.e. dzielili się na kilkanaście plemion. Zamieszkiwali dzisiejszą Kantabrię, wschodnią Asturię oraz prowincje Palencia i Burgos w północnej Starej Kastylii.

Długo zachowali niezależność od Rzymu. Zostali pokonani dopiero w 19 p.n.e. przez wojska Marka Agrypy po klęsce w wojnie kantabryjskiej. Ziemie Kantabrów weszły wówczas w skład rzymskiej prowincji Hispania Tarraconensis. W Palencii stacjonował IV Legion. Jednakże do końca istnienia Imperium rzymskiego stopień ich romanizacji pozostał niewielki. Kantabrowie tworzyli oddziały posiłkowe w armii rzymskiej, które m.in. uczestniczyły w podboju Brytanii przez cesarza Klaudiusza.

Na początku VI w. zostali podbici przez Wizygotów, a na początku VIII w. przez Arabów.

Korrida

Korrida (hiszp. corrida de toros od hiszpańskiego correr – „biegać” oraz toro – „byk”) – tradycyjna walka z bykiem, widowisko popularne w Hiszpanii, według niektórych zwyczaj sprowadzony na Półwysep Iberyjski przez Arabów; inne wersje mówią o Kartagińczykach lub Rzymianach. Kiedyś zwyczaj popularny wśród arystokracji, w walkach brali udział nawet królowie (np. Filip IV).

Według źródeł pierwsza korrida odbyła się na cześć Alfonsa VIII w 1133 roku.

Królestwo Aragonii

Królestwo Aragonii – historyczne państwo istniejące formalnie w latach 1035–1707, faktycznie zaś niezależne do czasów unii z Królestwem Kastylii, z którym od przełomu XV i XVI wieku utworzyło Królestwo Hiszpanii.

Aragonia (Jacetania) była początkowo frankijską marchią graniczną z pierwszą historyczną stolicą w Jaca powstałą po najeździe muzułmanów na półwysep Iberyjski w 711. W czasach kryzysu państwa Franków Aragonia przekształciła się w samodzielne hrabstwo, od 795 roku wchodziła w skład Marchii Hiszpańskiej, w 925 zjednoczona z Królestwem Pampeluny (Nawarry). W wyniku dynastycznych podziałów w 1035 z Królestwa Nawarry zostało wydzielone Królestwo Aragonii, pierwszym królem został Ramiro I. W 1118 król Alfons I Waleczny odbił muzułmanom Saragossę i przeniósł do niej stolicę królestwa.

W 1137 hrabia Barcelony Ramon Berenguer IV poślubił dziedziczkę Aragonii Petronelę, co dało początek unii Aragonii ze znacznie ludniejszą Katalonią. Państwo aragońsko-katalońskie nazywane było królestwo-hrabstwem i choć przez cały okres swego istnienia nie zostało zunifikowane to skrótowo jako całość nazywane było Królestwem Aragonii. Katalońscy władcy Aragonii rozpoczęli ekspansję na południe, aby wyprzeć Maurów z Hiszpanii (zob. rekonkwista). W XIII i XIV wieku Francuzi z północy wyparli Katalończyków z Prowansji, co skierowało ekspansję Aragonii na południe płw. Iberyjskiego i w rejon basenu Morza Śródziemnego. Na skutek tej ekspansji zajęto m.in. Walencję, wyspy Baleary, Sycylię, południową część półwyspu Apenińskiego z Neapolem oraz Sardynię. Król Aragonii nosił również tytuł króla Walencji, króla Majorki, hrabiego Barcelony, lorda Montpellier, a także przez pewien okres księcia Aten i Neopatrii. Każdy z tytułów dawał mu prawomocną władzę nad określonym regionem, tytuły te ulegały zmianom po zwycięskich lub przegranych wojnach. W ten sposób ukształtowało się pojęcie Korony Domu Aragonii, które obejmowało wszystkie kraje znajdujące się pod zwierzchnim panowaniem króla Aragonii.

W 1469 następca tronu Aragonii Ferdynand II poślubił córkę króla Kastylii Izabelę Kastylijską. Skutkiem tego małżeństwa była unia Aragonii i Kastylii, które w początkach XVI wieku utworzyły zjednoczone królestwo Hiszpanii. W ramach tego królestwa Aragonia zachowała ustrojową odrębność (własne sądownictwo i kortezy), jednak dominująca pozycja znacznie silniejszej i bogatszej Kastylii, która posiadała monopol na eksploatację hiszpańskiego imperium zamorskiego doprowadziły ostatecznie w trakcie wojny o sukcesję hiszpańską do przyjęcia restrykcyjnych przepisów (Dekrety de Nueva Planta) i zlikwidowania królestwa Aragonii (1707).

Merynosy

Merynosy, owce merynosowe – rasa owiec bardzo cenionych ze względu na runo. Wywodzi się ona z Azji. W XII w. owce te dotarły na Półwysep Iberyjski. Stamtąd dopiero w XVIII w. zostały sprowadzone do innych krajów Europy.

Umaszczone biało, wełna silnie karbikowana, cienka. W Europie występują przeważnie formy bezrogie, poza Europą również rogate przy czym rogate są barany, ale nie maciorki. Wysokość w kłębie: 80-90 cm; masa ciała: 120-140 kg. (tryk), 80-90 kg. (maciorka).

Najliczniejsze pogłowie występuje w Australii:

merynos australijski,

merynos saksoński,

merynos południowoaustralijski,

peppin,

Booroola;a w Argentynie, Urugwaju, Republice Południowej Afryki:

dohne,

letelle,

afrino;oraz Stanach Zjednoczonych:

merynos północnoamerykański

rambouillet amerykański;a także w Europie.

Osetnik zwyczajny

Osetnik zwyczajny, osetnik (Carduelis citrinella) – gatunek niewielkiego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae), zamieszkujący wyspowo Półwysep Iberyjski, Alpy, Korsykę i Sardynię. Osiadły, odbywa jedynie wędrówki między poszczególnymi piętrami gór. W Polsce odnotowany tylko 3 razy: w 1975 r. we Wrocławiu, w 2001 r. w okolicach Kielc oraz na Hali Gąsienicowej w Tatrach 27 maja 2016 r.

Plemiona celtyckie

Plemiona celtyckie – grupy ludności celtyckiej zamieszkujące w starożytności teren Europy i Azji Mniejszej.

Pokrzewka kasztanowata

Pokrzewka kasztanowata (Curruca undata) – gatunek ptaka z rodziny pokrzewek (Sylviidae). Nie pojawia się w Polsce, ale występuje przez cały rok w Hiszpanii oraz zachodniej Francji. Najłatwiej zobaczyć ją rano przy dobrej pogodzie. Wyróżniono trzy podgatunki S. undata:

Curruca undata dartfordiensis – południowa Anglia, zachodnia Francja i północno-zachodnia Hiszpania.

Curruca undata undata – Półwysep Iberyjski, południowa Francja i Włochy.

Curruca undata toni – północno-zachodnia Afryka.

Real Academia de la Historia

Real Academia de la Historia (pol.: Królewska Akademia Historii) – hiszpańska instytucja zajmująca się badaniem historii Hiszpanii i Hiszpanów. Skupieni wokół niej naukowcy zajmują się dziejami ludów zamieszkujących półwysep Iberyjski od prehistorii aż po czasy współczesne, badając wiele różnorodnych dziedzin: politykę, religię, społeczeństwo, wojskowość, kulturę itd.

Królewska Akademia Historyczna została utworzona w 1738 roku. Jej siedziba mieści się w Madrycie.

Rojnik (roślina)

Rojnik (Sempervivum L., w dosłownym tłumaczeniu z łaciny: zawsze żywe) – rodzaj roślin należący do rodziny gruboszowatych. Obejmuje od 40 do ok. 100 gatunków (w zależności od ujęcia systematycznego), łatwo się między sobą krzyżujących. Obszar ich naturalnego występowania obejmuje tereny od Maroka do Iranu między innymi: Półwysep Iberyjski, Alpy, Sudety, Karpaty, Bałkany, Kaukaz (łańcuch górski).

Segowia (prowincja)

Segowia (hiszp. Segovia) – prowincja Hiszpanii, w regionie Kastylia i León. Leży na północ od płaskowyżu centralnego, który dzieli Półwysep Iberyjski. Stolicą jest Segowia. Cała prowincja składa się z 209 gmin. Głównymi miastami poza stolicą są: Cuéllar i Cantalejo. Gospodarka opiera się głównie o sektor usług i turystykę.

Sztuka islamu

Sztuka islamu, czyli sztuka państw muzułmańskich, rozwijała się na terenach podbitych przez Arabów w VII w. i na początku VIII w. Objęła swoim zasięgiem Palestynę, Syrię, Mezopotamię, Persję, Turkiestan, Afganistan, Indie, Afrykę Północną oraz Półwysep Iberyjski. Zachowała trwałość i jednolitość form w ciągu wielu wieków. Powodem tego była monoteistyczna religia będąca religią życia publicznego, bez podziału na sferę religijną i świecką.

Artyści muzułmańscy, zainspirowani nota bene sztuką bizantyjską, na całym tym ogromnym terenie wpływów odcisnęli swoje piętno.

Turrón

Turrón – rodzaj nugatu, podawany w postaci kostek podczas świąt Bożego Narodzenia w Hiszpanii, Włoszech oraz w krajach Ameryki Łacińskiej i na Filipinach. W Czechach produkuje się podobny do kruchego turronu Turecký med (Turecki miód).

Tradycyjny turron składa się z miodu, cukru i białek jaj, gotowanych razem, aż miód skarmelizuje, oraz orzechów piniowych, laskowych lub migdałów. Może być kruchy (biały turron z Alicante, zawierający 64% całych, prażonych migdałów) lub miękki i ciągnący (turrón z Jijony), w którym migdały są utarte na pastę.

Turrón w wersji z Alicante przykrywa się opłatkiem i podczas świąt dzieli się nim z bliskimi osobami, nie tylko z rodziną.

Najwięcej jest głosów łączących powstanie turronów z inwazją arabską na półwysep Iberyjski, ponieważ przywieźli oni dwa podstawowe składniki turronów - cukier i pomarańcze (miód pomarańczowy). Tradycyjnymi miejscami narodzin turronów są miasta Jijona i Alicante z okolic Walencji. Od ich nazw wywodzą się dwie podstawowe odmiany turronów.

Turron dość szybko stał się przedmiotem handlu i pojawiał się w literaturze, m.in. w pierwszej opowieści o Don Juanie stworzonej przez Tirso de Molinę - Zwodziciel z Sewilli i kamienny gość. Z potrawy bożonarodzeniowej coraz bardziej przekształcał się w całoroczny przysmak. Dzięki zastosowaniu pary i opartych na niej maszynach można było produkować turron na większą skalę i powstały nowe jego wersje. Dziś tradycyjne turrony powstają według ściśle określonych receptur pilnowanych przez Radę Turronów Jijona i Alicante.

Wczesne średniowiecze

Wczesne średniowiecze – okres średniowiecza, trwający od końca V do połowy (lub końca) XI wieku. Powszechnie za początek okresu uważa się detronizację Romulusa Augustulusa w 476 roku, ostatniego cesarza cesarstwa zachodniorzymskiego. Mniej zwolenników mają: klęska cesarza Walensa pod Adrianopolem w 378 roku lub początek rządów Teodozjusza Wielkiego na Zachodzie (394). Za koniec dość powszechnie obiera się rok 1000, ta data, niezwiązana z żadnym konkretnym wydarzeniem, symbolizuje proces przemian zapoczątkowany w czasach karolińskich (rozwój feudalizmu, odrodzenie Kościoła), a rozpoczynających nową epokę pełnego średniowiecza.

Zaćmienie Słońca z 3 października 2005

Obrączkowe zaćmienie Słońca z 3 października 2005 - zaćmienie Słońca widoczne w wąskim pasie od północnego Atlantyku, przez Półwysep Iberyjski (m.in. w Madrycie), Afrykę (Algierię, Tunezję, Libię, Sudan, Etiopię i Kenię) po Ocean Indyjski. Zaćmienie widoczne było także jako częściowe w całej Europie, na większości obszaru Afryki, w Indiach i na Bliskim Wschodzie. Na terytorium Polski przesłonięciu uległo 40 - 50% tarczy słonecznej.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.