Osuwisko

Osuwisko – nagłe przemieszczenie się mas ziemnych, powierzchniowej zwietrzeliny i mas skalnych podłoża spowodowane siłami przyrody lub działalnością człowieka (podkopanie stoku lub jego znaczne obciążenie). Jest to rodzaj ruchów masowych, polegający na przesuwaniu się materiału skalnego lub zwietrzelinowego wzdłuż powierzchni poślizgu (na której nastąpiło ścięcie), połączone z obrotem. Ruch taki zachodzi pod wpływem siły ciężkości. Osuwiska są szczególnie częste w obszarach o sprzyjającej im budowie geologicznej, gdzie warstwy skał przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych występują naprzemiennie. Miejsca występowania osuwisk to naturalne stoki i zbocza dolin i zbiorników wodnych, obszary źródłowe rzek (gdzie erozja wsteczna zwiększa spadek terenu), skarpy wykopów i nasypów oraz wyrobisk.

Olbrzymie rozmiary mają osuwiska podmorskie, zarówno współczesne jak i znane z osadów różnego wieku, zwłaszcza powstające na skłonie kontynentalnym.

Lachowice osuwisko duże
Osuwisko w Lachowicach
Landslide in Cusco, Peru - 2018
Osuwisko w rejonie Cuzco w Peru w 2018 r.
ElSalvadorslide
Osuwisko w 2001 r. w San Salvador
Lachowice osuwisko zniszczenia
Osuwisko w Lachowicach

Przyczyny powstawania osuwisk

Do zjawisk wywołujących osuwisko należą:

  • wzrost wilgotności gruntu spowodowany długotrwałymi opadami lub roztopami,
  • podcięcie stoku przez erozję, np. w dolinie rzecznej lub w wyniku działalności człowieka, np. przy budowie drogi,
  • nadmierne obciążenie stoku, np. przez zabudowę,
  • wibracje związane np. z robotami ziemnymi, ruchem samochodowym, eksplozjami,
  • trzęsienia ziemi.
  • zachwianie mechanicznej równowagi mas skalnych na skutek odkrywkowej eksploatacji surowców

Morfologia osuwisk

Główne elementy osuwiska:

  • nisza osuwiskowa – półkoliste, nieckowate zagłębienie w miejscu, w którym osunęła się ziemia,
  • skarpa osuwiska – skarpa główna, oddzielająca osuwisko od niezaburzonego stoku powyżej,
  • skarpy wtórne – strome powierzchnie w obrębie osuwiska (koluwium),
  • koluwium – przemieszczone masy,
  • jęzor osuwiskowy – przemieszczona dolna część materiału,
  • powierzchnia poślizgu – powierzchnia, po której przemieszcza się koluwium,
  • taras osuwiskowy – pozioma (lub zbliżona do poziomu) powierzchnia powstała przez przemieszczenie się materiału,
  • szczelina osuwiskowa – nieciągłość w materiale zbocza,
  • czoło osuwiska – zewnętrzny kraniec jęzora osuwiskowego.

Podział osuwisk

Frank Slide, Canada
Osuwisko skalne w Górach Skalistych w Kanadzie. Miejsce katastrofy Frank Slide w 1903 roku.

Ze względu na kształt powierzchni poślizgu

  • rotacyjne – o cylindrycznej powierzchni poślizgu, masy koluwialne obracają się,
  • ześlizgowe – o płaskiej powierzchni poślizgu, (występującej najczęściej na kontakcie warstw), masy koluwialne przesuwają się.

Ze względu na układ warstw podłoża

  • asekwentne – tworzą się w jednorodnych, niewarstwowanych skałach (glinach, iłach),
  • konsekwentne – powstają w wyniku ruchu mas skalnych po jakiejś powierzchni strukturalnej, wyróżnia się osuwiska:
  1. konsekwentno-strukturalne: wzdłuż powierzchni uławicenia,
  2. konsekwentno-zwietrzelinowe: wzdłuż powierzchni oddzielającej zwietrzelinę od podłoża skalnego,
  3. konsekwentno-szczelinowe: wzdłuż powierzchni zgodnej z przebiegiem szczelin (np. ciosowych),
  • insekwentne – tworzą się, gdy osunięcie nastąpi w poprzek powierzchni strukturalnych,
  • obsekwentne – ruch poprzeczny do biegu warstw,
  • subsekwentne – ruch wzdłuż czołowych powierzchni ławic,
  • złożone.

Ze względu aktywność

  • aktywne ciągle,
  • aktywne okresowo,
  • nieaktywne.

Ze względu na czas występowania

  • periodyczne – występują przy obfitych opadach,
  • chroniczne – są w ciągłym ruchu dopóki nachylenie stoku nie stanie się minimalne.

Ze względu na sposób rozwoju

  • delapsywne – rozwój od dołu w górę stoku,
  • detruzywne – rozwój od góry w dół stoku.

Skutki

Osuwiska powodują rozmaite straty: degradację objętych nimi terenów i zniszczenie całej posadowionej na nich infrastruktury (budynki mieszkalne, sieć drogowa, kanalizacyjna, linie telekomunikacyjne, elektryczne, gazociągi, uprawy, lasy).

Występowanie

Na świecie

Największe rozpoznane osuwisko na Ziemi znajduje się w Iranie.

Największym znanym osuwiskiem podmorskim jest Storegga na Morzu Norweskim.

W Polsce

W Polsce osuwiska występują najczęściej w Beskidach, o wiele rzadziej w Sudetach czy na skarpie wiślanej.

W 2010 roku w Małopolsce wystąpiło ponad 1300 osuwisk[1], głównie – bo więcej niż 100 – w gminie Lanckorona (powiat wadowicki), powiecie limanowskim (gminie Laskowa, gminie Limanowa – głównie w Kłodnem ok. 30, (Tymbark)[2][3] i powiecie nowosądeckim (ok. 200 – głównie w gminie Łososina Dolna (111) i gminie Gródek nad Dunajcem (65 domów)). Uszkodzonych i zagrożonych uszkodzeniem zostało ponad 1000 domów, a około 500 osób przesiedlono[4][5][6]. Osuwiska uszkodziły również budynki i infrastrukturę w powiecie myślenickim (prawie 90 osuwisk), wielickim, nowosądeckim (ponad 50), nowotarskim, oświęcimskim, suskim (głównie w Zembrzycach), tarnowskim, bocheńskim, brzeskim, miechowskim oraz w Krakowie i Nowym Sączu. W Kurowie droga wojewódzka nr 975 całkowicie osunęła się do Jeziora Rożnowskiego[7]. Z powodu ulewnych deszczów osunęło się również zbocze krakowskiego kopca Piłsudskiego. W czerwcu uaktywniły się następne osuwiska. W Kłodnem zniszczonych zostało 30 budynków, a kolejne są zagrożone, z wioski ewakuowano 434 osoby. Uaktywniły się osuwiska w miejscowości Łapszanka i Szczawnica w powiecie nowotarskim, a także w Mniszku nad Popradem oraz w gminie Tuchów, gdzie doszło przez to do wykolejenia pociągu osobowego. W Krzeczowie osuwisko na kilka godzin zatarasowało drogę krajową nr 7, podobnie w Tenczynie na tej drodze. Osuwiska nastąpiły również na wielu innych drogach, które zostały czasowo zamknięte (m.in. na drogach krajowych: w Radoczy, Czchowie, Wytrzyszczce, czy w Muszynce). Na Podkarpaciu zagrożonych nimi pozostaje ponad 240 budynków i kilkanaście mostów. Najbardziej zagrożone tereny to powiaty: jasielski, strzyżowski (145 budynków), dębicki (52 budynki), rzeszowski (23 budynki).

W 2001 roku osuwisko w Lachowicach zniszczyło 15 zabudowań mieszkalnych, osuwisko w Jachówce zagroziło osiedlu Straczkówka, osuwisko w Nowym Sączu zniszczyło kilka zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, itd.), a także na zboczach Wisły oraz na bałtyckich klifach.

Pierwsza próba zliczenia osuwisk, przeprowadzona w końcu lat 60. wykazała istnienie na stokach karpackich ponad 3000 osuwisk. Dalsze prace doprowadziły do rozpoznania w Karpatach około 20 000 osuwisk. Na obszarze 6% powierzchni kraju, jaką stanowią Karpaty, występuje ponad 95% wszystkich osuwisk w Polsce. Ocenia się również, że w Karpatach występuje średnio jedno osuwisko na 5 km drogi jezdnej i na 10 km linii kolejowej.

Zobacz też

Przypisy

  1. rp.pl
  2. limanowa.in
  3. tvn24.pl
  4. dziennik.krakow.pl
  5. limanowa.in
  6. dziennik.pl
  7. dziennik.krakow.pl

Bibliografia

  • Centrum Doskonałości Badań Środowiska Abiotycznego, IX,X 2003
  • Instrukcja ITB nr 424/2006 Ocena stateczności skarp i zboczy
Bystra (dopływ Wody Ujsolskiej)

Bystra – potok, prawy dopływ rzeki Woda Ujsolska. Cała zlewnia Bystrej znajduje się w Beskidzie Żywieckim. Potok spływa głęboką doliną spod przełęczy Bory Orawskie w południowo-zachodnim kierunku i zasilany jest przez liczne potoki spływające z pasm górskich wznoszących się na obydwu zboczach tej doliny. Północno-zachodnie zbocza tworzą szczyty Rysianka, Lipowski Wierch, Boraczy Wierch i Redykalny Wierch, południowo-wschodnie biegnący granicą polsko-słowacka grzbiet od przełęczy Bory Orawskie po Krawców Wierch.

Za źródłowy potok Bystrej uznaje się potok mający źródła na wysokości około 1200 m pod Rysianką, po zachodniej stronie Hali Rysianka. Pozostałe większe potoki to: Zająców Potok, Śmierdzący Potok, Potok Gawłowskiego, Jakubowski Potok, Widły, Połom, Stara Piła, Kościelec, Straceniec, Potok Głęboki. W górnej części Bystrej, w okolicach przełęczy Bory Orawskie znajduje się na niej dwumetrowej wysokości wodospad. Występujące przy tej przełęczy czynne osuwisko może w przyszłości spowodować kaptaż, czyli przeciągnięcie wód Złotego Potoku na polską stronę.

Bystra przepływa przez miejscowość Złatna i Ujsoły, w których uchodzi do Wody Ujsolskiej na wysokości około 550 m. W dolinie Śmierdzącego Potoku, u podnóży Bacmańskiej Góry znajduje się na bystrej źródło wody siarkowodorowej, zwane Źródłem Matki Boskiej, któremu przypisuje się lecznicze właściwości.

Jezioro osuwiskowe

Jezioro osuwiskowe – rodzaj jeziora zaporowego powstające w wyniku zatamowania doliny rzecznej w wyniku ruchów masowych (osuwisko, obryw, lawina, jęzor lawy).

Przykłady jezior osuwiskowych:

Jezioro Sareskie,

Jezioro Tangjiashan.Mianem jeziora osuwiskowego określa się również niewielkie zbiorniki wodne powstałe w zagłębieniach w obrębie powierzchni osuwiska.

W Polsce najbardziej znane są Jeziorka Duszatyńskie w Bieszczadach powstałe w 1907 roku wskutek wielkiego osuwiska skał ze zbocza Chryszczatej w dolinę potoku Olchowego.

Jezioro zaporowe

Jezioro zaporowe – jezioro powstałe w wyniku zatamowania odpływu wody przez:

osuwisko - jezioro osuwiskowe,

wydmę - jezioro wydmowe,

osady moreny czołowej lub bocznej - jezioro morenowe,

osady rzeczne (aluwium),

czoło lodowca - jezioro zastoiskowe,

potok lawy,

budowlę hydrotechniczną (zapora wodna, jaz itp.) - zbiornik zaporowy.Zbiorniki zaporowe niekiedy nazywane są jeziorami zaporowymi (najczęściej potocznie) jednak nie ma to większego uzasadnienia hydrologicznego i geograficznego, ponieważ jeziora to obiekty o genezie przyrodniczej, a zbiorniki zaporowe są zbiornikami antropogenicznymi.

Krzywicka Góra

Krzywicka Góra (584 m) – szczyt w Paśmie Lubomira i Łysiny. W naukowo opracowanej regionalizacji Polski według Jerzego Kondrackiego należy do Beskidu Wyspowego. Na niektórych mapach turystycznych czasami zaliczane jest do Beskidu Makowskiego.

Krzywicka Góra położona jest w bocznym grzbiecie odbiegającym ku południowemu zachodowi ze szczytu Działka. Rozciąga się on między doliną Ziębówki na północnym wschodzie oraz Krzywianki na południowym wschodzie, po dolinę Raby będącą jego zakończeniem od południowego zachodu. Górne partie stoków i sam grzbiet są niemal w całości porośnięte lasem; niżej na północ od szczytu usytuowane są przysiółki Klimasy oraz Górniakowo.

Tuż na północ od wierzchołka znajduje się osuwisko, a w nim Wielki Kamień (Diabli Kamień) – grupa skał piaskowcowych, z których najwyższa ma wysokość 8 metrów. Na południowych stokach Krzywickiej Góry istnieje jeszcze drugie osuwisko. Według legend podobno była w nim jaskinia zwana Zbójnicką ze skarbami ukrytymi w niej przez zbójników.

Grzbietem Krzywickiej Góry prowadzi żółty szlak turystyczny. Odgałęzia się od niego krótka, znakowana czarno ścieżka do Wielkiego Kamienia. Niedaleko tego rozgałęzienia szlaków znajduje się nieduża, obecnie już zarastająca polana Na Granicach. Dawniej był na niej dom, w którym mieszkał chłop przez okoliczną ludność uznany za czarownika. Czarodziejskich umiejętności nauczył się w Argentynie, do której wyjechał za pracą i w której przebywał kilka lat. Autorzy przewodnika "Beskid Myślenicki: podają: Potrafił ukarać mieszkającego na Krzywicy syna, bogatego, ale skąpego kowala, który nie ugościł go należycie, gasząc czarami palenisko w kuchni i zamieniając zboże w sąsiekach na plewy. Odegnał również stada wron, które zleciały się na krzywickie pola ściągnięte zaklęciami, które odczytały niepowołane osoby. Według jednej z wersji podań ludowych czarownik ten ponownie wyjechał za granicę, według innych wraz z rodziną zmarł i został pochowany na tej polanie.

Z dolnej części szlaku turystycznego z Pcimia, poniżej lasu dość rozległe widoki na dolinę Raby. Świtem 5 września 1939 r. ze stoków Krzywickiej Góry batalion KOP majora Kuferskiego zaatakował stąd rozlokowaną na "zakopiance" kolumnę niemieckiej 2 Dywizji Pancernej zadając jej duże straty.

Maślana Góra

Maślana Góra (753 m) – szczyt górski i jednocześnie rozległy masyw górski na północno-zachodnim krańcu Beskidu Niskiego, w tzw. Górach Grybowskich.

Masyw Maślanej Góry od strony zachodniej ogranicza dolina Białej w rejonie Stróż, od południowo-zachodniej – dolina Grodkówki, od strony południowo-wschodniej – dolina Ropy w rejonie Szymbarku, od strony północno-wschodniej – dolina jej lewobrzeżnego dopływu, Bystrzanki, zaś od strony północno-zachodniej dolina Polnianki, prawobrzeżnego dopływu Białej. W tak wyznaczonych granicach masyw ma rozciągłość w kierunku wschód-zachód ok. 10 km, w kierunku północ-południe ok. 6,5 km.

Wszystkie stoki masywu mocno rozczłonkowane dolinkami licznych potoków, będących dopływami wyżej wymienionych cieków wodnych. Sama Maślana Góra jest najwyższym wzniesieniem masywu, w którym wyróżnia się jeszcze Zieloną Górę (w części północno-zachodniej) i Jelenią Górę (w części południowo-wschodniej). Wierzchołek dość płaski, wierzchowina szczytowa rozległa, w formie trójramiennego rozrogu. Zbocza północno-wschodnie bardzo strome. Zbocza południowe mniej strome, lecz wyjątkowo zagrożone osuwiskami. Znajduje się na nich największe osuwisko w polskich Karpatach – Osuwisko Szklarki oraz jeziorko osuwiskowe – "Morskie Oko".

Cały masyw Maślanej Góry porastają lasy, w większości bukowo-jodłowe. Część masywu obejmuje rezerwat przyrody Jelenia Góra.

Na wierzchołku Maślanej Góry telekomunikacyjna wieża przekaźnikowa.

Piesze szlaki turystyczne

Bielanka – Szymbark – Maślana Góra (753 m) – Stróże (Szlak im. Wincentego Pola)

Obryw Bardzki

Obryw Bardzki – osuwisko mas skalnych w południowo-zachodniej Polsce w Górach Bardzkich, w Sudetach Środkowych.

Olistolit

Olistolit – masa skalna przemieszczona przez osuwisko podwodne lub na skutek samodzielnego ześlizgnięcia się po skłonie basenu sedymentacyjnego.

Za olistolity uważamy bloki skalne o średnicy przekraczającej 4 metry, górna granica nie jest sprecyzowana – jednak masy skalne o rozmiarach rzędu kilku kilometrów nazywamy płaszczowinami grawitacyjnymi.

Proces powstawania olistolitów i płaszczowin grawitacyjnych nosi nazwę delapsja.

Osuwiska podmorskie

Osuwiska podmorskie - osuwiska powstające na stromych częściach dna morskiego, zwłaszcza na stokach szelfów (skłonów kontynentalnych).

Powstają na skutek przemieszczania się luźnych osadów dennych po pochyłości dna morskiego. Ich przyczyną może być także zwiększenie nachylenia stoku w wyniku nagromadzenia grubej warstwy osadów, sztormu lub trzęsienia ziemi. Dają początek prądom zawiesinowym.

Przykładem olbrzymiego osuwiska podmorskiego jest Storegga.

Osuwiska w Lipowicy

Osuwiska w Lipowicy – zespół trzech sąsiadujących ze sobą osuwisk gruntu w masywie Kielanowskiej Góry w Beskidzie Niskim, na terenie wsi Lipowica, ok. 3 km na południe od centrum Dukli. Jeden z najbardziej efektownych kompleksów osuwisk w strefie fliszu karpackiego w polskich Beskidach.

Osuwiska powstały na wschodnich i południowo-wschodnich zboczach Kielanowskiej Góry, na wysokości ok. 360-480 m n.p.m., w gruboławicowych piaskowcach cergowskich, należących do zewnętrznego fałdu jednostki dukielskiej.

Tzw. obecnie „Osuwisko północne” powstało na wschodnim stoku Kielanowskiej Góry, ponad ścianą nieczynnego, starego kamieniołomu w dniu 13 maja 1957 r. Możliwość zaistnienia w tym miejscu ruchów masowych o dużej skali była możliwa do przewidzenia znacznie wcześniej, bowiem już w 1955 r. obserwowano ponad wyrobiskiem szczeliny o szerokości 0,8 m i głębokości do 9 m. Elementem inicjującym osuwisko mógł być wstrząs tektoniczny, który 13 maja o godzinie 7.30 rano zanotowały stacje sejsmograficzne w Krakowie i Bratysławie. Jego powstanie przyspieszyły długotrwałe opady deszczu oraz – najprawdopodobniej – intensywne prace eksploatacyjne w pobliskim czynnym kamieniołomie.

Osuwanie się gruntu trwało długo, bo do godziny 13.00. Osunięciu podległo kilkanaście tysięcy metrów sześciennych materiału. Osuwisko było tak wielkie, że bloki skalne, rumosz i ziemia zatarasowały na dłuższy czas drogę z Dukli ku Przełęczy Dukielskiej. Jęzor osuwiska usuwano z drogi przez wiele dni, przeznaczając kamień na cele budowlane i do budowy dróg bitych w całym regionie. W 1970 r. zbocze ponownie „ożyło”. Powstały wówczas kolejne głębokie szczeliny i kilka widocznych jaskiń, które jednak zaczęto eksplorować dopiero z górą 20 lat później.

Osuwisko ma obecnie kształt podłużnej rynny o długości ponad 200 m i szerokości ok. 80 m. Obejmuje powierzchnię ok. 2 ha. Od południowego zachodu ogranicza je pionowa ściana skalna o wysokości dochodzącej do 16 m. Zwraca uwagę również położona w środkowej części osuwiska głęboka szczelina. Od północnego zachodu posiada ona ścianę kilkunastometrowej wysokości, znaną jako Gangusiowa Turnia, natomiast po przeciwnej stronie szczelina ograniczona jest wałem okalającym niszę osuwiska.

„Osuwisko południowe” położone jest kilkaset metrów na południe od „Osuwiska północnego”, nad znajdującym się tam większym, lecz młodszym wyrobiskiem kamieniołomu. Obszar osuwiska jest wybitnie zaburzony, posiada liczne poprzeczne oraz podłużne szczeliny i rowy.

Trzecie z osuwisk, najmniejsze – tzw. „Osuwisko zachodnie” - znajduje się pomiędzy dwoma wyżej wymienionymi, nieco na północny zachód od „Osuwiska południowego”. Oddzielone jest od niego niewielkim grzbietem, a tworzy je nisza osuwiskowa z wysoką ścianą skalną i położony na południe od niej spory rów rozpadlinowy.

Osuwisko Szklarki

Osuwisko Szklarki – osuwisko gruntu w masywie Maślanej Góry w Beskidzie Niskim, na terenie wsi Szymbark. Największe historyczne osuwisko w całych polskich Karpatach.Osuwisko powstało na południowo-wschodnim stoku Maślanej Góry w 1784 r. Ponowne ożywienie osuwiska miało miejsce w 1913 r., kiedy po katastrofalnych opadach zwały ziemi i skał spływały przez kilka miesięcy w dolinę potoku Szklarka. Górna krawędź niszy osuwiskowej znajduje się nieco poniżej linii grzbietu, łączącego wierzchołek Maślanej Góry ze szczytem Jeleniej Góry. Poniżej opis osuwiska autorstwa Adama Wójcika z 1959 r.:

Kolejne ruchy masowe na osuwisku miały miejsce po długotrwałych deszczach w czerwcu 1974 r. Do dziś nie jest ono całkowicie ustabilizowane: po dłuższych opadach pojawiają się na jego powierzchni liczne źródła i wysięki wody, a w zagłębieniach malutkie stawki. Powierzchnia osuwiska wynosi ok. 48 ha, a grubość osuniętej warstwy sięga 9 m. Część gruntów, odsłoniętych w wyniku zsuwów, zarasta już ponownie roślinnością.

Osuwisko w Czarnych Działach

Osuwisko w Czarnych Działach (795 m) – osuwisko w Czarnych Działach w Paśmie Łysiny w Beskidzie Małym. Znajduje się w lesie na południowych stokach Czarnych Działów, tuż poniżej ich grzbietu, na wysokości około 780-815 m n.p.m.. Jest tutaj kilkumetrowej wysokości ściana z piaskowców istebniańskich, rów zboczowy, luźne głazy oraz kilka jaskiń i schronów (Jaskinie w Czarnych Działach). Na przełączce Skolarówka po zachodniej stronie osuwiska znajduje się skrzyżowanie zielonego i czarnego szlaku turystycznego. Zielony prowadzi grzbietem Czarnych Działów, na południe odchodzi od niego krótki szlak łącznikowy do osuwiska i jaskiń w Czarnych Działach.

Szlaki turystyczne

Kocierz Rychwałdzki – Ścieszków Groń – Przełęcz Płonna – Nad Płone – Kucówki – Czarne Działy – Gibasówka – Wielki Gibasów Groń – Przełęcz pod Mladą Horą – Mlada Hora – rozstaje Anuli – Smrekowica – rozdroże pod Smrekowicą – Suwory – Krzeszów

Ślemień – Czarne Działy

Połoma

Połoma (776 m n.p.m.) – szczyt w Bieszczadach Zachodnich.

Jest położona w grzbiecie odbiegającym ze Smereka na północ, przez Wysokie Berdo (968 m n.p.m.), Krysową (840 m n.p.m.), Siwarną (924 m n.p.m.) i Bukowinę (911 m n.p.m.). Następnie skręca on na zachód i obniża się na przełęcz Szczycisko (629 m n.p.m.) ograniczającą masyw Połomy od wschodu. Na szczycie grzbiet odbija na północ, biegnąc w kierunku Tołstej (749 m n.p.m.); równolegle do niego, ale nieco na zachód przebiega odbiegająca z wierzchołka boczna odnoga kulminująca w Kiczerze (586 m n.p.m.). Krótkie ramię zwane Czereniną odgałęzia się również nad Szczyciskiem, przebiegając także w kierunku północnym, na wschód od głównego grzbietu masywu. Zachodnie stoki opadają do doliny Solinki, natomiast południowe – jej dopływu Wetliny, mającej tu (obok Skały Maczacza) swoje ujście.

Z południowego zbocza zeszło w 1980 r. w dolinę Wetliny osuwisko, tamując przepływ wody. Powstało w ten sposób osuwiskowe Szmaragdowe Jeziorko, obecnie już zamulone. W miejscu tym, jak również na całym południowym zboczu góry, utworzono rezerwat przyrody Sine Wiry. Północno-zachodnią część masywu obejmuje Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy, zaś północno-wschodnią – Park Krajobrazowy Doliny Sanu. Granice tych trzech obszarów ochrony przyrody zbiegają się na wierzchołku. W dolinie niewielkiego, bezimiennego potoku uchodzącego do Sanu, na północ od grzbietu Czereniny, usytuowana jest zimowa ostoja żubra.

Na grzbietach biegnących na północ od szczytu znajdują się tereny dawnych miejscowości Studenne i Obłazy.

Randa

Randa – miejscowość i gmina w Szwajcarii w kantonie Valais. Położona jest w środkowej części doliny Mattertal w Alpach Pennińskich, między miejscowościami Sankt Niklaus i Täsch, nad potokiem Matter Vispa, na wysokości 1406 metrów n.p.m. Otaczają ją strome zbocza szczytów: Domu (4545 m) od wschodu i Weisshornu (4506 m) od zachodu. Przez Randę przebiega droga samochodowa do Täsch i zębata linia kolejowa do Zermatt.

Miejscowość została założona w 1290 roku i należy do najstarszych w regionie. Znajduje się w niej barokowy kościół z 1717 roku. Według spisu z 2016 roku miała 444 mieszkańców.

Wielokrotnie Randa była miejscem katastrof. Spadały na nią lawiny i osuwiska skalne. Ostatnia, większa katastrofa miała miejsce w 1991 roku. Osuwisko skalne zniszczyło wiele domów, drogę prowadzącą przez dolinę i linię kolejową. Jak obliczono, w ciągu trzech tygodni do doliny spadło 30 mln m³ skał.

Na szlaku turystycznym prowadzącym do Grächen znajduje się tu najdłuższy na świecie most wiszący dla pieszych. Długość mostu wynosi 494 metry, szerokość 65 centymetrów, w najwyższym punkcie znajduje się 85 metrów nad doliną. Otwarty od czerwca do listopada, przejście bezpłatne, niepolecane dla osób z lękiem wysokości. Należy unikać przechodzenia w czasie burzy.

Usoj

Usoj – osuwisko skalne we wschodnim Tadżykistanie, w dolinie płynącej w górach środkowego Pamiru rzeki Bartang, powstałe w wyniku trzęsienia ziemi o intensywności szacowanej na 9 stopni w skali Mercallego (ok. 7,4 w skali Richtera), które nastąpiło 18 lutego 1911 r. o godz. 23:31 czasu miejscowego.

Osuwisko o łącznej objętości szacowanej na 2,2 km³ i wysokości sięgającej 700 metrów zasypało między innymi wioskę Usoj (od niej wzięło swą nazwę), zabijając wszystkich w niej wówczas przebywających – około 90 osób; przegrodziło też płynącą w dolinie rzekę rozpoczynając proces powstawania Jeziora Sareskiego.

Powstała naturalna zapora wodna, której wysokość wynosi 567 m, długość 5 km, szerokość 3,2 km i powierzchnia 10,8 km². Jest to najwyższa zapora na świecie (biorąc pod uwagę zarówno obiekty naturalne jak i wytworzone przez człowieka). Przez kilka następnych lat przegroda uniemożliwiała przepływ rzeki Bartang, której wody stopniowo się podnosiły tworząc naturalne bezodpływowe jezioro zaporowe. W kwietniu 1914 ciśnienie napierających na skały osuwiska wód jeziora spowodowało, że dostrzeżono strumień przesączający się u jego podnóża; w ciągu następnych lat poziom jeziora podnosił się tak, że osiągnął 3263 m n.p.m. (przy maksymalnej głębokości ok. 505 metrów) i względnie stabilną równowagę ilości wody wpływającej do jeziora oraz przesączającej się przez osuwisko. Część gromadzącej się powyżej osuwiska wody tworzy mniejsze jezioro Szadau, położone na południowy zachód od Jeziora Sareskiego i odgrodzone od niego mniejszą barierą gruzu skalnego.

Geolodzy różnią się między sobą w ocenie stabilności osuwiska i grożących w tym rejonie niebezpieczeństw. Trwają też dyskusje nad możliwością zabezpieczenia się przed katastrofą, np. przez budowę zapory sztucznej, która jednocześnie dawałaby możliwość wykorzystania zakumulowanych przez sto lat wód (szacowanych na ok. 17 km3) do produkcji energii elektrycznej.

Villa Romana del Casale

Villa Romana del Casale – luksusowa willa letniskowa z okresu późnego Cesarstwa rzymskiego (wybudowana ok. 300 r. n.e.), której okres największej świetności przypada na IV–V w. n.e. znajduje się na Sycylii, około 5 km od miasta Piazza Armerina. Jest to kompleks mieszkalno-reprezentacyjny składający się z około 50 izb, łaźni, sal gimnastycznych, studiów i sypialni rozmieszczonych wokół dużego dziedzińca wewnętrznego. W okresie powstania willi Sycylia była podzielona na wielkoobszarowe posiadłości rolnicze nazywane „latyfundiami”. Rozmiary willi, wielkość i charakter poszczególnych pomieszczeń, bogactwo i jakość wystroju świadczą o tym , że było to centrum jednego z największych latyfundiów. Prawdopodobnie jego właściciel był rzymskim senatorem jeśli nie członkiem rodziny cesarskiej, z pewnością należał do najwyższych sfer Cesarstwa rzymskiego. Willa była prawdopodobnie stałą lub czasową rezydencją właściciela, szczególnie gdy spotykał się z dzierżawcami uprawiającymi żyzne ziemie i była też centrum administracyjnym latyfundium. Odkrywana przez dziesiątki lat willa swą sławę zawdzięcza mozaikom posadzkowym. Barwne obrazy pokrywają posadzki we wszystkich pomieszczeniach i zapełniają powierzchnię ponad 3500 m². Willa została zniszczona, być może zburzona w czasach Wandalów i Wizygotów. Jednak pozostawała w częściowym użytkowaniu jeszcze podczas okresu bizantyjskiego i arabskiego. W XII wieku willa została przysypana przez osuwisko ziemi i z tego powodu definitywnie opuszczona.

Zerwa (osuwisko)

Zerwa - krawędź morfologiczna (krawędź osuwiskowa) powstająca przy szczelinie osuwiskowej w górnej części osuwiska (niszy osuwiskowej) lub jego koluwium.

Zerwy osuwiskowe są charakterystyczne dla osuwisk obrotowych (rotacyjnych), które powstają, gdy masy ziemne, skalne lub zwietrzelinowe ulegają ześlizgowi wzdłuż jednej lub kilku wklęsłych powierzchni. Osiadaniu, obsuwaniu skib w głąb stoku towarzyszy wyciskanie i przesuwanie mas w dół stoku. W osuwiskach rotacyjnych przemieszczane są skiby lub bloki, a w ich obrębie zachowane jest następstwo warstw i struktura utworu skalnego. Nie następuje tu wymieszanie mas.

Zerwa Cylowa

Zerwa Cylowa – czynne osuwisko w paśmie Babiej Góry w Beskidzie Żywieckim. Znajduje się na północnym stoku Małej Babiej Góry (Cyla),na wysokości Markowego Potoku (Klinowego Potoku). Osuwisko powstało w roku 1962. Odnawiało się w 1967, 1982 oraz w 2000 roku. Język osuwiska miał kilkadziesiąt metrów szerokości i około 600 m długości. Zniszczony został kilkudzięsięcioletni las oraz Górny Płaj, a biegnący nim na tym odcinku czerwono znakowany szlak turystyczny był przez jakiś czas zamknięty. Obecnie szlak turystyczny został wyremontowany i jest czynny.

Las w rejonie Zerwy Cylowej na tzw. Klinie jest zniszczony; świerki są uschnięte, a wiele z nich jest połamanych lub wywróconych przez wiatr. Najprawdopodobniej przyczyną tego jest zmiana warunków wodnych spowodowana przez osuwisko. Dowodem na to jest Klinowy Potok. Dawniej płynęło nim sporo wody, po ostatnim osuwie zanikł, obecnie z powrotem odradza się, ale jako kilka odrębnych strumyków.

Szlaki turystyczne

Markowe Szczawiny – Klin – Zerwa Cylowa – Fickowe Rozstaje – Czarna Hala – Żywieckie Rozstaje. Czas przejścia 1h, ↓ 1h

Zawoja-Czatoża – Fickowe Rozstaje – Klin – schronisko PTTK na Markowych Szczawinach. Czas przejścia 2. 20 h, 2 h

Zęzów

Zęzów – wzniesienie w Beskidzie Wyspowym, w paśmie Zęzowa. Jest to niewielkie i niskie pasmo o równoleżnikowym przebiegu, wznoszące się w widłach Łososiny i jej dopływu – potoku Bednarka. Głębokie doliny tych cieków wodnych oddzielają go od innych wzniesień Beskidu Wyspowego. W kierunku od zachodu na wschód wyróżnia się w nim wierzchołki: Grojec (638 m), Stronica (606 m), Stronia zwana też Kaczą Górą (664 m) i Zęzów (692 m). Pomiędzy Stronią a Zęzowem znajduje się płytka przełęcz. Różne mapy podają różną wysokość Zęzowa; według mapy Compass jest to 705 m, według mapy Geoportalu 693 m.

Przez Zęzów przebiega granica między czterema miejscowościami. Stoki południowe należą do Tymbarku, wschodnie do Piekiełka, północne do Rupniowa, zaś tereny po zachodniej stronie należą do miejscowości Podłopień. Zęzów jest w dużym stopniu zalesiony, ale dolną część stoków zajmują pola uprawne i zabudowania tych miejscowości. W najbardziej łagodnych stokach wschodnich pola uprawne i zabudowania podchodzą niemal pod sam szczyt Zęzowa. Również grzbiet po wschodniej stronie szczytu Zęzowa jest bezleśny. Znajduje się tutaj kilkudomowe osiedle Zęzów należące do Tymbarku. Bezleśny jest również obszar podchodzący od doliny Łososiny aż pod samą przełęcz pomiędzy Stronią a Zęzowem. Obszar przełęczy i południowe stoki pod nią zajmują pola uprawne i nieużytki osiedla Dudówka należącego do miejscowości Podłopień. Z przełęczy tej, jak również z osiedla Zęzów rozciągają się szerokie panoramy widokowe. We wschodnim i południowym kierunku widoczne są nie tylko wzniesienia Beskidu Wyspowego, ale również Beskid Sądecki, Magura Spiska i Tatry.

Marian Sopata tłumaczy pochodzenie nazwy Zęzów od niemieckiego słowa Sehnsuch oznaczającego tęsknotę. Za czasów Kazimierza Wielkiego znajdującą się u jego podnóży miejscowość Tymbark (niem. Tannenberg) zasiedlili koloniści niemieccy. Tęsknili oni jednak za swoją ojczyzną i wychodzili na szczyt Zęzowa, by spojrzeć w jej kierunku.

Masyw Zęzowa przecięty jest głębokimi jarami kilku potoków uchodzących do Łososiny i Bednarki. W szczególnie stromych stokach południowych nad miejscowością Tymbark, poniżej znajdującego się na grzbiecie osiedla Zęzów, a po zachodniej stronie spływającego spod niego do Łososiny potoku, znajduje się duże kamienne osuwisko ze skałkami. Przez miejscową ludność nazywane jest Lisimi Jamami. Jest to jedno z największych osuwisk skalnych w całym Beskidzie Wyspowym, będące dużą atrakcją geoturystyczną. W masywie Zęzowie jest jeszcze więcej takich geologicznych atrakcji. Poniżej osiedla Kopana Droga (na granicy z Piekiełkiem) rzeka Łososina podmywając jego brzegi odsłoniła dużą część stoku. W odsłonięciu tym obserwować można pofałdowane warstwy fliszu karpackiego budującego Beskid Wyspowy. W zalesionym grzbiecie między szczytem Zęzowa a przełęczą pod Stronią znajduje się rów grzbietowy pochodzenia tektonicznego. Procesy osuwiskowe są tutaj czynne również obecnie. Ich efektem, jak również silnej erozji (przyspieszonej dużą stromością stoków) jest nie tylko wielkie kamienne osuwisko, ale również osunięcia ziemne i spotykane w lesie duże skały pozostałe po tych osunięciach. Gleba na stromych stokach jest bardzo płytka, lub brak jej zupełnie i w wielu miejscach są to tylko rumowiska kamienne. W lasach Zęzowa licznie stale przebywają sarny i inne zwierzęta.

Ruchy masowe

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.