Monarchia

Monarchia (łac. monarchia, ze stgr. μοναρχία, monarchía 'jedynowładztwo', od μόναρχος 'jedyny władca', od μόνος monos 'jeden' i ἀρχός archós 'początek'[1]) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie niewybieraną w sposób republikański głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą. Obecnie monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich). Jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych) i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach z takowym ustrojem politycznym monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne. Kierowanie przez niego polityką jest znikome lub żadne.

Historia ustroju

Ingobertus 001
Król Salomon, starożytny monarcha Izraela

W pierwszych wspólnotach plemiennych nie istniała hierarchia, która (wśród ludów europejskich) pojawiła się pod koniec demokracji wojennej, a na Bliskim Wschodzie przed powstaniem pierwszych cywilizacji.

W początkach starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustroju despotycznym), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami.

W średniowieczu powstały nowe, feudalne formy monarchii: patrymonialna oraz stanowa. Uzasadnieniem władzy monarchów było jej pochodzenie od Boga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Byli suzerenami, jednak nie zawsze mogli wyegzekwować swą władzę i ich wpływ został ograniczony. Powstawały pierwsze parlamenty (tym samym monarchie parlamentarne).

Od XV wieku w Europie zachodniej ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.

Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Narodził się pogląd, że suwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę.

Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Doprowadziło to do powstania pierwszych monarchii konstytucyjnych (Francja, Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji.

Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.

Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) wybrały ustrój republikański, w wielu krajach obalano monarchie, zastępując je republikami (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).

Nazwy monarchii

Od kręgu kulturowego oraz religii zależy nazewnictwo monarchii. Chrześcijańskie monarchie były m.in. cesarstwami, królestwami, księstwami (nazwy tworzono od tytułu przysługującego monarsze, w tym od tytułów szlacheckich) czy carstwami. Islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami, choć również zapożyczają nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka. W Azji funkcjonowały także nazwy chanatu i kaganatu. Na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.

Sukcesja tronu

Ruling-monarchs
pocztówka-monarchowie panujący w 1908 r.

Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona, niebędąca zstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawie czynności prawnej: testamentem lub zawierając układ o przeżycie.

Zdarzało się, że sprawa sukcesji była niejasna, gdy wiele osób jednocześnie dowodziło swoich praw do tronu. Z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską.

Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa, jak Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie Watykan.

Obecne monarchie (stan na rok 2014)

Byłe monarchie

Poniżej podano wykaz współcześnie istniejących państw, które w okresie nowożytnym były monarchiami.

Państwo Typ monarchii Data zniesienia Ostatni monarcha Pretendent do tronu
Afganistan królestwo 17 lipca 1973 Muhammad Zahir Chan Ahmed Szah Chan
Afryka Środkowa cesarstwo 20 września 1979 Jean-Bédel Bokassa Jean-Bédel Georges Bokassa
Albania królestwo 7 kwietnia 1939 Zogu I Leka II
Austria cesarstwo 11 listopada 1918[2] Karol I Karol Tomasz Habsburg
Birma królestwo 29 listopada 1885 Thibaw Taw Phaya
Brazylia cesarstwo 15 listopada 1889 Piotr II Ludwik I
Bułgaria carstwo 15 września 1946 Symeon II tenże
premier Bułgarii 2001-2005
Burundi królestwo 28 listopada 1966 Ntare V Estera I
Chiny cesarstwo 22 marca 1916 Yuan Shikai
Czarnogóra królestwo 26 listopada 1918[3] Mikołaj I 1) Mikołaj II, 2) Aleksander I[4]
Czechy królestwo 28 października 1918[5] Karol III Habsburg Karol Tomasz Habsburg
Egipt królestwo 23 lipca 1952 Fuad II tenże
Etiopia cesarstwo 12 marca 1975 Haile Selassie I Zera Yacob Amha Selassie
Finlandia królestwo 14 grudnia 1918 Väinö I 1) Henryk Donat, 2) Maria I
Francja cesarstwo 4 września 1870 Napoleon III 1) Jan III 2) Henryk VI 3) Ludwik XX
Grecja królestwo 8 grudnia 1974 Konstantyn II tenże
Haiti cesarstwo 1859 Faustyn
Irak królestwo 14 lipca 1958 Fajsal II Ra'ad bin Zeid
Iran cesarstwo 1 kwietnia 1979 Mohammad Reza Pahlawi Cyrus Reza Pahlawi
Jemen królestwo 26 września 1962 Muhammad al-Badr Ageel bin Muhammad al-Badr
Laos królestwo 2 grudnia 1975 Savang Vatthana Soulivong Savang
Libia królestwo 1 września 1969 Idrys I Mohammed El Senussi
Litwa królestwo 2 listopada 1918 Mendog II Wilhelm Urach
Meksyk cesarstwo 1867 Maksymilian I Agustín de Iturbide
Nepal królestwo 28 maja 2008 Gyanendra Bir Bikram Shah Dev tenże
Niemcy cesarstwo 18 listopada 1918 Wilhelm II Jerzy Fryderyk
Polska
Polska

Polska i Litwa

królestwo
królestwo

królestwo i wielkie księstwo

14 listopada 1918
25 stycznia 1831

25 listopada 1795

Rada Regencyjna
Mikołaj I

Stanisław August Poniatowski

Patrz: Sukcesja tronu w Polsce
Portugalia królestwo 4 października 1910 Manuel II Edward III Pius
Rosja cesarstwo 16 marca 1917 Michał II Romanow[6] Jerzy Michajłowicz Romanow
Rumunia królestwo 30 grudnia 1947 Michał I Małgorzata
Rwanda królestwo 28 stycznia 1961 Kigeli V Yuhi VI
Serbia królestwo 1945 Piotr II Karadziordziewić Aleksander Karadziordziewić
Tunezja królestwo 25 lipca 1957 Muhammad VIII Muhammad X Bey
Imperium Osmańskie (Turcja) sułtanat 1 listopada 1922 Mehmed VI Bajazyd (III) Osman
Tybet teokracja 1950 Dalajlama XIV tenże
Węgry królestwo 16 listopada 1918[7], 1 lutego 1946[8] Karol IV[9] Karol Tomasz Habsburg
Wietnam cesarstwo 26 października 1955 Bảo Đại Bảo Thắng
Włochy królestwo 12 czerwca 1946 Humbert II Wiktor Emanuel (IV)

Żyjący byli monarchowie

Portret Były
monarcha
Państwo Tytuł Dynastia Data urodzenia Lata panowania Przyczyna ustania mandatu
Gyanendra 01 Gyanendra  Nepal król Szah 7 lipca 1947 1950-1951 i
2001-2008
zniesienie monarchii
Simeon II of Bulgaria Symeon II  Bułgaria car Sachsen-Coburg-Gotha 16 czerwca 1937 1943-1946[10] zniesienie monarchii
King Constantine Konstantyn II  Grecja król Glücksburgowie 2 czerwca 1940 1964-1973 zniesienie monarchii
Valéry Giscard d’Estaing 1978 Valéry Giscard d’Estaing  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 2 lutego 1926 1974-1981 koniec kadencji
Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit October 2010 (105) Nicolas Sarkozy  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 28 stycznia 1955 2007-2012 koniec kadencji
Jigme Singye Wangchuck Jigme Singye Wangchuck  Bhutan król Wangchuck 11 listopada 1955 19722006 abdykacja
Tuanku Syed Sirajuddin Tuanku Syed Sirajuddin  Malezja król z wyboru 17 maja 1943 2001-2006 koniec kadencji
Tuanku Mizan 2011 Tuanku Mizan Zainal Abidin  Malezja król z wyboru 22 stycznia 1962 2006-2011 koniec kadencji
Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop Tenzin Gjaco Flag of Tibet.svg Tybet Dalajlama XIV rozpoznany jako inkarnacja
Dalajlamy XIII
6 lipca 1935 1940-1959 upadek państwa[11]
Benedykt XVI (2010-10-17) 4 Benedykt XVI Stolica Apostolska;
 Watykan
Papież;
Suweren
z wyboru 16 kwietnia 1927 2005-2013 renuncjacja[12]
Koningin Beatrix in Vries Beatrycze  Holandia
(Królestwo Niderlandów)
królowa Oranje-Nasau 31 stycznia 1938 1980-2013 abdykacja[13]
Hamad bin Khalifa Al Thani (cropped) Hamad ibn Chalifa Al Sani  Katar emir As-Sani 1 stycznia 1952 1995-2013 abdykacja
Albert II Albert II  Belgia król Saksonia-Coburg-Gotha 6 czerwca 1934 1993-2013 abdykacja
Juan Carlos da Espanha Jan Karol I  Hiszpania król Bourbonowie 5 stycznia 1938 1975-2014 abdykacja
Akihito 090710-1600b Akihito  Japonia cesarz Yamato 23 grudnia 1933 1989-2019 abdykacja

Oprócz tego Elżbieta II która panuje łącznie w 21 monarchiach (patrz tabela) w przeszłości pełniła funkcję monarchy w następujących państwach, które obecnie mają ustrój republikański: Pakistan (1952–1956), Afryka Południowa (1952–1961), Cejlon (1952–1972), Ghana (1957–1960), Nigeria (1960–1963), Sierra Leone (1961–1971), Tanganika (1961–1962), Trynidad i Tobago (1962–1976), Uganda (1962–1963), Kenia (1963–1964), Malawi (1964–1966), Malta (1964–1974), Gambia (1965–1970), Gujana (1966–1970), Mauritius (1968–1992), Fidżi (1970–1987).

Zobacz też

Przypisy

  1. Andrzej Bańkowski: Etymologiczny słownik języka polskiego. T. 2: L–P. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „PWN”, 2000, s. 208. ISBN 83-01-13017-2.
  2. Cesarz zrzekł się udziału w rządach, ale nie złożył formalnej abdykacji
  3. Włączenie królestwa do Serbii - utracenie niepodległości przez Czarnogórę.
  4. Pretendent z rodu Karadziordziwiciów wysuwa swoje roszczenia powołując się na zapisy deklaracji z Korfu, w której rządy państw członkowskich przyszłego SHS, zrzekają się w imieniu swych władców tytułów monarszych na rzecz króla Serbii Piotra I.
  5. Proklamacja Republiki Czechosłowackiej
  6. teoretycznie ostatni car Rosji. 15 marca 1917 Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała , który jednak odmówił przyjęcia/zrzekł się tronu następnego dnia
  7. Rezygnacja z udziału w rządach króla Karola
  8. Proklamacja republiki po okresie regencji Horthyego.
  9. W okresie międzywojennym monarchia węgierska nie miała króla, a funkcję regenta pełnił Miklós Horthy.
  10. w latach 2001-2005 był premierem Bułgarii jako Symeon Borisov Saskokoburggotski
  11. Od czasu upadku powstania w 1959 przebywa na emigracji w Indiach, gdzie w Dharamsali kieruje emigracyjnym rządem swojego kraju, będącego obecnie częścią Chińskiej Republiki Ludowej. 10 marca 2011 zapowiedział w oświadczeniu wydanym z okazji Tybetańskiego Dnia Powstania Narodowego swoją rezygnację z pełnionych funkcji politycznych, na rzecz przywódcy wybranego w sposób demokratyczny
  12. Benedykt XVI 28 lutego 2013 złożył urząd. W prawie kanonicznym działanie to jest określane mianem „Renuntiatio” (łac. „Rezygnacja”)-renuncjacja
  13. 30 kwietnia 2013 królowa Beatrycze abdykowała na rzecz syna Wilhelma Alexandra

Bibliografia

  • Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław Warszawa Kraków 2003.
  • Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.
Ancien régime

Ancien régime (fr. stare rządy) – nazwa absolutystycznego systemu społeczno-politycznego, który istniał we Francji za panowania dynastii Walezjuszów i Burbonów (XIV–XVIII wiek).

Określenie ancien régime w czasie rewolucji francuskiej stało się synonimem rządów przedrewolucyjnych. Rewolucjoniści nie rozróżniali tu okresu, gdy panowało feudalne rozdrobnienie władzy (do XVII w.) i okresu absolutyzmu królewskiego (do 1789), ponieważ ich wyobrażenie o przeszłości było uproszczone. Fakt, że monarchia absolutna dążyła zaś do wyrównywania klas społecznych, podobnie jak potem uczyniła to rewolucja, lecz już innymi metodami, podkreślił dopiero Alexis de Tocqueville w połowie XIX wieku.

Austro-Węgry

Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej. Austro-Węgry były wielonarodową monarchią konstytucyjną i w swoim czasie jednym z największych mocarstw. Istniały 51 lat, od 1867 do rozpadu w 1918 roku i zakończenia I wojny światowej.

Bezkrólewie

Bezkrólewie (łac. interregnum dosł. „międzykrólewie”) – okres między śmiercią lub abdykacją danego króla, a wstąpieniem na tron (koronacją) jego następcy.

Obu (polskiego i łacińskiego) terminów używa się też czasem mając na myśli konkretne okresy historyczne, np. sytuację w Polsce po śmierci Władysława III Warneńczyka, portugalski kryzys w latach 1383–1385 lub lata 1332–1340 w historii Danii.

Głową państwa podczas bezkrólewia jest Interrex (→ regent).

Dwór monarszy

Dwór monarszy – miejsce sprawowania władzy przez monarchę lub osoby przebywające w otoczeniu monarchy.

W skład dworu wchodzili zarówno dygnitarze, jak i osoby niepiastujące żadnych urzędów państwowych. Za dworzanina uznać zatem należy marszałka, czy kanclerza jak i nadwornego lekarza, malarza czy kuchmistrza.

Swoje dwory, wraz z oficjalistami, służbą, prywatnym wojskiem i klientami (nierzadko prawie stale przebywającymi na dworze), posiadali także wielcy feudałowie.

Koregent

Koregent (inaczej współkról, współwładca) – monarcha, który rządzi danym państwem razem z innym (lub kilkoma innymi), równym mu formalnie rangą i pozycją, monarchą. Pozycja koregentów w rzeczywistości nie zawsze jest równorzędna. W tych wypadkach, gdy jeden z władców posiada silniejszą pozycję, koregentem często nazywa się drugiego z monarchów, jak np. w przypadku młodszych synów monarchów, koronowanych za ich życia. Okres współrządów nazywamy koregencją.

Koronacja

Koronacja – uroczysty akt intronizacji monarchy, związany z przekazaniem mu insygniów władzy i nałożeniem ozdobnego nakrycia głowy w postaci czepca, korony, mitry lub diademu. W kulturze europejskiej drobiazgowo rozbudowany obrządek sakramentalium, połączony najczęściej z liturgią mszalną.

Królestwo Francji (987–1791)

Królestwo Francji (fr. Royaume de France) do 1204 Królestwo Franków (łac. Regnum Francorum) – państwo historyczne w Europie, na terenie obecnej Francji, jedno z jej prawno-historycznych poprzedników. Istniało w latach 987–1791.

Królestwo Rumunii

Królestwo Rumunii (rum. Regatul României) – państwo rumuńskie w latach 1881–1947.

Od 1859 do 1877 roku Rumunia ewoluowała z unii personalnej dwóch hospodarstw (Wołoszczyzny i Mołdawii) rządzonych przez jednego władcę do w pełni niezależnego, niepodległego królestwa z monarchą z rodu Hohenzollernów. W 1918 roku, po zakończeniu I wojny światowej, Siedmiogród, część Kriszany, część Marmaroszu, większość Banatu, Besarabia i Bukowina zostały włączone do państwa, w rezultacie tworząc România Mare (Wielką Rumunię). W 1940 część Siedmiogrodu, Kriszany oraz Marmarosz oddano Węgrom, Besarabię – ZSRR, a południową Dobrudżę – Bułgarii (drugi arbitraż wiedeński). Tylko ziemie odłączone na rzecz Węgier wróciły do Rumunii po II wojnie światowej. W 1947 roku monarchia została zastąpiona reżimem komunistycznym.

Monarcha

Monarcha – osoba będąca głową państwa w państwie o ustroju monarchicznym. Sprawowanie urzędu monarchy, nazywane oficjalnie panowaniem, trwa, co do zasady do śmierci monarchy. Możliwe jest jednak zrzeczenia się władzy przez monarchę poprzez akt abdykacji. Monarcha może być również pozbawiony władzy poprzez detronizację. Urząd monarchy zazwyczaj jest dziedziczny (monarchia dziedziczna, po zakończeniu panowania tron przekazywany jest następcy tronu), rzadziej pochodzi z wyboru (monarchia elekcyjna, np. Państwo Kościelne, Polska w XVI-XVIII w.).

Grupę monarchów pochodzącej z tej samej rodziny (rodu), dziedziczących po sobie dany tytuł, nazywa się dynastią.

Ideologią dążącą do przywrócenia lub obrony monarchii w danym państwie lub szerzej – na świecie jest monarchizm.

Monarchia Habsburgów

Monarchia Habsburgów, imperium Habsburgów, pot. i skrótowo Austria – nieoficjalne nazwy stosowane na państwa pozostające w unii personalnej (później realnej), których władcy pochodzili z dynastii Habsburgów i których każdy panujący przedstawiciel był jednocześnie m.in. arcyksięciem Austrii, królem Czech, królem Węgier oraz władcą podległych im krajów i terytoriów. Związek istniał w latach 1526–1804. Część państw monarchii Habsburgów należało do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a jako król Czech, władca monarchii był elektorem przy elekcji króla Niemiec (który następnie był intronizowany na Cesarza). Habsburgowie zawładnęli dla siebie także tron Świętego Cesarza Rzymskiego. Państwa monarchii Habsburgów zostały zjednoczone w Cesarstwo Austrii 11 sierpnia 1804, a dwa lata później dwucesarz Franciszek II Habsburg rozwiązał Święte Cesarstwo Rzymskie.

Monarchia absolutna

Monarchia absolutna, absolutyzm – forma rządów typowa przede wszystkim dla wczesnonowożytnej Europy oraz mające ją uzasadnić doktryny polityczne. Współcześnie absolutyzm występuje w następujących państwach: Brunei, Katar, Oman, Arabia Saudyjska, Suazi, poszczególnych emiratach tworzących ZEA, i Watykanie.

Wiele absolutystycznych monarchii europejskich legitymowało swe panowanie na gruncie teologicznym, tzw. boskim prawem królów. Przedstawicielem tej koncepcji w Anglii był Robert Filmer, autor traktatu Patriarcha (1680). Jego argumentacja odnosi się do historii biblijnej postrzeganej tu jako uniwersalna prahistoria ludzkości. Koncepcja ta była szczególnie popularna w Anglii i Szkocji w okresie rządów Stuartów. Teologiczne podstawy świeckich rządów miały legitymować także Świętego Cesarza Rzymskiego, cesarza Chin, cesarza Japonii i króla Tajlandii. Podobna doktryna występowała w Cesarstwie Bizantyńskim i od XV wieku również w Carstwie Rosyjskim.

Monarchia despotyczna

Monarchia despotyczna, despotyzm – ustrój, w którym cała władza nad państwem skupiona jest w ręku jednej osoby, tytułującej się przeważnie królem lub cesarzem. Władca sprawuje legalnie zdobytą władzę, nie podlegając żadnym prawom.

Władca skupia w swoim ręku władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. W celu utrzymania władzy stosuje często narzędzia siłowe do zastraszania społeczeństwa oraz eliminuje ewentualnych konkurentów. Typowym przykładem jest Egipt i panowanie faraonów.

Cechy władzy monarchy despotycznego:

władza nieograniczona

nie podlega żadnym prawom

terytorium państwa jest jego własnością

jest najwyższym sędzią i wodzem armii

sądzi się w jego imieniuArystoteles uważał, że rządy jednoosobowe są korzyścią tylko dla kół rządzących. Głosił, że państwo rządzone przez jedną osobę nie może istnieć i funkcjonować.

Monarchia dziedziczna

Monarchia dziedziczna – ustrój polityczny charakteryzujący się dziedziczeniem tronu w ramach jednej dynastii. W momencie śmierci, lub abdykacji monarchy, władzę otrzymuje dotychczasowy następca tronu, którym jest najczęściej najstarszy potomek poprzedniego monarchy, a w razie jego braku najbliższy krewny. Szczegółowo kolejkę do tronu ustalają, odpowiednie dla danej monarchii, zasady sukcesji. Monarchią dziedziczną jest każda monarchia niebędąca elekcyjną.

Monarchia elekcyjna

Monarchia elekcyjna – ustrój polityczny, typ monarchii charakteryzujący się wyborem monarchy (wodza, władcy, króla, cesarza) przez społeczeństwo lub jego uprawnioną część.

Monarchia konstytucyjna

Monarchia konstytucyjna – ustrój państwa, w którym władzę sprawuje monarcha ograniczony we władzy ustawodawczej wymuszonej przez konstytucję współpracą z przedstawicielstwem narodu, a we władzy wykonawczej ma dowolność w wybieraniu ministrów. Różni się od monarchii parlamentarnej tym, że w tej cała władza przechodzi na parlament (tak jak w Wielkiej Brytanii) i ministrowie, by uzyskać kierownictwo nad działem lub działami administracji rządowej muszą uzyskać poparcie parlamentu.

Monarchia lipcowa

Monarchia lipcowa – rozpowszechnione określenie rządów konstytucyjnych we Francji, pod berłem króla Ludwika Filipa I. Rozpoczął się oficjalnie koronacją Ludwika Filipa I na króla Francuzów po obaleniu restauracji Burbonów przez rewolucję lipcową, natomiast zakończyła go rewolucja lutowa w 1848.

Okres ten był dla Francji czasem przekształceń we wszystkich zasadniczych dziedzinach życia społecznego – formowania się parlamentaryzmu i współczesnych partii politycznych, rozwoju nowoczesnego kapitalizmu i zmian w gospodarce, jak i przemian kulturalnych (romantyzm). Z jednej strony czas ten charakteryzował się wysokim wzrostem gospodarczym (poza kilkuletnimi kryzysami), z drugiej strony wykształcił niespotykane dotąd nierówności społeczne, które, z powodu ostentacyjnie nieegalitarnej polityki rządowej stały się w końcu przyczyną upadku monarchii. Ów dualizm najlepiej oddają dwa przydomki nadane Ludwikowi Filipowi – „Król Bankierów” oraz „Król Barykad”.

Monarchia patrymonialna

Monarchia patrymonialna – najstarsza forma monarchii feudalnej, zapoczątkowana w państwie frankijskim za panowania dynastii Merowingów, chociaż jej rozkwit przypadł na czasy dynastii Karolingów. Charakterystyczna dla wczesnego średniowiecza.

Jej nazwa pochodzi od łacińskiego słowa patrimonium (ojcowizna, dziedziczny majątek). Wyrosła na gruncie feudalnych stosunków produkcyjnych. W okresie tym panowała niemal wyłącznie gospodarka rolna.

Ustrój ten charakteryzował się tym, że państwo stanowiło prywatną własność władcy, który był uważany za właściciela wszystkich ziem, zasobów naturalnych, pana swych poddanych oraz najwyższego sędziego. Z tym związane jest między innymi pomieszanie publiczno- i prywatnoprawnych elementów władzy. Także podział urzędników na nadwornych (obsługujących dwór) i centralnych (odpowiedzialnych za sprawy państwa) nie był jasny i jednoznaczny, na ogół łączyli obie te role. Państwo i władza monarchy stanowiły ojcowiznę, przekazywaną przez władcę spadkobiercom. Ta możliwość podziału państwa analogiczna do podziału spadku jest jednym z wyznaczników monarchii patrymonialnej. Inną jej cechą było poparcie władzy monarszej przez wielkich feudałów – możnych i duchownych. System ten dopiero później przywędrował do Europy Wschodniej, gdzie wyłonienie się jej ze wspólnoty pierwotnej poprzedzone było okresem przejściowym, przedfeudalnym.

Regent

Regent – uprawniona osoba, sprawująca władzę w imieniu monarchy, gdy ten nie może wykonywać swoich obowiązków, np. z powodu małoletności, bezkrólewia, nieobecności w kraju lub poważnej choroby. Okres władzy regenta oraz sama władza regenta to regencja. Regent może być także powołany na okres, w którym tron pozostaje nieobsadzony (np. adm. Miklós Horthy na Węgrzech, Francisco Franco w Hiszpanii, Rada Regencyjna w Polsce).

Monarchie na świecie
Absolutne
Konstytucyjne
Elekcyjne
Plemienne

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.