Nowy Sącz

Nowy Sączmiasto na prawach powiatu w województwie małopolskim, siedziba ziemskiego powiatu nowosądeckiego. Trzecie pod względem liczby mieszkańców i piąte pod względem powierzchni miasto[2] w województwie małopolskim i największe miasto Beskidu Sądeckiego, stolica Sądecczyzny z racji tego, że jest to największe miasto w regionie. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane 8 listopada 1292 roku.

31 grudnia 2017 roku miasto miało 84 041 mieszkańców[1].

Nowy Sącz
miasto na prawach powiatu
Ratusz

Ratusz
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Data założenia 8 listopada 1292
Prawa miejskie 1292
Prezydent Ludomir Handzel
Powierzchnia 57,58 km²
Wysokość 272–475 m n.p.m.
Populacja (2017)
• liczba ludności
• gęstość

84 041[1]
1459,6 os./km²
Strefa numeracyjna 18
Kod pocztowy 33-300 do 33-308, 33-310, 33-320
Tablice rejestracyjne KN
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Nowy Sącz
Nowy Sącz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nowy Sącz
Nowy Sącz
Ziemia49°37′30″N 20°41′44″E/49,625000 20,695556
TERC (TERYT) 1262011
SIMC 0959435
Urząd miejski
Rynek 1
33-300 Nowy Sącz
Strona internetowa
BIP

Geografia

Położenie geograficzne

Nowy Sącz położony jest w płaskim dnie Kotliny Sądeckiej, w widłach rzek Dunajca i Kamienicy Nawojowskiej na zróżnicowanej wysokości od 272 n.p.m. (Wielopole) do ok. 475 n.p.m. (wzgórze Majdan). Najstarsza część miasta leży na płaskim wyniesieniu pomiędzy korytami obu rzek, które posiada naturalne walory obronne, co zadecydowało o lokowaniu miasta przez króla Wacława II właśnie w tym miejscu. W dawnych czasach wzgórze miejskie było poprzecinane parowami (obecnie zasypanymi) pełniącymi role dodatkowych fos. Położenie w Kotlinie Sądeckiej powoduje pewną izolację Nowego Sącza od innych ośrodków osadniczych, jednak przebiegający tędy szlak komunikacyjny na południe Europy, spowodował, że miasto znalazło w średniowieczu dogodne warunki do rozwoju i wymiany handlowej – głównie z Węgrami.

Nowy Sącz położony jest u podnóża masywów górskich: na południu znajduje się Beskid Sądecki, na zachodzie Beskid Wyspowy, na wschodzie wcina się wąskim klinem Beskid Niski, a od północy przylega Pogórze Rożnowskie. W niewielkiej odległości znajduje się Jezioro Rożnowskie.

Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. W latach 1973–1977 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Nowy Sącz.

Zanieczyszczenie powietrza: Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Nowy Sącz został sklasyfikowany jako czternaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[3][4].

W liczbach

  • Powierzchnia miasta: 57,58 km²
  • Najwyższy punkt: wzgórze Majdan – ok. 475 m n.p.m.
  • Najniższy punkt: Wielopole – 272 m n.p.m.
  • Obwód miasta: 42,3 km
  • Długość wszystkich ulic: 230 km
  • Długość rzek: 18 km

Klimat

Klimatogram dla Nowego Sącza
IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
 
 
33
 
8
-18
 
 
28
 
10
-16
 
 
35
 
18
-10
 
 
53
 
23
-3
 
 
78
 
26
0
 
 
109
 
29
4
 
 
108
 
31
7
 
 
95
 
30
5
 
 
56
 
28
1
 
 
39
 
23
-2
 
 
41
 
16
-8
 
 
41
 
11
-15
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Weatherbase[5]

Osiedla

Zgodnie ze Statutem Nowego Sącza w mieście wyznaczono 25 jednostek pomocniczych gminy zwanych osiedlami[6]:

POL Nowy Sącz districts map

Toponimia

Początkowo osada w miejscu dzisiejszego Nowego Sącza nosiła nazwę Kamienica. Nazwa miasta aktem lokacyjnym nadanym przez Wacława II, została przeniesiona z sąsiadującego Sandecz – Sącza (dzisiaj Starego Sącza). Aby odróżnić od poprzedniego miasta, dodano przymiotnik „Nowy”, a miasto zaczęło nosić nazwę „Nova Sandecz”.

Historia[7]

Kościół Franciszkanów widok od ul. Pijarskiej P1020088
Kościół Franciszkanów – powstał w 1297 r. z uposażenia Wacława II

Nowy Sącz został lokowany 8 listopada 1292 przez króla Wacława II. Miasto zawdzięczało szybki rozwój licznym przywilejom oraz położeniu na szlaku handlowym na Węgry. W XIV w. Za panowania Kazimierza Wielkiego, wybudowany został zamek i mury obronne. W zamku sądeckim odbywały się liczne spotkania polskich władców z władcami innych narodów. W 1409 król Władysław Jagiełło oraz książę litewski Witold układali tutaj plany wojny z zakonem krzyżackim. W średniowieczu miasto kilkakrotnie nawiedzały powodzie, pożary oraz epidemie, co częściowo zahamowało jego rozwój. Od początku panowania Jagiellonów aż do rozbiorów, miasto było siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[8].

Nowy Sącz uzyskał prawo składu w 1554 roku[9].

W XVI i XVII w. w okolicach Nowego Sącza rozwijali działalność bracia polscy (m.in. Jonasz i Wespazjan Schlichtyngowie). W mieście w latach 1556–1616 funkcjonowała tu szkoła i zbór ariański ukierunkowane na dyteizm.

13 grudnia 1655 mieszczanie sądeccy, pod dowództwem braci Wąsowiczów i przy wsparciu oddziałów Gabriela Wojniłłowicza, uwolnili miasto (jako jedno z pierwszych w Rzeczypospolitej) od najeźdźców szwedzkich. Tym samym rozpoczął się zryw narodu polskiego przeciwko najeźdźcy z północy. Odwrót Szwedów spod Jasnej Góry rozpoczął się 13 dni po tym fakcie. 3 stycznia 1656 Król Jan Kazimierz przebywający w Krośnie, datował list z podziękowaniem dla ludności Nowego Sącza za obronę Polski. W 1683 odwiedził leżący nieopodal Stary Sącz, powracający do kraju po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem Jan III Sobieski. Tam spotkał się ze swoją żoną, królową Marią Kazimierą.

W 1770, a więc jeszcze przed I rozbiorem Polski, Austria zaanektowała powiaty spiski, nowotarski i sądecki, w wyniku czego Nowy Sącz znalazł się w granicach Austrii w Galicji – urzędowa niemiecka nazwa miasta brzmiała Neu Sandez. W 1876 utworzono C.K. Warsztaty Kolejowe, a rok później oddano do użytku sądecki odcinek kolei tarnowsko-leluchowskiej. 3 lipca 1893 w Nowym Sączu powstał Związek Stronnictwa Chłopskiego (ZSCh) – pierwsza w Europie polityczna organizacja chłopska. Utworzona została przez Jana i Stanisława Potoczków.

W 1889 Nowy Sącz stał się gminą miejską. W 1912 jako w jednym z pierwszych miast w Polsce wybudowano w rekordowym tempie własną elektrownię. 11 marca po raz pierwszy zapaliły się lampy elektryczne.

Deutsche Feldgendarmerie in Neu-Sandec Frühjahr 1915
Niemiecka żandarmeria polowa w Nowym Sączu na wiosnę 1915 r.

Podczas I wojny światowej, w latach 1914–1915, miasto przejściowo okupowali Rosjanie, następnie ponownie zajęte zostało przez wojska państw centralnych. Wyzwolony w 1918 powrócił do odrodzonej Rzeczypospolitej. 31 października 1918 w Nowym Sączu (3 dni po powołaniu Polskiej Komisji Likwidacyjnej), po raz pierwszy w niepodległej Polsce, orkiestra oficjalnie odegrała Mazurka Dąbrowskiego, który później stał się hymnem państwowym.

21 czerwca 1934 na „Starym Cmentarzu” został pochowany minister spraw wewnętrznych gen. Bronisław Pieracki. W tym dniu Polskie Radio przeprowadziło pierwszą w historii bezpośrednią transmisję wydarzenia spoza Warszawy.

6 września 1939 Nowy Sącz został zajęty przez wojska niemieckie. W latach okupacji niemieckiej przez Nowy Sącz prowadziły szlaki przerzutu żołnierzy na Węgry do organizowanej we Francji, a potem Anglii armii polskiej. 20 stycznia 1945, po trzydniowych walkach, do miasta wkroczyły jednostki 38 Armii (gen. płk. Kiryła Moskalenki) IV Frontu Ukraińskiego. Ku czci poległych podczas wyzwalania miasta żołnierzy radzieckich wzniesiono Pomnik Wdzięczności na kwaterze żołnierzy Armii Czerwonej na cmentarzu komunalnym oraz Pomnik Braterstwa Broni w Alei Wolności[10]. Uchwałą Prezydium Krajowej Rady Narodowej z 6 września 1946 miasto Nowy Sącz zostało odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy za wydatny udział ludności w konspiracji w okresie okupacji[11].

6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy dla byłych żołnierzy AK i podziemia niepodległościowego. Obóz pracy nr 143 powstał w Nowym Sączu[12].

W 1951 Nowy Sącz został uznany za miasto na prawach powiatu. W latach 1958–1975 miał miejsce tzw. „eksperyment sądecki”. W latach 1975–1998 był stolicą województwa nowosądeckiego. W wyniku reformy administracyjnej od 1 stycznia 1999 Nowy Sącz jest powiatem grodzkim, będąc jednocześnie siedzibą powiatu nowosądeckiego ziemskiego.

Demografia

    Liczba ludności Nowego Sącza na przestrzeni ostatnich 6 stuleci
    Źródło: [13][14].

Największą populację Nowy Sącz odnotował w 2005 r. – według danych GUS 84 729 mieszkańców[15].

Zabytki

Nowy Sącz, kościół par. p.w. św. Małgorzaty, XIV, XIX 06
Nowy Sącz – Rynek
Nowy Sącz - Kapliczka Szwedzka 01
Kapliczka „Szwedzka” pw. św. Marka z 1771 r.
Nowy Sącz, Piekło Zakamienica, Zacisze
Historyczna architektura dzielnicy Zakamienica (Piekło)
  • Ratusz – budynek stanowiący serce miasta, siedziba władz Nowego Sącza. Obecny kształt ratusz uzyskał podczas odbudowy po pożarze w końcu XIX wieku. Stoi pośrodku rynku – centralnego placu miasta, który ma powierzchnię 19 200 m²
  • Bazylika kolegiacka św. Małgorzaty
  • Kościół pw. św. Rocha – parafia istniała za czasów księdza Jana Długosza, przed 1513 r.
  • Kościół pw. św. Heleny – nieznany rok budowy, wymieniany w archiwach Kapituły Katedry Wawelskiej już w 1596 r.
  • Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
  • Kościół św. Wawrzyńca
  • Kościół pw. św. Ducha i Klasztor OO Jezuitów – z fundacji Władysława Jagiełły wzniesiony w 1410 r.
  • Zespół Poklasztorny OO Franciszkanów – powstał w 1297 r. z upoważnienia Wacława II
  • Kościół pw. św. Kazimierza
  • Klasztor i Kościół Popijarski – budowa z inicjatywy starosądeckich klarysek przed 1610 r.
  • „Biały Klasztor” – Klasztor Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny
  • Kapliczka „Szwedzka” pw. św. Marka z 1771 r.
  • Kapliczka pw. św. Jana Nepomucena z przełomu XIX i XX wieku (przyczółek mostu nad Kamienicą)
  • Kapliczka pw. św. Anny z XVII wieku (przy ul. Lwowskiej)
  • Synagoga – wybudowana w 1746 roku
  • Chasydzka bożnica Bajs Nusn z przełomu XIX i XX wieku
  • Układ urbanistyczny Starego Miasta
  • Mury obronne miasta Nowego Sącza
  • Zamek Królewski w Nowym Sączu (XIV, XVII w.) – ruiny, z zachowanym fragmentem fortyfikacji miejskich
  • Dom Gotycki – siedziba Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu
  • Renesansowa kamienica Lubomirskich – dzisiaj Biblioteka Publiczna
  • Sądecki Park Etnograficzny – jest skansenem regionalnym, który prezentuje kulturę ludową Sądecczyzny
  • Secesyjny Dworzec PKP
  • Stara Kolonia – jedno z najstarszych i największych osiedli robotniczych w kraju; dla nowosądeckich kolejarzy.
  • Dom Robotniczy – neogotycki w stylu architektonicznym ośrodek kulturalny nowosądeckich kolejarzy z 1907 r.
  • Willa Marya
  • XIX-wieczny budynek Szkoły Podstawowej im. Władysława Jagiełły
  • XIX-wieczny budynek Gimnazjum im. Adama Mickiewicza (dawniej Szkoła Podstawowa)
  • Budynek Szkoły Podstawowej im. Obrońców Pokoju
  • Budynki secesyjne z pocz. XX w. projektu budowniczego miejskiego, Zenona Adama Remiego[16]:
    • Dawna szkoła, ul. Jagiellońska 62
    • Bank Mieszczański, Rynek 29
    • Dawny gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, ul. Świerczewskiego 23
    • Kamienica własna przy pl. św. Kazimierza 2
    • Kamienica Wiktora Oleksego, ul. Konarskiego 8
    • Kamienica Edwarda Zielińskiego, ul. Kościuszki 18
  • Cmentarz Komunalny – na którym znajdują się m.in.: symboliczny pomnik powstańców (1831), Grób Nieznanego Żołnierza z 1920, Groby powstańców z 1863 r., monumentalny pomnik – obelisk z kwaterami grobów żołnierzy (polskich, austriackich i niemieckich z czasów I wojny światowej), pomnik legionistów z I wojny światowej, nagrobny pomnik gen. Józefa Kustronia, symboliczny grób „Oświęcimiaków” (kwatery ofiar terroru hitlerowskiego), pomnik i groby żołnierzy radzieckich z lat II wojny światowej, pomnik Bronisława Pierackiego (ministra i polityka II Rzeczypospolitej), symboliczny grób „Sybiraków” Ziemi Sądeckiej
  • Nowy cmentarz żydowskikirkut, w latach 1940–1945 był miejscem egzekucji, także masowych dokonywanych przez hitlerowców na ludności żydowskiej miasta i okolicy, również na Polakach
  • Stary Cmentarz („Cmentarz Zasłużonych”) – W cokole pomnika złożone są urny z prochami z miejsc straceń, obozów koncentracyjnych, z pól bitewnych. Przed pomnikiem Sądeckiej Piety znajduje się płyta Nieznanego Żołnierza II wojny światowej. Cmentarz symbolizuje: kaźń w więzieniu w Nowym Sączu, rozstrzelanych przy moście kolejowym nad Dunajcem, przy moście na Kamienicy, na Cmentarzu Żydowskim, rozstrzelanych dwóch partyzantów w Dąbrówce, rozstrzelanych w Biegonicach, w Rdziostowie, Młodowie, Starym Sączu, Wysokim, Chomranicach, Łomnicy
  • Pomnik Władysława Jagiełły z 1910
  • Pomniki martyrologii

Gospodarka

Lista przedsiębiorstw w mieście zatrudniających ponad 500 osób:

Dla zgromadzenia nowych inwestycji, stworzenia nowych miejsc pracy, 19 września 2007 roku powstała w mieście „Podstrefa Nowy Sącz Krakowskiego Parku Technologicznego[potrzebny przypis].

Miasto jest gospodarzem Targów Budownictwa oraz Targów Stolarki Budowlanej. W roku 2011 odbyła się 15 edycja Sądeckich Targów „Dom i Otoczenie”, które skupiają branże: budownictwo, instalacje i wyposażenie wnętrz. Dodatkowo od kilku już lat z powodzeniem imprezie towarzyszy Wystawa Motoryzacyjna.

Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University i miasto Nowy Sącz są corocznym organizatorem Światowego Forum Ekonomicznego dla Młodzieży (równoległego do Forum Ekonomicznego w Krynicy-Zdroju).

Centra i galerie handlowe

  • Centrum Handlowe EUROPA II Plaza
  • Centrum Handlowe Gołąbkowice
  • Centrum Handlowe Arkadia
  • Centrum Handlowe Węgierska
  • Galeria Szubryt
  • Galeria Sandecja
  • Galeria Trzy Korony

Transport

Miasto stanowi węzeł komunikacyjny, gdzie krzyżują się drogi krajowe 75, 28 i 87 oraz linie kolejowe.

Transport drogowy

Przez Nowy Sącz przechodzą drogi krajowe nr:

Drogi przechodzące przez Nowy Sącz
Droga Trasa Ulica
28 Zator, Wadowice, Sucha Beskidzka, Jordanów, Rabka-Zdrój, Limanowa, Nowy Sącz, Gorlice, Jasło, Przemyśl ul. Krakowska, ul. Legionów, ul. Bulwar Narwiku, ul. Kilińskiego, al. Prażmowskiego, ul. Lwowska
75 Cło (Kraków), Brzesko, Nowy Sącz, Mochnaczka Niżna, Muszynka, Granica PL-SK ul. Tarnowska, ul. Witosa, ul. Pieczkowskiego, ul. Nowochruślicka, al. Prażmowskiego, al. Piłsudskiego, ul. Nawojowska
87 Nowy Sącz, Stary Sącz, Rytro, Piwniczna-Zdrój, Granica PL-SK ul. Królowej Jadwigi, ul. Limanowskiego, ul. Zygmuntowska, ul. św. Kunegundy, ul. Węgierska

Komunikacja miejska

Solbus SM12 253
Solbus SM12 na al. Sucharskiego

Komunikację miejską stanowią autobusy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.

Początki organizowania komunikacji na terenie miasta sięgają Uchwały Miejskiej Rady Narodowej z 17.07.1947 roku, w której Miejski Zakład Komunikacyjny przystąpił do MRN. W roku 1948 pojawił się pierwszy autobus, obsługujący linię Rynek – Dworzec PKP. Po licznych reorganizacjach, ostatecznie w 1995 roku MZK przekształciło się w Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, którego jedynym właścicielem jest miasto Nowy Sącz.

Obecnie MPK obsługuje linie o numerach: od 1 do 49 oraz 101 i 102 (nocne), będące zarówno trasami na terenie miasta, jak również pobliskich miejscowości.

Kolej

WK15 Nowy Sącz (40) Lichen99
Dworzec Główny w Nowym Sączu. Został wzniesiony w latach 1908–1909 w stylu secesyjnym
Sadecki kolejarz III 2015
Pomnik „Sądecki kolejarz” przed dworcem kolejowym Nowy Sącz, marzec 2015.

Przez Nowy Sącz przechodzą 2 szlaki kolejowe:

W mieście znajdują się 3 czynne stacje i przystanki kolejowe dla ruchu pasażerskiego:

Oraz dwie nieczynne dla ruchu pasażerskiego:

Bezpośrednie połączenia z Nowego Sącza: Kraków, Krynica, Rytro, Tarnów.

Lotnictwo

Oświata

Na terenie Nowego Sącza działają: 23 szkoły podstawowe, 25 szkół ponadgimnazjalnych dla młodzieży, 6 szkół ponadgimnazjalnych dla dorosłych oraz 16 szkół policealnych.[19]

Swoją siedzibę mają tu również uczelnie:

oraz ośrodek zamiejscowy uczelni:

W 2007 r. Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University została pierwszym (i jest obecnie jedynym) partnerem firmy Google w Europie Środkowej. Szeroka współpraca ze światowym potentatem w wyszukiwaniu będzie polegać m.in. na rozwijaniu nowoczesnych systemów komunikacji w WSB-NLU. Uczelniami współpracującymi z Google w Europie Zachodniej są m.in. uniwersytety Oksfordzki i Cambridge.

Na terenie miasta znajduje się jedna z dwóch w Polsce szkół należących do jezuitów – Jezuickie Centrum Edukacji, w którym znajduje się liceum akademickie.

Kultura

Nowy Sącz, budynek towarzystwa "Sokół", ob. kino, 1892, XX 10
Małopolskie Centrum Kultury „Sokół”
Pomnik Jana Pawla II Nowy Sacz
Pomnik Jana Pawła II w Nowym Sączu. Umiejscowiony jest na rynku, obok ratusza
Zegar kwiatowy nowy sacz
Zegar kwiatowy w Nowym Sączu. Znajduje się u podnóża ruin zamku. Tarcza zegara ma 5 metrów średnicy. Sam mechanizm zegarowy kosztował ok. 10 tys. zł

Nowy Sącz jest ośrodkiem kulturalnym ziemi sądeckiej i w Małopolsce.

Instytucje kulturalne

W Nowym Sączu znajduje się szereg instytucji i placówek, mających istotny wpływ dla życia kulturalnego regionu.

Muzea i galerie sztuki:

Biblioteki:

  • Biblioteka Publiczna im. J. Szujskiego
  • Biblioteka WSB-NLU
  • Biblioteka PWSZ Nowy Sącz
  • Biblioteka Pedagogiczna
  • Biblioteka Lekarska Szpitala Specjalistycznego im. J. Śniadeckiego[21]
  • Biblioteka Specjalistyczna przy Muzeum Okręgowym

Kina:

  • Kino Sokół
  • Kino 5D Extreme
  • Kino Helios

Wybrane zespoły teatralne i kabarety:

Wybrane kluby literackie i stowarzyszenia:

  • Klub Literacki „Sądecczyzna” przy Katolickim Stowarzyszeniu „Civitas Christiana”
  • Stowarzyszenie Animatorów Kultury
  • Stowarzyszenie Przyjaciół Sztuk Pięknych
  • Stowarzyszenie Pastelistów Polskich
  • Radioklub SP9RNS – My Krótkofalowcy!
  • Stowarzyszenie Na Rzecz Badań i Dokumentacji Kultury „A posteriori”

W Nowym Sączu działa również wiele zespołów muzycznych, orkiestr, chórów, zespołów folklorystycznych, zespołów tanecznych.

Sądecki Park Etnograficzny

MDDK 2012 - Nowy Sącz - 26-27 maja 2012 (7300792138)
Miasteczko galicyjskie – rekonstrukcja spalonego ratusza w Starym Sączu

Sądecki Park Etnograficzny jest jednym z oddziałów Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Jest to skansen regionalny o powierzchni ok. 20 hektarów, posiadający 68 obiektów tradycyjnego budownictwa wiejskiego i mieszczańskiego (prezentujących kulturę ludową historycznej Sądecczyzny) oraz amfiteatr leśny. Na terenie parku znajdują się m.in.: zagrody chłopskie, dwór szlachecki, folwark dworski, kościół rzymskokatolicki, cerkiew greckokatolicka, zbór protestancki oraz wiele innych.

Media

Prasa:

Radio:

Telewizja:

  • Regionalna Telewizja Kablowa
  • TVP3 Kraków redakcja w Nowym Sączu
  • Sądecka Telewizja Internetowa[24]
  • Nasza Telewizja Sądecka

Portale informacyjne

Administracja

Nowy Sącz, ratusz, 1895 12
Budynek nowosądeckiego ratusza (1895 r.)

Władze miasta

Od 2018 roku prezydentem miasta jest Ludomir Handzel.

Służby mundurowe i instytucje publiczne

Nowy Sacz szpital
Szpital Specjalistyczny im. Jędrzeja Śniadeckiego

Nowy Sącz jest siedzibą sądu okręgowego oraz prokuratury okręgowej. W mieście znajduje się także urząd celny.

Państwowa Straż Pożarna

W Nowym Sączu mieści się Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej, w której strukturach działają dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP

  • Jednostka Ratowniczo-gaśnicza nr 1 Państwowej Straży Pożarnej w Nowym Sączu (ul. W. Witosa 69)
  • Jednostka Ratowniczo-gaśnicza nr 2 Państwowej Straży Pożarnej w Nowym Sączu (ul. Węgierska 188)

Prócz tego w strukturach komendy działa 3 jednostka Ratowniczo-gaśnicza w Krynicy Zdrój

Przy JRG 2 swoją siedzibę ma Małopolska Grupa Poszukiwawczo-ratownicza (MGPR)

Ochotnicza straż pożarna

Działania pożarnicze wspomaga także OSP Biegonice. Która na swoim wyposażeniu ma samochody GBART 3/16 Renault, GBA 2/24 Steyr oraz Skw Star.

Jest również OSP GRS Nowy Sącz[25]

Służby porządkowe

Bezpieczeństwa publicznego i prawa strzeże Komenda Miejska Policji w Nowym Sączu. Działania te wspomaga straż miejska, a także znajdujący się tutaj Karpacki Oddział Straży Granicznej.

Na terenie miasta znajduje się zakład karny.

Miasto ma 3 szpitale Szpital Specjalistyczny im. Jędrzeja Śniadeckiego, Szpital Ginekologiczno – Położniczy MEDIKOR oraz Centrum Kardiologii Inwazyjnej, Elektroterapii i Angiologii INTERCARD Sp. z o.o.[26]

Pogotowie ratunkowe

Dyspozytornia pogotowia ratunkowego znajduje się w Tarnowie, Sądeckie Pogotowie Ratunkowe poza karetkami w Siedzibie w Nowym Sączu posiada podstacje pogotowia ratunkowego w miejscowościach:

Religia

Na terenie Nowego Sącza działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Zbory te (razem ze zborem Limanowa) korzystają z jednej Sali Królestwa (ul. Węgierska 213)[28]. Pierwszy zbór w mieście powstał pod koniec lat 20. XX wieku.

Historyczne obiekty sakralne:

Sport

Nowy Sacz Sandecja stadion
Stadion MKS Sandecja w Nowy Sączu

Najważniejsze wydarzenia sportowe

Nowy Sącz w XX w. wielokrotnie gościł najlepszych kolarzy. W roku 1960 w mieście była meta IV etapu Tour de Pologne z Rzeszowa oraz start V etapu do Zakopanego. 6 lat później Nowy Sącz ponownie był jednym z miast gospodarzy. Podczas Tour de Pologne 1966 kończył się tutaj IV etap z Rzeszowa, oraz zaczynała się jazda indywidualna na czas do Krynicy, którą wygrał pochodzący z Sądecczyzny Jan Magiera. Po raz trzeci kolarze finiszowali w Nowym Sączu podczas Tour de Pologne 1974. Na VIII etapie z Oświęcimia najszybszy okazał się medalista olimpijski i mistrz świata Stanisław Szozda. Dzień później odbył się tutaj start do IX etapu z metą w Mielcu. W roku 1979 Nowy Sącz gościł Wyścig Pokoju. Najpierw odbyła się tutaj czasówka indywidualna ze startem w Naściszowej, a następnie tego samego dnia start etapu z metą w Rzeszowie. Podczas Tour de Pologne 1983 w Nowym Sączu była meta VI etapu z Wisły. Po raz ostatni miasto w podwójnej roli organizatora startu i mety etapu wystąpiło w Tour de Pologne 1993. Wówczas kolarze finiszowali w Nowym Sączu podczas V etapu z Rzeszowa oraz startowali do VI etapu z metą w Zakopanem. Po raz ostatni miasto było gospodarzem Tour de Pologne w roku 1995. Odbył się tutaj wtedy start do VII etapu z metą w Zakopanem. W 2015 r., po dwudziestu latach przerwy, w Nowym Sączu kończył się IV etap Tour de Pologne (ze startem w Jaworznie), zaś dzień później zaczynał V etap z metą w Zakopanem. Trudny IV etap zakończył się spektakularnym zwycięstwem Macieja Bodnara.

Większe kluby sportowe

  • MKS Sandecjapiłka nożna od sezonu 2017/2018 zespół występuje w najwyższej klasie rozgrywkowej polskiej ekstraklasie, siatkówka, szachy, brydż
  • MKS Olimpia-Beskid Nowy Sącz – piłka ręczna
  • KS Dunajec/Start – piłka nożna, kajakarstwo górskie, tenis stołowy
  • KS Narciarnia – narciarstwo alpejskie
  • SKPS Dunajec – piłka siatkowa
  • LKS Zawada – piłka nożna
  • LKS Biegoniczanka – piłka nożna
  • KS Helena – piłka nożna
  • KS Jedność Nowy Sącz – piłka nożna, narciarstwo biegowe
  • KS Galicja Nowy Sącz – piłka nożna
  • UKS Dwójka Nowy Sącz – piłka ręczna
  • RC Biało-Czarni – rugby
  • Nowosądecki Klub Sportowy Karate Kyokushin
  • KS Chruślice – piłka nożna, kolarstwo górskie
  • KS Golden Team SKB Nowy Sącz – Boks
  • KS Fight House Nowy Sącz – K1, kickboxingu, boks, BJJ, sporty walki
  • KS Halny Nowy Sącz – kick-boxing, boks tajski, K-1, sporty walki[29]
  • KS Zabełcze Nowy Sącz – piłka nożna
  • Nowosądecki Klub Sportowy Taekwondo ITF
  • UKS Żak – koszykówka
  • UKS Tajfun Nowy Sącz – Klub Saneczkarski
  • KTT AXIS – Klub Tańca Towarzyskiego
  • Klub Karate Tradycyjnego Nowy Sącz
  • Backyard Wrestling Nowy Sącz- lokalna federacja wrestlingu

Obiekty sportowe

  • Stadion Ojca Władysława Augustynka – piłka nożna
  • Hala Widowiskowo-Sportowa – przystosowana do uprawiania dyscyplin sportowych: piłka ręczna, futsal, koszykówka, siatkówka, badminton, tenis ziemny i stołowy, unihokej
  • Basen MOSiR
  • Basen przy Instytucie Sportowym PWSZ
  • Basen sezonowy (odkryty)
  • Boiska piłkarskie: Dunajec, Start, Helena, Jedność (Piątkowa), Biegoniczanka (Osiedle Biegonice), Zabełcze, Zawada
  • Stadion im. Romana Stramki (pot. międzyszkolny) – bieżnia okólna 330 m, urządzenia lekkoatletyczne, boiska do koszykówki, piłki ręcznej i nożnej
  • Sala gimnastyczna – Sądeckie Towarzystwo Siatkarskie „Sandecja”
  • Biegoniczanka – kort-boisko do siatkówki
  • Strzelnica – Rejonowy Ośrodek Szkolenia LOK
  • Tory modelarskie – tor asfaltowy do modelarstwa samochodowego z podium
  • Lodowisko – otwierane zimą przy hali basenu
  • Skatepark – niezadaszony, drewniane przeszkody
  • Boisko przy Jezuickim Centrum Edukacji
  • Hala Sportowa przy ul. Na Rurach: piłka ręczna, futsal, koszykówka, siatkówka

Współpraca międzynarodowa

Miasta partnerskie[30]:

Ludzie urodzeni w mieście

Ludzie związani z miastem

Honorowi obywatele

Zobacz też

Przypisy

  1. a b www.stat.gov.pl, dane GUS.
  2. www.polskawliczbach.pl/Miasta, w oparciu o dane GUS.
  3. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  4. Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Proszowice wśród najbardziej rakotwórczych miast w Polsce. „Dziennik Polski”, 2015-01-05. Warszawa.
  5. Weatherbase: Historical Weather for Nowy Sacz, Poland (ang.). [dostęp 2018-09-09].
  6. Nowy Sącz: Oficjalna strona miasta. Statut.
  7. Krótka historia Nowego Sącza.
  8. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  9. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 137.
  10. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 461.
  11. M.P. z 1947 r. nr 29, poz. 275.
  12. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  13. Ludność Nowego Sącza.
  14. Historia miasta. [zarchiwizowane z tego adresu].
  15. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 2005.
  16. W kręgu Art Nouveau w Europie [dostęp 2013-03-31].
  17. Ogólnopolska Baza Kolejowa. [dostęp 15 lutego 2009].
  18. http://mapa.targeo.pl/ladowisko-helikopterow-nowy-sacz~4796832/ladowisko-helikopterow/adres. mapa.targeo.pl. [dostęp 2015-06-30].
  19. Oświata. nowysacz.pl. [dostęp 2019-06-17].
  20. Zamiejscowy Wydział Nauk Społecznych w Nowym Sączu - Wschód-Zachód Szkoła Wyższa im. Henryka Jóźwiaka - Łódź, lodz.dlastudenta.pl [dostęp 2019-04-09].
  21. Biblioteka Lekarska Szpitala Specjalistycznego im. J. Sniadeckiego w Chełmiec, Kazimierza Wielkiego 9 - Biblioteki, czytelnie w Chełmiec - Opendi Chełmiec, www.opendi.pl [dostęp 2019-04-09].
  22. teatrnowy, Teatr Nowy w Nowym Sączu [dostęp 2016-03-09].
  23. Fun Radio (Polska).
  24. Sądecka Telewizja Internetowa.
  25. Nowy Sącz 112, nowysacz112.pl [dostęp 2017-11-25].
  26. Kontakt z nami, intercard.net.pl [dostęp 2018-02-12] (pol.).
  27. Kalendarz Prawosławny 2018, Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, ISSN 1425-2171, s. 212.
  28. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-02].
  29. KS Halny Nowy Sącz.
  30. Miasta Partnerskie Nowego Sącza. [dostęp 17 lutego 2011].
  31. Jiaonan – drugi, chiński bliźniak Nowego Sącza. [dostęp 21 czerwca 2012].
  32. Zbigniew Fras: Rudyński Adolf. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXXIII. Wrocław – Warszawa – Kraków : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1991–1992, s. 6–7.
  33. Kronika. Nowy Sącz. „Nowa Reforma”, s. 2, nr 199 z 29 kwietnia 1917.

Linki zewnętrzne

3 Brygada WOP

3 Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza – związek taktyczny Wojsk Ochrony Pogranicza pełniący służbę ochronną na granicy polsko-czechosłowackiej.

40 Komenda Odcinka Nowy Sącz

40 Komenda Odcinka Nowy Sącz – samodzielny pododdział Wojsk Ochrony Pogranicza.

9 Oddział Ochrony Pogranicza

9 Oddział Ochrony Pogranicza – jeden z oddziałów w strukturze organizacyjnej Wojsk Ochrony Pogranicza.

Batalion ON „Nowy Sącz”

Sądecki Batalion Obrony Narodowej (batalion ON „Nowy Sącz”) – pododdział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Batalion został sformowany w maju 1939 roku, w Nowym Sączu, Grybowie i Krynicy, w składzie Podhalańskiej Brygady ON, według etatu batalionu ON typ IV. Pododdział był organizowany w oparciu o 491 Obwód Przysposobienia Wojskowego.

W kampanii wrześniowej 1939 roku baon walczył w składzie 2 Brygady Górskiej.

Cmentarz wojenny nr 349 – Dąbrówka Polska

Cmentarz wojenny nr 349 – Dąbrówka Polska – austriacki cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej wybudowany przez Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie na terenie jego okręgu X Limanowa.

Znajduje się w Dąbrówce Polskiej, obecnie osiedlu Nowego Sącza.

Zaprojektowany przez austriackiego architekta Gustawa Ludwiga jako cmentarz samodzielny. Pochowano na nim 52 żołnierzy austro-węgierskich i 1 rosyjskiego w 53 grobach pojedynczych. Cmentarz jest w bardzo dobrym stanie.

Cmentarz wojenny nr 350 – Nowy Sącz

Cmentarz wojenny nr 350 – Nowy Sącz – austriacki cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej wybudowany przez Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie na terenie jego okręgu X Limanowa.

Jest to zaprojektowana przez austriackiego architekta Gustawa Ludwiga kwatera na cmentarzu komunalnym w Nowym Sączu.

Pochowano na nim 930 żołnierzy austro-węgierskich, 119 niemieckich i 252 rosyjskich w 4 grobach zbiorowych i 1118 pojedynczych. Cmentarz jest w bardzo dobrym stanie.

Cmentarz wojenny nr 351 – Zabełcze

Cmentarz wojenny nr 351 – Zabełcze – austriacki cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej wybudowany przez Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie na terenie jego okręgu X Limanowa.

Zaprojektowany przez austriackiego architekta Gustava Ludviga jako cmentarz samodzielny znajduje się w Nowym Sączu na Zabełczu. Pochowano na nim 18 żołnierzy austro-węgierskich i 3 rosyjskich w 21 grobach pojedynczych. Na cmentarzu jest również kilka grobów żołnierzy Wehrmachtu z 1945.

Gmina Nowy Sącz

Gmina Nowy Sącz – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1934-1954 i 1973-1977 w woj. krakowskim i woj. nowosądeckim (dzisiejsze woj. małopolskie). Siedzibą władz gminy był Nowy Sącz, który stanowił odrębną gminę miejską.

Gmina zbiorowa Nowy Sącz została utworzona 1 sierpnia 1934 roku w powiecie nowosądeckim w woj. krakowskim z dotychczasowych jednostkowych gmin wiejskich: Biegonice, Dąbrówka Polska, Dąbrowa-Klimkówka, Falkowa, Gołąbkowice, Jamnica-Kunów, Januszowa, Kamionka Wielka, Królowa Polska, Kurów, Mystków, Naściszowa, Paszyn, Piątkowa, Wielogłowy, Wielopole, Zabełcze i Zawada. Według stanu z 1 lipca 1952 roku gmina składała się z 17 gromad: Biegonice, Dąbrowa, Dąbrówka Polska, Jamnica-Kunów, Januszowa, Kamionka Wielka, Klimkówka, Królowa Polska, Kurów, Mystków, Naściszowa, Paszyn, Piątkowa, Wielogłowy, Wielopole, Zabełcze i Zawada. Jednostka została zniesiona 29 września 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin.

Gminę Nowy Sącz reaktywowano w dniu 1 stycznia 1973 roku w tymże powiecie i województwie. 1 czerwca 1975 roku gmina znalazła się w nowo utworzonym woj. nowosądeckim. 1 lutego 1977 roku gmina została zniesiona, a jej obszar przyłączony do gminy Chełmiec oraz do Nowego Sącza.

Gromada Nowy Sącz

Gromada Nowy Sącz – dawna gromada, czyli najmniejsza jednostka podziału terytorialnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1954–1972.

Gromady, z gromadzkimi radami narodowymi (GRN) jako organami władzy najniższego stopnia na wsi, funkcjonowały od reformy reorganizującej administrację wiejską przeprowadzonej jesienią 1954 do momentu ich zniesienia z dniem 1 stycznia 1973, tym samym wypierając organizację gminną w latach 1954–1972.

Gromadę Nowy Sącz z siedzibą GRN w mieście Nowy Sącz utworzono 1 stycznia 1969 w powiecie nowosądeckim w woj. krakowskim z obszarów zniesionych gromad Piątkowa i Zawada; równocześnie do nowo utworzonej gromady przyłączono miejscowość Falkowa wyłączoną z miasta Nowy Sącz.

W kwietniu 1969 dla gromady ustalono 27 członków gromadzkiej rady narodowej. 1 stycznia 1970 gromada składała się ze wsi: Boguszowa, Chruślice, Falkowa, Jamnica, Januszowa, Naściszowa, Paszyn, Piątkowa i Zawada.

Gromada przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy gminnej.

Zobacz też: gmina Nowy Sącz

Lotnisko Nowy Sącz-Łososina Dolna

Lotnisko Nowy Sącz-Łososina Dolna (kod ICAO: EPNL) – sportowe lotnisko cywilne usytuowane w miejscowości Łososina Dolna niedaleko Nowego Sącza, z polem wzlotów bez nawierzchni sztucznej. Od 1969 roku figuruje w ewidencji lotnisk Urzędu Lotnictwa Cywilnego pod poz. 15 (nr rejestracyjny 16). Należy do Aeroklubu Podhalańskiego.

Lądowisko Nowy Sącz

Lądowisko Nowy Sącz – lądowisko sanitarne Nowym Sączu, w województwie małopolskim, znajdujące się przy ul. Bulwar Narwiku. Zarządzane jest przez Szpital Specjalistyczny im. Jędrzeja Śniadeckiego. Przystosowane jest do lądowania śmigłowców o masie do 5700 kg, używane jest przez Lotnicze Pogotowie Ratunkowe i miejscowy, Karpacki Oddział Straży Granicznej.

Od 2011 lądowisko widnieje w ewidencji lądowisk Urzędu Lotnictwa Cywilnego pod numerem 95.

Newag

Newag – polskie przedsiębiorstwo produkcyjne (spółka akcyjna) specjalizujące się w produkcji oraz modernizacji taboru szynowego, zarówno spalinowego, jak i elektrycznego, oraz wagonów pasażerskich. Główna siedziba spółki znajduje się w Nowym Sączu, a w Gliwicach znajdował się Zamiejscowy Wydział Produkcji Lokomotyw Elektrycznych. Pojazdy wyprodukowane przez Newag eksploatowane są w Polsce i we Włoszech. Zakłady wywodziły się z warsztatów kolejowych założonych w 1876 roku, a w latach 1952–2005 funkcjonowały jako Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego (ZNTK) Nowy Sącz.

Powiat nowosądecki

Powiat nowosądecki – powiat w Polsce (województwo małopolskie), utworzony w 1999 r. w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Nowy Sącz.

RDN Małopolska

RDN Małopolska – lokalne radio katolickie w południowej Polsce. Rozgłośnia diecezji tarnowskiej. Nadaje całodobowy program adresowany do słuchaczy z części województw małopolskiego i podkarpackiego.

Siedziba RDN Małopolska znajduje się w Tarnowie, przy ulicy Bema 14.

Radosław Mroczkowski

Radosław Mroczkowski (ur. 4 listopada 1967 w Poddębicach) – polski piłkarz i trener piłkarski.

Sandecja Nowy Sącz

Miejski Klub Sportowy Sandecja Nowy Sącz – klub sportowy z Nowego Sącza powstały w 1910 roku. Nazwa "Sandecja" pochodzi od łacińskiej nazwy Nowego Sącza, która w tym języku brzmi "Nova Civitas Sandecz" oraz nazwy regionu (Sądecczyzny), której łacińska nazwa brzmi "Sandecjana". W sezonie 2018/2019 drużyna piłkarska występuje w 1 lidze. Sandecja może poszczycić się jednokrotnym pobytem w ekstraklasie w sezonie 2017/2018

Województwo nowosądeckie

Województwo nowosądeckie – jednostka podziału administracyjnego istniejąca w latach 1975–1998. Położone w południowej części Polski, przy granicy ze Słowacją (do 1993 r. z Czechosłowacją). Graniczyło od wschodu z województwem krośnieńskim, od północy z tarnowskim i krakowskim, a od zachodu z bielskim. Siedzibą władz województwa był Nowy Sącz.

Po reformie administracyjnej w 1999 r. włączone zostało do województwa małopolskiego.

ZNTK Nowy Sącz 101D

SU42 – normalnotorowa lokomotywa spalinowa produkcji polskiej produkowana przez Zakłady Fablok w Chrzanowie w latach 1975–1977 jako modyfikacja lokomotywy serii SM42, jak również zmodernizowana przez ZNTK Nowy Sącz w latach 1999–2000 jako modyfikacja lokomotywy serii SP42.

ZNTK Nowy Sącz 1D

SP30 (typ Ls300 oraz 1D) – pasażerska wersja lokomotywy manewrowej SM30, przeznaczona do prowadzenia lekkich pociągów osobowych.

Seria SP30 powstała na bazie lokomotyw serii SM30. Jedyną różnicą było dodanie instalacji ogrzewania elektrycznego (500 V), pozwalającej na ogrzewanie do trzech wagonów dwuosiowych. Ze względu na zasilanie układu ogrzewania wagonów bezpośrednio z prądnicy głównej, włączenie zasilania ograniczało parametry eksploatacyjne.

Przebudowy dokonano w latach 1974-1978 w zakładach ZNTK Nowy Sącz. Do ogrzewania wagonów pasażerskich zostało przystosowanych około 109 lokomotyw, którym zmieniono oznaczenie serii z SM30 na SP30, z zachowaniem starych numerów inwentarzowych. W ruchu pasażerskim były eksploatowane do końca lat 80., a w roku 2000 pozostałe na stanie PKP lokomotywy tej serii włączono z powrotem do serii SM30.

Na jednostki imperialne
IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
 
 
1.3
 
46
-0
 
 
1.1
 
50
3
 
 
1.4
 
64
14
 
 
2.1
 
73
27
 
 
3.1
 
79
32
 
 
4.3
 
84
39
 
 
4.3
 
88
45
 
 
3.7
 
86
41
 
 
2.2
 
82
34
 
 
1.5
 
73
28
 
 
1.6
 
61
18
 
 
1.6
 
52
5
Temperatury w °F
Opad całkowity w calach
Osiedla Nowego Sącza
Województwo małopolskie
Miasta na prawach powiatu
Powiaty
Inne zagadnienia
Miasta województwa małopolskiego
Miasta na prawach powiatu
Miasta powiatowe
Miasta gminne

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.