Miedź

Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Ma 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są dwa: 63 i 65.

Miedź
nikiel ← miedź → cynk
Wygląd
czerwonobrunatny
Miedź
Widmo emisyjne miedzi

Widmo emisyjne miedzi
Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a. miedź, Cu, 29
(łac. cuprum)
Grupa, okres, blok 11, 4, d
Stopień utlenienia I, II, III, IV
Właściwości metaliczne metal przejściowy
Właściwości tlenków średnio zasadowe
Masa atomowa 63,546(3) u[3][a]
Stan skupienia stały
Gęstość 8920 kg/m³
Temperatura topnienia 1084,62 °C[1]
Temperatura wrzenia 2562 °C[1]
Numer CAS 7440-50-8
PubChem 23978[4]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)

Właściwości

Fizyczne

Cu-Scheibe
Miedziany krążek o czystości ≥99,95% otrzymany metodą ciągłego odlewu i wytrawiony powierzchniowo dla uwidocznienia struktury wewnętrznej

Miedź ma gęstość 8,96 g/cm³ i temperaturę topnienia 1084,62 °C. Po wytopie i oczyszczeniu jest miękkim metalem o bardzo dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym. Miedź, wraz ze srebrem i złotem, leżą w 11 grupie układu okresowego oraz mają wspólne pewne właściwości: mają jeden elektron na orbitalu s powłoki walencyjnej ponad zapełnioną powłoką elektronową d oraz odznaczają się wysoką plastycznością i przewodnictwem elektrycznym. Wypełnione powłoki d w tych pierwiastkach nie wnoszą zbyt dużego wkładu w oddziaływania międzyatomowe, które w wiązaniach metalicznych są zdominowane przez elektrony powłok s. W przeciwieństwie do metali z niepełnymi powłokami d, wiązanie metaliczne w miedzi nie ma charakteru kowalencyjnego i jest względnie słabe. Wyjaśnia to niską twardość i wysoką plastyczność pojedynczych kryształów miedzi[5]. Miedź można przerabiać plastycznie na zimno i na gorąco, ale w przypadku przeróbki na zimno następuje utwardzenie metalu (w wyniku zgniotu), które usuwa się przez wyżarzenie rekrystalizujące (w temp. 400-600 °C). Przeróbkę plastyczną na gorąco przeprowadza się w temp. 650-800 °C. W skali makroskopowej, wytworzenie podłużnych wad sieci krystalicznej, jak granice pomiędzy ziarnami czy zaburzenia przepływu pod przyłożoną siłą, zwiększa twardość miedzi. Z tego powodu miedź dostępna w handlu występuje w drobnoziarnistej polikrystalicznej formie, która ma większą odporność mechaniczną niż forma monokrystaliczna[6].

Niska twardość miedzi częściowo tłumaczy jej wysoką przewodność elektryczną (59,6×106 S/m) i wysoką przewodność cieplną, które są drugie pod względem wielkości wśród czystych metali w temperaturze pokojowej[7]. Jest to spowodowane tym, że oporność w przenoszeniu elektronów w metalach pochodzi głównie od rozpraszania elektronów na wibracjach cieplnych sieci krystalicznej, które w metalach miękkich są stosunkowo słabe[6]. Maksymalna dopuszczalna gęstość prądu dla miedzi w powietrzu wynosi w przybliżeniu 3,1×106 A/m² pola przekroju poprzecznego, powyżej tej wartości zaczyna się nadmiernie nagrzewać[8]. Tak jak w przypadku innych metali, jeśli miedź jest w kontakcie z innymi metalami, zachodzi korozja galwaniczna[9]. Wraz z osmem (niebieskawy), cezem (żółty) i złotem (żółty), miedź jest jednym z czterech metali, których naturalny kolor jest inny niż szary lub srebrny. Czysta miedź jest pomarańczowoczerwona, na powietrzu ciemnieje wskutek utleniania. Charakterystyczny kolor miedzi pochodzi od przejść elektronów pomiędzy wypełnionymi powłokami 3d a półpustymi 4s – różnice energetyczne pomiędzy tymi powłokami odpowiadają energii światła pomarańczowego. Ten sam mechanizm jest odpowiedzialny za żółty kolor złota[5].

Chemiczne

Minoan copper ingot from Zakros, Crete
Starożytna sztabka miedzi pokryta patyną (Kreta)

Czysta miedź zawiera 0,01-1,0% zanieczyszczeń, zależnie od rodzaju wytwarzania, przetwarzania i oczyszczania. Za zanieczyszczenia uważa się takie pierwiastki jak: Bi, Pb, Sb, As, Fe, Ni, Sn, Zn oraz S. Jest dość odporna chemicznie, zalicza się do metali półszlachetnych. Nie ulega działaniu kwasów w warunkach nieutleniających, natomiast w warunkach utleniających roztwarza się bez wydzielania wodoru[10]:

3Cu + 8HNO3 (rozcieńczony) → 3Cu(NO3)2 + 2NO↑ + 4H2O
Cu + 4HNO3 (stężony) → Cu(NO3)2 + 2NO2↑ + 2H2O

Miedź tworzy dużą różnorodność związków na I i II stopniu utlenienia (według dawnej nomenklatury nazywane odpowiednio miedziawymi lub miedziowymi)[11], znane są też nieliczne związki na stopniu utlenienia +III[10]. Nie reaguje z wodą, ale na powietrzu pokrywa się cienką warstwą CuO, w wyniku czego ciemnieje i przybiera barwę określaną jako czerwona[12] lub czerwonobrązowa[13]. W przeciwieństwie do utleniania żelaza w wilgotnym powietrzu, utworzona warstwa tlenkowa zapobiega dalszej korozji głębszych warstw. Zielona warstwa patyny (węglan hydroksomiedzi(II)) może być zauważona na starych konstrukcjach miedzianych, takich jak dachy kryte miedzią (często dachy starszych kościołów), czy np. na Statui Wolności, będącej największym na świecie pomnikiem stworzonym z udziałem techniki repusowania. Siarkowodór i siarczki reagują z miedzią tworząc na powierzchni różne siarczki miedzi. Miedź może również ulec korozji jeśli narażona jest na kontakt z powietrzem zawierającym związki siarki[14]. Amoniakalne roztwory zawierające tlen dają rozpuszczalne w wodzie kompleksy miedzi, podobnie jak tlen i kwas solny tworząc chlorki miedzi i zakwaszony nadtlenek wodoru tworząc sole miedzi(II). Chlorek miedzi(II) i miedź ulegają komproporcjonowaniu tworząc chlorek miedzi(I)[15].

Miedź metaliczna w postaci pyłu jest bardzo łatwopalna i szkodliwa dla środowiska[16].

Charakterystyka niektórych związków

Pięciowodny siarczan miedzi(II) CuSO4· 5H2O (występujący naturalnie jako minerał chalkantyt) ma własności odkażające, a bezwodny ma silne własności higroskopijne i niekiedy stosowany jest do osuszania rozpuszczalników. Kompleksy miedzi są trwałe, jednak dość łatwo jest zmieniać stopień utlenienia miedzi w takich kompleksach i dlatego są one często stosowane jak katalizatory reakcji redoks. Związki miedzi(I) są trudno rozpuszczalne w wodzie, natomiast wodne roztwory soli miedzi(II) z reguły mają barwę niebieską lub niebiesko-zieloną.

Występowanie

9135 - Milano - Museo storia naturale - Malachite - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007
Malachit

Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach 55 ppm. W naturze występuje w postaci rud oraz w postaci czystej jako minerał – miedź rodzima. Miedź rodzima jest rzadko spotykana. Głównym źródłem tego metalu są minerały oznaczone jako rudne w poniższej tabeli.

Ważniejsze minerały miedzi
Nazwa minerału Wzór chemiczny Minerał rudny
Miedź rodzima Cu Tak
Kowelin CuS Tak
Chalkozyn Cu2S Tak
Chalkopiryt CuFeS2 Tak
Bornit Cu5FeS4 Tak
Tenoryt CuO Nie
Kupryt Cu2O Nie
Malachit Cu2CO3(OH)2 Nie
Azuryt Cu3(CO3)2(OH)2 Nie
Tennantyt Cu12As4S13 Nie
Tetraedryt [Cu,Fe]12Sb4S13 Nie
Chalkantyt CuSO4·5H2O Nie

Wydobycie, zasoby i konsumpcja miedzi na świecie

2012copper (mined)
Wydobycie miedzi na świecie (2005)
Chuquicamata-002
Największa odkrywkowa kopalnia miedzi na świecie – Chuquicamata (Chile, 1984)

Ze względu na duże zapotrzebowanie i stosunkowo małe zasoby naturalne miedź stanowi materiał strategiczny. Większość miedzi wydobywa się jako siarczek w kopalniach odkrywkowych ze złóż porfiru miedziowego zawierającego do 1% miedzi. W światowym wydobyciu rud miedzi w przeliczeniu na czysty składnik, wynoszącym w 2010 r. łącznie 16,2 mln ton, przodowały: Chile (5,52 mln ton), Peru (1,28 mln ton), Chiny (1,15 mln ton) USA (1,12 mln ton), Australia (900 tys. ton), Indonezja (840 tys. ton), Zambia (770 tys. ton), Rosja (750 tys. ton), Kanada (480 tys. ton), Polska (430 tys. ton) i Kazachstan (400 tys. ton)[17].

Do krajów posiadających największe szacowane zasoby miedzi należą: Chile (150 mln ton), Peru (90 mln ton), Australia (80 mln ton), Meksyk (38 mln ton), Stany Zjednoczone (35 mln ton), Chiny, Indonezja i Rosja (30 mln ton) oraz Polska, której znane zasoby są szacowane na 26 mln ton[17]. Głównym ośrodkiem przemysłu miedziowego w Polsce jest Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy.

W roku 2009 ogólnoświatowa konsumpcja miedzi wynosiła około 22,1 mln ton[18]. Źródłami miedzi była miedź wydobywana w kopalniach (w 2009 roku było to ponad 15 mln ton) oraz miedź pozyskiwana z recyklingu, który w 2008 roku dostarczył około 35% ogółu konsumowanej miedzi[18]. Do największych konsumentów miedzi należą (2009): Chiny (7,87 mln ton), Europa Zachodnia (3,13 mln ton), Ameryka Północna (2,47 mln ton), Japonia (1,22 mln ton), Indie (0,92 mln ton) oraz Korea Południowa (0,76 mln ton)[18]. Gałęziami przemysłu, gdzie zużywa się (2009) wytwarzaną miedź jest budownictwo (7,26 mln ton, w tym do budowy instalacji elektrycznych wodociągowych, odpowiednio 5,27 i 1,33 mln ton), infrastruktura (3,26 mln ton, w tym do budowania infrastruktury elektrycznej i telekomunikacyjnej, odpowiednio 2,54 i 0,72 mln ton) oraz budowa maszyn (11,57 mln ton, w tym przemysłowe, ogólnie pojętego transportu, chłodzące, elektroniczne, odpowiednio 2,74; 2,56; 1,33; 0,77 mln ton)[18].

Otrzymywanie

Rudy miedzi zawierają nieznaczne ilości miedzi. W celu oddzielenia siarczków miedzi od skały płonnej, stosowana jest flotacja. Otrzymane w ten sposób koncentraty miedzi przerabiane są w piecach hutniczych (np. piec zawiesinowy firmy Outotec), a produktem wytopu jest kamień miedziowy. Po procesie konwertorowania odlewane są anody miedziowe. Anody te poddawane są elektrorafinacji. Produktem huty są katody, które w zależności od przeznaczenia przetapiane są na wlewki różnego kształtu i wielkości.

Recykling

Miedź, tak jak aluminium, jest w 100% poddawana recyklingowi bez jakiejkolwiek straty jakości. W objętości, miedź jest trzecim po żelazie i aluminium najczęściej odzyskiwanym metalem. Szacuje się, że w użyciu jest 80% kiedykolwiek wydobytej miedzi[19]. Recykling w latach 2002–2008 dostarczał około 35% zużywanej miedzi[18]. Ze względu na charakter surowca przewiduje się, że w ciągu następnych lat udział recyklingu w ogólnej produkcji miedzi będzie rósł. Proces odzyskiwania miedzi przebiega w ten sam sposób, jak w procesie jej otrzymywania, z wyjątkiem tego, że wymaga mniejszej liczby etapów. Wysokiej czystości złom jest topiony w piecu, a następnie redukowany i wylewany w postaci kęsów i sztabek; niskiej czystości złom jest poddawany elektrorafinacji w kąpieli kwasu siarkowego[20].

Zastosowanie

Miedź obok żelaza odegrała wyjątkową rolę w rozwoju cywilizacji ludzkiej. Epoka brązu zawdzięcza swoją nazwę jednemu ze stopów miedzi. Pierwiastek ten znany jest od starożytności, od kiedy to był podstawowym składnikiem brązów. Głównym zastosowaniem miedzi jest produkcja kabli elektrycznych (60%), pokryć dachów i instalacji wodociągowych (20%) i maszyn przemysłowych (15%). Miedź głównie używana jest jako metal, ale gdy wymagana jest większa twardość, wtedy łącząc z innymi metalami tworzy się stopy (5% całkowitego zużycia), takie jak brąz czy mosiądz[21]. Mała część miedzi jest używana w produkcji związków będących dodatkami do żywności i fungicydami w rolnictwie[22][23] oraz stosowana jako barwnik szkła czy katalizator.

Urządzenia elektryczne

Właściwości elektryczne miedzi są wykorzystywane w przewodach miedzianych i urządzeniach jak elektromagnesy. Układy scalone i obwody drukowane zawierają miedź, ze względu na jej bardzo dobrą przewodność elektryczną; radiatory i wymienniki ciepła wytwarzane są z miedzi, ze względu na wyższe rozpraszanie ciepła, w stosunku do powszechnie używanego aluminium. Miedź jest używana także do budowy lamp elektronowych, monitorów CRT i magnetronów jako falowodów promieniowania mikrofalowego[24].

Stopy

Metal jest dodawany do wielu stopów, zarówno do stali, jak i do stopów aluminium. Jest też dodawany do srebra i złota poprawiając znacznie ich własności mechaniczne. Miedź z cyną, cynkiem, molibdenem i innymi metalami przejściowymi tworzy cały zestaw stopów zwanych ogólnie brązami. Najbardziej znane z nich to: udający złoto tombak i mający bardzo dobre własności mechaniczne oraz znaczną odporność na korozję mosiądz. Stopy miedzi stosuje się do wyrobu kosztownej armatury, elementów precyzyjnych urządzeń mechanicznych i w jubilerstwie.

Budownictwo i przemysł

Ze względu na odporność metalu na wodę, miedź była używana już od czasów starożytnych jako materiał pokryć dachowych. Zielony kolor starszych budynków pochodzi od zachodzącej przez długi czas reakcji, w której miedź jest utleniana najpierw do tlenku miedzi(II), następnie przechodzi w siarczek miedzi (I) lub (II), by w końcu utworzyć węglan miedzi(II), nazywany patyną, która jest wysoko odporna na korozję. Piorunochrony są wyrabiane z miedzi w celu skutecznego uziemiania piorunów. Miedź ze względu na swoje właściwości idealnie nadaje się do lutowania i spawania w łuku gazowo-metalowym[25].

Zastosowania biostatyczne

Metaliczna miedź (podobnie jak metaliczne srebro) wykazuje silne właściwości antybakteryjne[26]. Miedź od dawna jest używana jako biostatyczna powierzchnia pokrycia statków, chroniąca przed skorupiakami i omułkami. Pierwotnie była używana czysta miedź, lecz obecnie wyparł ją metal Muntza, będący formą mosiądzu o składzie 60% miedzi i 40% cynku. Podobne zastosowanie miedź znalazła w akwakulturze do konstrukcji sieci i innych elementów narażonych na obrastanie organizmami roślinnymi i zwierzęcymi[27]. Jej biostatyczne właściwości usprawiedliwiają użycie miedzi jako materiału do wyrobu klamek do drzwi (ograniczenie ilości przenoszonych bakterii) i rur wodociągowych[28]. Opublikowane w 2011 roku badania potwierdzają, że stosowanie powierzchni pokrywanych miedzią redukuje ilość patogenów znajdujących się na powierzchniach w salach OIOM o 97%[29]. Te same badania mówią o tym, że bakterie znajdujące się na salach OIOM są odpowiedzialne za 35-80% infekcji wśród leczonych tam pacjentów[29].

Znaczenie biologiczne miedzi

Miedź występuje powszechnie w wielu organizmach roślinnych i zwierzęcych. Jako mikroelement jest niezbędna dla życia wielu organizmów, biorąc udział m.in. w fotosyntezie i oddychaniu, jednak niektóre giną już przy bardzo niskich jej stężeniach. Dotyczy to np. skrętnicy, choć inne glony też są stosunkowo wrażliwe na obecność jonów miedziowych w wodzie, przez co sole miedzi mogą być stosowane jako algicydy[30].

Miedź jest mikroelementem występującym w centrach aktywnych wielu enzymów. Znajduje się tam, ze względu na łatwość pobierania i oddawania elektronu w czasie zmiany stopnia utlenienia. Potrzebna jest do tworzenia się krwinek czerwonych, wchodzi w skład hemocyjaniny, wpływa pozytywnie na błonę otaczającą komórki nerwowe, bierze udział w przesyłaniu impulsów nerwowych. Wchodzi w skład dysmutazy ponadtlenkowej, enzymu o działaniu przeciwutleniającym, chroniącego błony komórkowe przed wolnymi rodnikami. Ponadto bierze udział w tworzeniu tkanki łącznej (wiązania poprzeczne w cząsteczkach kolagenu i elastyny katalizowane przez oksydazę lizylową) i syntezie prostaglandyn, związków zwanych hormonami miejscowymi, wpływających między innymi na czynność serca i ciśnienie tętnicze krwi. U fotoautotrofów wchodzi w skład plastocyjaniny.

Jej minimalne dzienne spożycie wynosi 0,5 ppm. Genetycznie uwarunkowany defekt metabolizmu miedzi prowadzi do wystąpienia schorzenia zwyrodnienia wątrobowo-soczewkowego – choroby Wilsona. Niedobór miedzi może stać się przyczyną niedokrwistości, ponieważ zbyt mała ilość tego pierwiastka powoduje gorsze wchłanianie żelaza i zmniejszenie liczby czerwonych krwinek.

Wchłanianie miedzi (podobnie jak jonów innych metali) w przewodzie pokarmowym jest blokowane przez białka mleka i jaj oraz warzywa kapustne (kapustowate) i amarylkowate zawierające duże ilości związków siarki (np. kapusta, cebula, por, czosnek, gorczyca). Spożywanie tych produktów łącznie z pokarmem o dużej zawartości miedzi znacząco zmniejsza wchłanianie tego pierwiastka przez organizm. Owoce morza obok miedzi zawierają bardzo dużo cynku, który całkowicie blokuje wchłanianie miedzi.

Spożywanie nadmiaru miedzi prowadzić może do zaburzeń pokarmowych i uszkodzenia wątroby. Może to mieć miejsce w przypadku spożywania wody pitnej o niskiej twardości lub niskim pH dostarczanej miedzianą instalacją wodociągową (woda taka wypłukuje miedź z instalacji)[31]. Szacuje się, że bezpieczne dzienne spożycie miedzi waha się w przedziale 2-3 mg, okazyjnie do 10 mg na dzień (dla dorosłych)[32]. Dawka śmiertelna miedzi zawarta jest w około 30 g siarczanu miedzi. Objawy zatrucia są podobne do zatrucia arszenikiem. W przypadku podejrzenia zatrucia podaje się albuminę jako mleko lub białko jaj.

Źródła miedzi w pokarmach

ARS copper rich foods
Pokarmy bogate w miedź
  • wątroba – wątroby zwierzęce zawierają bardzo duże ilości mikroelementów i witamin, wątróbka cielęca zawiera 15 mg na 100 g, zawartość miedzi w wątrobie jest zróżnicowana w zależności od jej pochodzenia (od 25% zalecanego dziennego spożycia (RDA) w drobiowej do około 750% w wątrobie cielęcej)[33];
  • ostrygi – 1-8 mg miedzi na 100 g ostryg. W zależności od gatunku, miejsca połowu i sposobu hodowli zawierają 37-500% RDA[33];
  • drożdże piekarskie – około 5 mg na 100 g drożdży (ok. 250% RDA)[32];
  • ziarna sezamu i tahini – ziarna sezamu zawierają 7,75 mg miedzi na 100 g ziaren (204% RDA). Jedna łyżka tahini dostarcza 0,24 mg miedzi (ok. 12% RDA)[33];
  • kakao i czekolada – kakao zawiera około 3,8 mg miedzi na 100 g produktu (189% RDA), tym samym zawartość miedzi w czekoladzie zależy od zawartości kakao[33];
  • kalmary i homary – kalmary dostarczają około 2,1 mg miedzi na 100 g (106% RDA), natomiast homary 1,9 mg (97% RDA)[33];
  • ziarna słonecznika – ziarna zawierają 1,8 mg miedzi na 100 g ziaren (92% RDA)[33];
  • suszone pomidory – zawierają 1,4 mg na 100 g produktu (71% RDA)[33];
  • ziarna dyni – zawierają 1,4 mg na 100 g produktu (71% RDA)[33].

Innymi produktami spożywczymi o dużej zawartości miedzi są (RDA w 100 g produktu): ziarna soi (54% RDA), siemię lniane (61% RDA), grzyby shiitake (45% RDA), otręby pszenne (50% RDA), ziarna arbuza (34% RDA), suszone śliwki (31% RDA) i papryka (30% RDA)[33].

W wodzie z instalacji miedzianych większe ilości miedzi znajdują się w wodzie ciepłej, niż w zimnej. Jest to istotne przy przygotowywaniu posiłków dla dzieci, dla których dzienne dawki miedzi są mniejsze niż dla dorosłych[32].

Zobacz też

Uwagi

  1. Wartość w nawiasie oznacza niepewność związaną z ostatnią cyfrą znaczącą. Duże różnice w składzie izotopowym tego pierwiastka w źródłach naturalnych nie pozwalają na podanie wartości masy atomowej z większą dokładnością.

Przypisy

  1. a b CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R. Lide (red.), wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 4-10, ISBN 978-1-4200-9084-0.
  2. Miedź (nr 326488) (ang.) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) na obszar Stanów Zjednoczonych (ze względu na zmianę sposobu wywołania karty charakterystyki, aby pobrać kartę dla obszaru USA, na stronie produktu należy zmienić lokalizację na "United States" i ponownie pobrać kartę). [dostęp 2011-12-24].
  3. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Juris Meija i inni, Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report), „Pure and Applied Chemistry”, 88 (3), 2016, s. 265–291, DOI10.1515/pac-2015-0305.
  4. Miedź (CID: 23978) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  5. a b Encyclopedia of applied physics. T. 4: Combustion to Diamagnetism. VCH Publishers, 1 listopada 1992, s. 267–272. ISBN 978-3-527-28126-8. (ang.)
  6. a b William F. (William Fortune) Smith, Javad Hashemi: Foundations of materials science and engineerin. Dubuque, IA: McGraw-Hill, 2010. ISBN 0-07-352924-9. (ang.)
  7. CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R. Lide (red.), wyd. 85, Boca Raton: CRC Press, 2004, ISBN 978-0-8493-0485-9.
  8. Resistance Welding Manufacturing Alliance: Resistance Welding Manual. Wyd. 4th. Resistance Welding Manufacturing Alliance, 2003, s. 18–12. ISBN 0-9624382-0-0. (ang.)
  9. Galvanic Corrosion (ang.).
  10. a b John David Lee, Zwięzła chemia nieorganiczna, wyd. 4, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 376–382, ISBN 83-01-12352-4.
  11. Egon. Wiberg, Nils. Wiberg, A. F. (Arnold Frederick) Holleman: Inorganic chemistry. San Diego: Academic Press, 2001. ISBN 978-0-12-352651-9. (ang.)
  12. Adam Bielański: Chemia ogólna i nieorganiczna. Warszawa: PWN, 1981, s. 632. ISBN 83-01-02626-X.
  13. Encyklopedia techniki. Chemia, Władysław Gajewski (red.), wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1965, OCLC 33835352.
  14. G. Kluger, T. Glauser, R. Seeruthun, S. Perdomo i inni. Adjunctive rufinamide in Lennox-Gastaut syndrome: a long-term, open-label extension study.. „Acta Neurol Scand”. 122 (3), s. 202–208, 2010. DOI: 10.1111/j.1600-0404.2010.01334.x. PMID: 20199521 (ang.).
  15. Wayne Richardson: Handbook of copper compounds and applications. New York: Marcel Dekker, 1997. ISBN 978-0-585-36449-0. OCLC 47009854. (ang.)
  16. Pył miedzi (nr 266086) w katalogu produktów Sigma-Aldrich (Merck KGaA). [dostęp 2011-12-24].
  17. a b Mineral Commodity Summaries – Copper. „U.S. Geological Survey”, styczeń 2011. U.S. Geological Survey (ang.).
  18. a b c d e The World Copper Factbook 2010. „The World Copper Factbook”. International Copper Study Group (ang.).
  19. Copper- Recycling (ang.).
  20. Overview of Recycled Copper (ang.).
  21. Copper. W: John Emsley: Nature’s building blocks: an A-Z guide to the elements. Oxford University Press, 11 sierpnia 2003, s. 121–125. ISBN 978-0-19-850340-8. (ang.)
  22. Copper (ang.). American Elements, 2008. [dostęp 2011-06-20].
  23. Nonsystematic (Contact) Fungicides. W: Ullmann’s Agrochemicals. Weinheim: Wiley-VCH, 2007-04-02, s. 623. ISBN 978-3-527-31604-5. (ang.)
  24. SLAC National Accelerator Laboratory: Accelerator: Waveguides (SLAC VVC) (ang.). W: SLAC Virtual Visitor Center [on-line]. [dostęp 20 maja 2011]. Cytat: A waveguide is an evacuated rectangular copper pipe. It carries electromagnetic waves from one place to another without significant loss in intensity
  25. J. R. (Joseph R.) Davis: Copper and copper alloy. Materials Park, OH: ASM International, 2001. ISBN 0-87170-726-8. (ang.)
  26. Hiroshi Kawakami, Kazuki Yoshida, Yuya Nishida, Yasushi Kikuchi, Yoshihiro Sato. Antibacterial properties of metallic elements for alloying evaluated with application of JIS Z 2801:2000. „ISIJ International”. 48 (9), s. 1299–1304, 2008 (ang.).
  27. Corrosion Behaviour of Copper Alloys used in Marine Aquaculture (ang.).
  28. A. Biurrun, L. Caballero, C. Pelaz, E. León i inni. Treatment of a Legionella pneumophila-colonized water distribution system using copper-silver ionization and continuous chlorination.. „Infect Control Hosp Epidemiol”. 20 (6), s. 426–428, Jun 1999. DOI: 10.1086/501645. PMID: 10395146.
  29. a b ScienceDaily: Copper Reduces Infection Risk by More Than 40 Per Cent, Experts Say (ang.). 2011-07-01. [dostęp 2011-07-02].
  30. Stefan Gumiński: Fizjologia glonów i sinic. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1990. ISBN 83-229-0372-3.
  31. Stenhammar L. Diarrhoea following contamination of drinking water with copper. „Eur J Med Res”. 6 (4), s. 217–218, 1999. PMID: 10383874.
  32. a b c Foodfacts – Copper (ang.).
  33. a b c d e f g h i Top 10 Foods Highest in Copper (ang.).

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

Bombardier Traxx

Bombardier TRAXX – seria lokomotyw produkowanych przez Bombardier Transportation w wersjach elektrycznych, spalinowych i hybrydowych przeznaczonych do prowadzenia różnego rodzaju pociągów towarowych lub pasażerskich. Lokomotywy elektryczne są jednosystemowe (prądu stałego bądź przemiennego) lub wielosystemowe. Lokomotywy posiadają modułową konstrukcję oraz urządzenia napędu i sterowania Bombardier Mitrac. Do 2011 zamówiono ponad 1500 egzemplarzy lokomotyw tej seriiW Polsce otrzymały oznaczenie EU43 i EU47 oraz są eksploatowane m.in. przez Lotos Kolej, Koleje Mazowieckie, Koleje Śląskie, PKP Cargo, PKP Intercity i Pol-Miedź Trans. Dodatkowo lokomotywy należące do Deutsche Bahn wjeżdżają do Polski na odc. Granica Państwa – Warszawa Wschodnia. Dodatkowo kilku polskich prywatnych przewoźników użytkuje lokomotywy tego typu.

Oznaczenie EU43 stosuje PKP Polskie Linie Kolejowe (w rozkładach jazdy).

Pudła i ramy wózków części lokomotyw produkowane są w zakładach Bombardiera we Wrocławiu w Polsce.

Brązy

Brązy – stopy miedzi z cyną lub innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w których zawartość miedzi wynosi 80–90% wagowych (stopy miedzi, które nie noszą nazwy „brąz”, to mosiądze – stopy miedzi i cynku – oraz miedzionikiel – stop miedzi z niklem). Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050.

Duraluminium

Duraluminium (skrótowo: dural) to ogólna nazwa stopów metali, przeznaczonych do przeróbki plastycznej, zawierających głównie aluminium oraz dodatki stopowe: zwykle miedź (2,0–4,9%), mangan (0,3–1,0%), magnez (0,15–1,8%), często także krzem, żelazo i inne w łącznej ilości ok. 6 do 8%.

Ekstraklasa w piłce nożnej (2018/2019)

Ekstraklasa 2018/2019 – 93. edycja oficjalnych mistrzostw Polski w piłce nożnej mężczyzn, po raz 85. przeprowadzona w formule ligowej, jako najwyższy szczebel w hierarchii. Organizatorem rozgrywek była Ekstraklasa SA, a brały w nich udział drużyny 16 profesjonalnych klubów piłkarskich. Sponsorem tytularnym był Totalizator Sportowy, właściciel marki Lotto, w związku z czym obowiązywała nazwa marketingowa Lotto Ekstraklasa.

Wzorem pięciu wcześniejszych edycji sezon składał się z dwóch części: fazy zasadniczej (30 kolejek, 240 spotkań) oraz – następującej po niej – fazy finałowej w dwóch grupach (7 kolejek, 56 meczów), po raz drugi nie były jednak dzielone punkty pomiędzy obiema fazami. Zmagania rozpoczęły się 20 lipca 2018, a zakończyły 19 maja 2019 (przerwa zimowa potrwa 63 dni). Łącznie rozegranych zostało 296 spotkań.

Beniaminkami byli: Miedź Legnica (po raz pierwszy w Ekstraklasie) i Zagłębie Sosnowiec (powrót na najwyższy szczebel po 10 latach przerwy). Tytułu mistrzowskiego broniła Legia Warszawa. Pierwszego gola rozgrywek strzelił w meczu Miedź Legnica – Pogoń Szczecin zawodnik gospodarzy Petteri Forsell.

Tytuł mistrzowski zdobył Piast Gliwice. Królem strzelców został Igor Angulo, zawodnik Górnika Zabrze, zdobywca 24 bramek.

Emalia

Emalia (dawniej: szmelc, smalc) – technika zdobienia wyrobów metalowych, najczęściej złotych lub miedzianych, za pomocą szklistych powłok składających się z mieszaniny sproszkowanych minerałów (piasek, kreda, glina) oraz topników (boraks) z dodatkiem pigmentów, stopionej w temperaturze ok. 800-900 °C w specjalnym piecu.

Niezbędny jest dobór odpowiedniego metalu, na którym będzie kładziona emalia. Temperatura topnienia tego metalu musi być wyższa niż emalii oraz musi mieć współczynnik rozszerzalności cieplnej zbliżony do współczynnika emalii. Warunki te najlepiej spełnia złoto oraz miedź, natomiast srebro jest raczej rzadko stosowane z powodu zbyt niskiej temperatury topnienia, zbliżonej do temperatury topnienia szkła, i stosunkowo dużej rozszerzalności cieplnej.

Metal musi być odpowiednio opracowany poprzez wykonanie w różny sposób komórek i zagłębień, które wypełni się emalią. Następnie dokładnie się go oczyszcza, gdyż zabrudzenia i pozostałości kurzu mogą spowodować odpryśnięcie emalii. Sproszkowaną emalię miesza się z wodą, nanosi na metal i wypala. Następnym etapem jest powolne schnięcie wyrobu i polerowanie; czasem wypala się po raz kolejny.

KGHM Polska Miedź

KGHM Polska Miedź S.A. (wcześniej: Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi) – spółka strategiczna, jedna z największych polskich spółek skarbu państwa, jeden z czołowych producentów miedzi i srebra rafinowanego na świecie. Według danych podawanych przez spółkę KGHM jest szóstym producentem miedzi elektrolitycznej (około 500–550 tys. ton) oraz pierwszym co do wielkości wytwórcą srebra na świecie (około 1260 ton srebra rafinowanego w 2011 r.). W mniejszych ilościach KGHM produkuje także złoto (903 kg w 2008 roku), koncentrat palladu i platyny (93 kg), ołów i inne metale. KGHM wydobywa także sól kamienną.

Główne produkty: miedź rafinowana (katodowa), walcówka miedziana (do produkcji kabli i drutów), wlewki okrągłe i srebro rafinowane.

Działalność KGHM koncentruje się głównie na terenie Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego (LGOM, zwany często również Legnicko-Głogowskim Zagłębiem Miedziowym). Dyrekcja KGHM znajduje się w Lubinie w województwie dolnośląskim.

KGHM jest jedną z największych spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie, wchodzi w skład indeksów WIG20 i WIG30. Znalazła się w grupie wybranych 31 spółek, które utworzyły debiutujący 19 listopada 2009 roku na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych Respect Index. Spółki te uzyskały najwyższą klasę ratingową – zostały liderami rankingu.

KGHM Polska Miedź S.A. zatrudnia ponad 18 tys. pracowników. W Grupie Kapitałowej KGHM Polska Miedź S.A. pracuje kolejnych 10 tysięcy (bez KGHM International). Licząc zatrudnienie w przedsiębiorstwach kooperujących z KGHM można przyjąć, że Polska Miedź zapewnia utrzymanie dla ponad 100 tysięcy osób. Ogólne przychody przedsiębiorstwa w roku 2012 wyniosły prawie 22,6 mld złotych, przychody ze sprzedaży wyniosły ponad 21,3 mld złotych.

Liczba pojedyncza

Liczba pojedyncza – szereg form fleksyjnych oznaczających pojedynczość przedmiotu lub osoby bez względu na to, czy jest to rzeczywiście jednostka (np. mały chłopiec biegnie), gatunek (np. pies szczeka) czy też zbiorowość (np. armia walczy). Nieliczne rzeczowniki mają tylko formy liczby pojedynczej (singulare tantum). Są to niektóre nazwy własne (np. Wisła, Bałtyk), większość rzeczowników będących nazwami materiałów (np. miedź), wiele rzeczowników oznaczających pojęcia oderwane (np. dobroć, radość) oraz rzeczowniki zbiorowe (np. szlachta, sitowie).

Linia kolejowa nr 971

Linia kolejowa nr 971 – zarządzana przez Pol-Miedź Trans Linie Kolejowe linia kolejowa łącząca stacje Lubin Górniczy i Rudna Główna. W ciągu linii 971 lub równolegle do niej województwo dolnośląskie zaplanowało w 2019 r. wybudowanie nowej pasażerskiej linii kolejowej Lubin Górniczy – Polkowice – Głogów.

Lądowisko Orsk

Lądowisko Orsk – lądowisko sanitarno-dyspozycyjne w Orsku, w gminie Rudna, w województwie dolnośląskim.

Zarządzającym lądowiskiem jest przedsiębiorstwo Pol-Miedź Trans Sp. z o.o. W roku 1996 zostało wpisane do ewidencji lądowisk Urzędu Lotnictwa Cywilnego pod numerem 20

Miedzionikiel

Miedzionikle – stopy miedzi i niklu, które mogą zawierać także takie dodatki stopowe jak krzem, żelazo, aluminium lub mangan. Charakteryzują się dobrą wytrzymałością, żaroodpornością i odpornością na korozję oraz posiadają dobre własności oporowe. Przykładem takiego stopu jest kuprodur, używany m.in. przy wyrobie ogniowych skrzyń w parowozach.

Miedzionikle dostarczane są jako wyroby po obróbce plastycznej w postaci blach, drutów, prętów, taśm i rur. Składy miedzionikli specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87052.

Miedzionikle dzielą się na:

Miedzionikle dwuskładnikowe – MN5 (CuNi5), MN19 (CuNi19) i MN25 (CuNi25), stosowane na wyroby specjalne i monety.

Miedzionikle żelazo-manganowe – MNZ51 (CuNi5FeMn) i MNZ101 (CuNi10FeMn), stosowane na rurociągi dla płynów korozyjnych.

Miedzionikle manganowo-żelazowe – MNM201 (CuNi20MnFe) i MNM301 (CuNi30MnFe) – instalacje klimatyzacyjne.

Miedzionikle manganowe – MNM401 (CuNi40Mn) i MNM441 (CuNi44Mn) stosowane na elementy oporowe, termoelementy i elementy lamp próżniowych.

Miedzionikiel aluminiowy – MNA62 (CuNi6Al2) stosowany na elementy specjalne w przemyśle maszynowym i okrętowym.

Miedzionikiel krzemowo-manganowy – MNK31 (CuNi3SiMn) stosowany na elementy sprężyste.

Miedziowce

Miedziowce – pierwiastki chemiczne znajdujące się w 11 (daw. IB lub I pobocznej) grupie układu okresowego. Należą one do grupy metali przejściowych. Są to: miedź (Cu), srebro (Ag), złoto (Au) i roentgen (Rg).

Miedź Legnica (piłka nożna)

Miedź Legnica – polski klub sportowy, założony 28 lipca 1971 w Legnicy, jako spadkobierca MZKS Legnica. W 1992 roku drużyna zdobyła Puchar Polski oraz zagrała w Pucharze Zdobywców Pucharu, odpadając w mecz z AS Monaco. Od stycznia 2011 działa jako spółka akcyjna pod nazwą MKS Miedź Legnica SA. W 2018 roku awansował po raz pierwszy w swojej historii do Ekstraklasy. To 82. zespół w historii najwyższej polskiej ligi piłkarskiej wg stanu od 1927 roku. W sezonie 2019/2020 drużyna występuje w I lidze po spadku z Ekstraklasy.

Mikroelementy

Mikroelementy, mikroskładniki, pierwiastki śladowe – pierwiastki chemiczne występujące w bardzo małych (śladowych) ilościach w organizmach roślinnych i zwierzęcych. U ludzi zapotrzebowanie na te pierwiastki wynosi poniżej 100 mg na dobę.

Pojęcia mikroskładników lub mikronutrientów i pierwiastków śladowych nierzadko są rozróżniane ze względu na rozpiętość zawartości lub znaczenie biologiczne. Mikronutrienty wówczas oznaczają pierwiastki występujące w roślinach w niewielkich ilościach, ale niezbędne dla ich rozwoju, a pierwiastki śladowe wszystkie pierwiastki występujące w małych stężeniach, także nieaktywne biologicznie. Z kolei w chemii wód podziemnych mikroelementy (pierwiastki rzadkie) to takie, które występują zwykle w ilości 0,01–10 mg/l (np. F, Al, Si, Li, B, P, Cu, Zn, Ti, V, As, Cr, Co, Ni, Ag, Sr, Ba, Pb), podczas gdy pierwiastki śladowe to pierwiastki występujące jeszcze rzadziej (np. Rb, Au, Hg).

Niedobór lub nadmiar tych pierwiastków może prowadzić do zaburzeń fizjologicznych. Składniki mineralne są niezbędne w ustroju do celów budulcowych (szczególnie w tkance kostnej), wchodzą w skład: płynów ustrojowych, niektórych enzymów, związków wysokoenergetycznych itp. Wywierają również wpływ na regulację czynności narządowych i ogólnoustrojowych.

Do mikroelementów w diecie człowieka zalicza się: jod, żelazo, fluor, bor, kobalt, miedź, chrom, cynk, mangan, molibden, selen. Lista mikroelementów u roślin może zależeć od ujęcia, ale zasadniczo obejmuje miedź, bor, mangan, cynk i molibden. Zazwyczaj obejmuje również żelazo (które często występuje w ilościach większych niż pozostałe mikroelementy, co zbliża je do makroelementów), a czasem też chlor, sód, krzem, kobalt i wanad. Czasem natomiast za mikroelementy uznaje się wszystkie znajdowane w roślinach pierwiastki (poza makroelementami). W zależności od czułości pomiaru taka lista objąć może praktycznie wszystkie występujące w naturze pierwiastki, które mogą mniej lub bardziej przypadkowo znaleźć się w organizmie, przez co zwykle ogranicza się ją do pierwiastków istotnych dla roślin, nawet jeśli ich rola jest słabo poznana. Mikroelementy, zarówno niezbędne do rozwoju (mikronutrienty), jak i pozostałe, występując w nadmiernych stężeniach mogą wywoływać skutki niepożądane. Niektóre pierwiastki są wyłącznie toksyczne (srebro, bizmut, kadm, rtęć, ołów, tal, tor, uran), inne są niezbędne, ale toksyczne w nadmiarze (np. chrom, kobalt, miedź, żelazo, molibden, nikiel, cyna, wolfram, cynk), a jeszcze inne są uznawane za w zasadzie nietoksyczne (np. mangan i wanad).

Mosiądz

Mosiądz – stop miedzi i cynku, zawierający 10–45% cynku. Może zawierać dodatki innych metali, takich jak ołów, glin, cyna, mangan, żelazo, chrom oraz krzem. Topi się w temp. poniżej 1000 °C (zależnie od gatunku). Powyżej temperatury 907 °C główny składnik stopowy mosiądzu tj. cynk zaczyna parować powodując tworzenie się zgaru.

Mosiądz ma kolor pomarańczowożółty, przy mniejszych zawartościach cynku zbliżający się do naturalnego koloru miedzi. Stop ten jest odporny na korozję, ciągliwy, łatwy do obróbki plastycznej. Posiada dobre właściwości odlewnicze. W niektórych zastosowaniach jego wadą jest stosunkowo duża gęstość (8,44–8,75 g/cm³).

Z mosiądzu wytwarza się armaturę, osprzęt odporny na wodę morską, np. śruby okrętowe, a także amunicję, okucia budowlane, w szczególności klamki. Ponadto elementy maszyn w przemyśle maszynowym, samochodowym, elektrotechnicznym, okrętowym, precyzyjnym, chemicznym. Ważnym zastosowaniem mosiądzu jest produkcja instrumentów muzycznych. Jest on wytrzymalszy od brązu, ponieważ zawiera cynk nadający mu wytrzymałość, a co za tym idzie – twardość. Jest on bardzo podatny na obróbkę plastyczną na zimno, np. podczas produkcji łusek amunicji. Ponadto z mosiądzu wytwarza się monety, medale, świeczniki, puchary, kłódki, moździerze, pomniki, elementy ozdobne (klamry, klamki) i wiele innych drobnych części oraz wyrobów jak np. odważniki, okucia, ramy obrazów itp.

Mosiądz dostarczany jest w postaci sztab do odlewania lub prętów, drutów, blach, taśm i rur.

Pierwiastki czwartego okresu

Pierwiastki czwartego okresu – pierwiastki chemiczne znajdujące się w czwartym okresie układu okresowego pierwiastków, o liczbach atomowych od 19 do 36.

16 pierwiastków jest w temperaturze pokojowej ciałami stałymi, 1 cieczą (brom) i

1 gazem (krypton).

Pol-Miedź Trans

Pol-Miedź Trans sp. z o.o. – polskie przedsiębiorstwo zajmujące się transportem kolejowym, obsługą bocznic kolejowych oraz naprawą taboru, powstałe w 1996 roku. Siedziba znajduje się w Lubinie.

Puchar Polski w piłce nożnej (1991/1992)

Puchar Polski w piłce nożnej mężczyzn 1991/1992 – 38. edycja rozgrywek mających na celu wyłonienie zdobywcy Pucharu Polski, który uzyskał tym samym prawo gry w 1/16 finału Pucharu Zdobywców Pucharów w sezonie 1992/1993. Mecz finałowy odbył się na Stadionie Wojska Polskiego w Warszawie.

Tytuł zdobyła drugoligowa Miedź Legnica, dla której był to pierwszy tryumf w historii klubu.

Runda Wstępna - 24 lipca 1991

Prosna Kalisz - Zjednoczeni Pudliszki 3-1I Runda - 28 i 29 lipca 1991

ŁKS Łomża - Polonia Warszawa 0-0, k. 4-1

Darłovia Darłowo - Polger Police 4-0

Lechia Dzierżoniów - Ślęza Wrocław 2-1

Start Nowy Sącz - Cracovia 1-2

Hetman Zamość - Avia Świdnik 0-3 (wo)

Arka Gdynia - Olimpia Elbląg 1-1, k. 4-3

Stal Jezierzyce - Chemik Bydgoszcz 3-4

Jagiellonia II Białystok - Bug Wyszków 0-3 (wo)

Górnik Łęczyca - Górnik Konin 0-3

Polonia Chodzież - Stoczniowiec Barlinek 6-1

Olimpia Kamienna Góra - Lechia Zielona Góra 1-0

Morcinek Kaczyce - Piast Gliwice 0-2

Spomasz Kańczuga - Stal Sanok 3-1

Błękitni Ropczyce - Unia Tarnów 2-5

Czarni Otmuchów - Terpol Sieradz 1-1, k. 2-4

Start Krasnystaw - AZS Biała Podlaska 0-1

Włocłavia Włocławek - Lech II Poznań 4-0

Górnik Złotoryja - Prosna Kalisz 2-0

Piotrcovia Piotrków Trybunalski - Motor Praszka 1-5

Jeziorak Iława - Wigry Suwałki 4-1

Legia Chełmża - MZKS Płońsk 5-3

Podlasie Sokołów Podlaski - Radomiak Radom 1-4

Stal Gorzyce - KSZO Ostrowiec Świętokrzyski 3-1

Pelikan Łowicz - Włókniarz Pabianice 2-2, k. 6-5II Runda - 8 sierpnia 1991

Dałovia Darłowo - Arka Gdynia 4-1

Polonia Chodzież - Chemik Bydgoszcz 1-1, k. 5-4

Lechia Dzierżoniów - Piast Gliwice 2-1

Spomasz Kańczuga - Stal Gorzyce 0-1

Legia Chełmża - Jeziorak Iława 2-5

Włocłavia Włocławek - Pelikan Łowicz 5-2

Górnik Złotoryja - Olimpia Kamienna Góra 4-1

Terpol Sieradz - Górnik Konin 2-1

Motor Praszka - Radomiak Radom 1-1, k. 5-6

ŁKS Łomża - Bug Wyszków 0-3

AZS Biała Podlaska - Avia Świdnik 0-1

Unia Tarnów - Cracovia 3-1III Runda - 20 i 21 sierpnia 1991

Avia Świdnik - Stal Rzeszów 2-3, po dogr.

Unia Tarnów - Stal Stalowa Wola 1-4

Terpol Sieradz - Widzew Łódź 0-1

Darłovia Darłowo - Pogoń Szczecin 1-5

Lechia Dzierżoniów - Raków Częstochowa 0-1, po dogr.

Polonia Chodzież - Lechia Gdańsk 2-0

Stal Gorzyce - Korona Kielce 1-2

Jeziorak Iława - Jagiellonia Białystok 1-3, po dogr.

Włocłavia Włocławek - Stilon Gorzów Wielkopolski 0-5

Górnik Złotoryja - Górnik Wałbrzych 2-1

Radomiak Radom - Polonia Bytom 1-1, k. 4-5

Ostrovia Ostrów Wielkopolski - Miedź Legnica 1-1, k. 1-3

Hutnik Warszawa - Siarka Tarnobrzeg 2-1

Szombierki Bytom - Zagłębie Wałbrzych 2-3

Resovia - Odra Wodzisław Śląski 4-0

Bug Wyszków - Gwardia Warszawa 1-2IV Runda - 3 i 4 września 1991

Stal Stalowa Wola - Śląsk Wrocław 2-1

Stal Rzeszów - Wisła Kraków 2-1, po dogr.

Górnik Złotoryja - Legia Warszawa 0-4

Resovia - Górnik Zabrze 0-2

Widzew Łódź - Hutnik Kraków 3-1

Polonia Chodzież - Igloopol Dębica 2-1

Korona Kielce - Zagłębie Lubin 3-1, po dogr.

Hutnik Warszawa - Lech Poznań 3-1

Stilon Gorzów Wielkopolski - Zagłębie Sosnowiec 4-0

Polonia Bytom - Ruch Chorzów 1-4, po dogr.

Zagłębie Wałbrzych - GKS Katowice 1-2

Miedź Legnica - Stal Mielec 3-2

Gwardia Warszawa - Olimpia Poznań 1-2

Pogoń Szczecin - Zawisza Bydgoszcz 2-3, po dogr.

Jagiellonia Białystok - Motor Lublin 3-2

Raków Częstochowa - ŁKS Łódź 1-1, k. 1-3

Siódemka Miedź Legnica

MSPR Siódemka Miedź Legnica – polski męski klub piłki ręcznej z Legnicy. Od 2013 występuje w I lidze.

Tombak

Tombak, mosiądz czerwony – stop miedzi z cynkiem, zawierający powyżej 80% miedzi. Cechuje się żółtą barwą przypominającą złoto, jest jednak mało wartościowy, a w celu uniknięcia pomylenia go ze złotem na biżuterii z tombaku wybija się znak probierczy .

Właściwości atomowe
Promień
atomowy
walencyjny
van der Waalsa

135 (obl. 145) pm
168 pm
140 pm
Konfiguracja elektronowa [Ar]3d104s1
Zapełnienie powłok 2, 8, 18, 1
(wizualizacja powłok)
Elektroujemność
• w skali Paulinga
• w skali Allreda

1,90
1,75
Potencjały jonizacyjne I 745,5 kJ/mol
II 1957,9 kJ/mol
III 3555 kJ/mol
Właściwości fizyczne
Ciepło parowania 300,3 kJ/mol
Ciepło topnienia 13,05 kJ/mol
Ciśnienie pary nasyconej 0,0505 Pa (1358 K)
Konduktywność 59,6×106 S/m
Ciepło właściwe 380 J/(kg·K)
Przewodność cieplna 401 W/(m·K)
Układ krystalograficzny regularny ściennie centrowany
Twardość
• w skali Mohsa

3
Prędkość dźwięku 3570 m/s (293,15 K)
Objętość molowa 7,11×10−6 m³/mol
Najbardziej stabilne izotopy
izotop wyst. o.p.r. s.r. e.r. MeV p.r.
63Cu 69,17% stabilny izotop z 34 neutronami
64Cu {syn.} 12,7 godz. w.e. 1,675 64Ni
64Cu {syn.} 12,7 godz. β 0,579 64Zn
65Cu 30,83% stabilny izotop z 36 neutronami
67Cu {syn.} 61,9 godz. β 0,58 67Zn
Niebezpieczeństwa
Karta charakterystyki: dane zewnętrzne firmy Sigma-Aldrich [dostęp 2016-08-29]
Globalnie zharmonizowany system
klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
Substancja nie jest klasyfikowana jako
niebezpieczna według kryteriów GHS
(na podstawie podanej karty charakterystyki).
Europejskie oznakowanie substancji
oznakowanie ma znaczenie wyłącznie historyczne
Na podstawie podanej karty charakterystyki
Brak piktogramu
Zwroty R R53
Zwroty S brak zwrotów S
NFPA 704
Na podstawie
podanego źródła[2]
NFPA 704
0
0
0
 
Układ okresowy pierwiastków
1 2   3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
1 H   He
2 Li Be   B C N O F Ne
3 Na Mg   Al Si P S Cl Ar
4 K Ca   Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
5 Rb Sr   Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
6 Cs Ba   La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
7 Fr Ra   Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Nh Fl Mc Lv Ts Og
8 Uue Ubn  
  Ubb Ubt Ubq Ubp Ubh Ubs ...[i]  
Metale alkaliczne Metale ziem
alkalicznych
Lantanowce Aktynowce Metale przejściowe Metale Półmetale Niemetale Halogeny Gazy szlachetne Właściwości
nieznane

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.