Luizjana

Luizjana (ang. Louisiana; wym. /luːˌiːziˈænə/) – stan na południu Stanów Zjednoczonych, nad Zatoką Meksykańską.

Luizjana graniczy na północy z Arkansas, na wschodzie z Missisipi, a na zachodzie z Teksasem. Jej stolicą jest Baton Rouge, a największym miastem z ponad 1 milionem mieszkańców w obszarze metropolitalnymNowy Orlean[3].

Nad Zatoką Meksykańską rozpościerają się obszary nizinne. W części południowo-wschodniej duży obszar zajmuje delta Missisipi. Na wybrzeżu występują liczne jeziora i bagna.

Luizjana
State of Louisiana
État de Louisiane
stan
18. stan od 30 kwietnia 1812
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Union, justice, and confidence
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Baton Rouge
Kod ISO 3166-2 US-LA
Gubernator John Bel Edwards (D)
Powierzchnia 135 659[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

4 684 333[2]
• gęstość 40,5 os./km²
Strefa czasowa UTC-6:00
UTC-5:00
Języki urzędowe angielski i francuski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone

Historia

Przed przybyciem Europejczyków terytorium Luizjany było zamieszkane przez liczne plemiona Indian i do dzisiaj wiele miejscowości ma nazwy pochodzące od nazw indiańskich. Rejony dzisiejszej Luizjany były odwiedzane przez hiszpańskich poszukiwaczy El Dorado w pierwszej połowie XVI wieku, niedługo po odkryciu Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Po daremnych poszukiwaniach bogactw i rozwiniętych państw indiańskich, Hiszpania nie założyła stałych kolonii w rejonie. Po podboju dużo bogatszych terytoriów w Meksyku zagospodarowanych przez stosunkowo wysoko rozwiniętą cywilizację Azteków, Hiszpanie nie widzieli potrzeby osiedlenia się na dziewiczym terytorium nad północnymi wybrzeżami Zatoki Meksykańskiej.

Rejon pozostawał w dziewiczym stanie przez następne 200 lat, aż do końca XVII wieku, kiedy zainteresowała się nim Francja. W 1682 Robert de La Salle dotarł od północy do ujścia rzeki Missisipi i prawem odkrywcy objął ogromne tereny przylegające do niej we władanie Francji. Pierwszą stałą francuską kolonię założył w 1699 Pierre Le Moyne d’Iberville. Otrzymała ona nazwę Luizjana na cześć króla Francji Ludwika XIV (fr. Louis). Swoim zasięgiem obejmowała o wiele większy obszar niż terytorium dzisiejszego stanu, choć jej granice długo nie były jasno zdefiniowane, teoretycznie obejmując wszystkie ziemie leżące przy rzece Missisipi.

W Luizjanie w latach 1717–1720 przymusowo osadzano tzw. „fałszywych solarzy”, osoby bezrobotne i bez stałego miejsca zamieszkania, kobiety lekkich obyczajów i „młodych libertynów”[4].

W 1718 niedaleko ujścia Missisipi założone zostało miasto Nowy Orlean, dokąd w 1722 przeniesiono stolicę kolonii.

Francuzi liczyli, że kolonia będzie rozwijać się szybko i w stosunkowo krótkim czasie zacznie przynosić znaczne korzyści dla Francji. Z wielu względów tak się jednak nie stało i rozwój kolonii był bardzo powolny. Niewielu Francuzów miało ochotę przenieść się do Luizjany i pracować w tamtejszym klimacie, tak więc francuscy właściciele plantacji zaczęli sprowadzać do kolonii niewolników z Afryki.

LouisianaPurchase
Mapa zakupu Luizjany w 1803 r.

Po klęskach poniesionych z rąk Anglików podczas wojny siedmioletniej, w wyniku manewrów dyplomatycznych pod koniec wojny, Francja oddała Luizjanę pod panowanie Hiszpanii w 1763. Minęło jednak kilka lat zanim do kolonii dotarli hiszpańscy zarządcy, i przez ten czas rządy sprawowali tam starzy administratorzy francuscy. Nawet po przybyciu władzy hiszpańskiej język i kultura francuska dominowały w kolonii. Liczba ludności wzrosła w wyniku osiedlenia się w Luizjanie wielu Francuzów, którzy zostali wygnani z Akadii, czyli dzisiejszej atlantyckiej części Kanady (Nowa Szkocja i okolic).

Do końca XVIII wieku była ważnym centrum handlowym kontynentu, dzięki wykorzystaniu do transportu drogi wodnej Missisipi i Zatoki Meksykańskiej. Za Luizjanę w tym czasie uznawano 1/3 środkowej części dzisiejszego USA oraz część Kanady. Po rewolucji amerykańskiej i francuskiej niewolnicy murzyńscy z wyspy Haiti (dzisiejsze państwa Haiti i Dominikana) zbuntowali się, obalając władzę białych właścicieli niewolników. Napoleon utracił tym samym ważną bazę na kontynencie i stojąc przed wizją utraty całej Luizjany (której fizycznie nie był w stanie bronić) zdecydował się sprzedać ją Stanów Zjednoczonych za 15 milionów dolarów (czyli 80 milionów franków). Środki na ten cel pożyczył Amerykanom (z 6% oprocentowaniem) angielski Barings Bank, pomimo tego, że Wielka Brytania znajdowała się wówczas w stanie wojny z Francją. Kupno terenów otworzyło drogę do podboju zachodnich terenów dzisiejszych Stanów Zjednoczonych (Dziki Zachód).

LouisianaMap1814
Mapa Luizjany z 1814 r.

Ważniejsze daty z historii

  • 1682 rok – do ujścia rzeki Missisipi dotarł Robert de La Salle. Terytorium zostało uznane za należne Francji.
  • 1718 rok – zostało założone miasto Nowy Orlean.
  • 1762 rok – tereny położone na zachód od rzeki Missisipi Francja przekazała Hiszpanii.
  • 1800 – tereny dzisiejszego stanu Luizjana powróciły pod zwierzchnictwo Francji.
  • 30 kwietnia 1803 rok – zakup Luizjany przez Stany Zjednoczone.
  • 20 grudnia 1803 rok – po zakupieniu obszaru Luizjany od Francji została ona przyłączona do Stanów Zjednoczonych.
  • 30 kwietnia 1812 rok – przyjęcie Luizjany do Unii (18. stan).
  • 1815 rok – zwycięska bitwa wojsk amerykańskich pod dowództwem generała Andrew Jacksona z wojskami brytyjskiego korpusu inwazyjnego.
  • 2005 rok – huragan Katrina nawiedził Luizjanę i zalał Nowy Orlean, największe miasto.
  • 2010 rok – katastrofa ekologiczna spowodowana wyciekiem ropy naftowej.
Louisiana parishes map
Parafie cywilne Luizjany
Louisiana regions map
Regiony Luizjany

Geografia

  • Klimat: na północy podzwrotnikowy kontynentalny, na południu zwrotnikowy morski.
  • Główne rzeki: Missisippi, Red River, Ouachita i Sabine.
  • Roślinność: Jednym z największych naturalnych obszarów w Luizjanie jest las państwowy Kisatchie. Ponad połowę jego powierzchni zajmują lasy sosnowe.
  • Regiony: Luizjana jest podzielona na 64 parafie cywilne (w przeciwieństwie do innych stanów Stanów Zjednoczonych), które składają się na pięć regionów, różniących się od siebie dziedzictwem i kulturą: Akadiana, Wielki Nowy Orlean, Parafie Florydy, Luizjana Środkowa, Luizjana Północna.

Większe miasta


Nowy Orlean
Nowy Orlean
Baton Rouge
Baton Rouge

L.p. Miasto Parafia cywilna Liczba mieszkańców (2017)[5]

Shreveport
Shreveport
Lake Charles
Lake Charles

1 Nowy Orlean Orlean 393 292
2 Baton Rouge East Baton Rouge 225 374
3 Shreveport Caddo i Bossier 192 036
4 Lafayette Lafayette 126 848
5 Lake Charles Calcasieu 77 117
6 Bossier City Bossier 68 554
7 Kenner Jefferson 67 451
8 Monroe Ouachita 48 371
9 Alexandria Rapides 47 334
10 Houma Terrebonne 33 278

Demografia

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Luizjana liczy 4 533 372 mieszkańców, co oznacza wzrost o 64 396 (1,4%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,7% populacji, 23,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,9% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,1% ludności stanu stanowią kobiety[6].

Język

Najpowszechniej używanymi językami są[7]:

Rasy i pochodzenie

Według spisu z 2010 roku, 63,0% mieszkańców stanowiła ludność biała (58,7% nie licząc Latynosów), 32,6% to Afroamerykanie, 1,9% to Azjaci, 1,7% miało rasę mieszaną, 0,8% to rdzenna ludność Ameryki, 0,1% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 5,2% ludności stanu[6].

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia francuskiego (15,2%), amerykańskiego (8,2%), niemieckiego (7,0%), irlandzkiego (7,0%), angielskiego (5,1%) i włoskiego (4,6%). Obecne są także duże grupy osób pochodzenia meksykańskiego, afrykańskiego i szkockiego. Liczbę Polaków oszacowano na 23,5 tys.[8].

Religia

Dane z 2014 r.[9]:

Symbole stanu

Gospodarka

Produkt krajowy brutto Luizjany w 2015 roku osiągnął wartość 214,05 mld USD[11], co uplasowało stan na 24. miejscu w Stanach Zjednoczonych[11]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku był ujemy -0,6%, i był to pod tym względem trzeci od końca stan w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[12]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku PKB wyniósł 43 917 USD co uplasowało stan na 34. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577USD)[13].

Rolnictwo

Przemysł

  • chemiczny, spożywczy, środków transportu, elektroniczny, odzieżowy, petrochemiczny, wydobywczy (ropa naftowa, sól, siarka)
  • Główny port: Nowy Orlean – wywóz ropy naftowej i jej produktów, bawełny i surowców chemicznych – głównie siarki

Zobacz też

Przypisy

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps, citypopulation.de [dostęp 2019-01-25].
  4. J. Grabowski, Historia Kanady, Warszawa 2001, s. 86.
  5. Biggest Cities in Louisiana, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-25].
  6. a b U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-01-25] (ang.).
  7. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-25].
  8. U.S. Census Bureau, 2016 American Community Survey 1-Year Estimates, factfinder.census.gov [dostęp 2019-01-25] (ang.).
  9. Adults in Louisiana. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-15].
  10. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-15].
  11. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  12. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  13. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-30].

Linki zewnętrzne

Baton Rouge

Baton Rouge wymowa:/ˌbætən ˈruːʒ/ – miasto w południowej części Stanów Zjednoczonych, stolica stanu Luizjana.

Leży nad rzeką Missisipi, około 120 km na północny zachód od Nowego Orleanu.

Obszar metropolitalny 706 tys. mieszkańców (dane z 2000 roku).

Delegacja do Kongresu USA stanu Luizjana

Delegacja do Kongresu Stanów Zjednoczonych stanu Luizjana liczy dziewięciu kongresmenów (dwóch senatorów oraz siedmiu reprezentantów). Luizjana została włączona do Stanów Zjednoczonych jako 18. stan 30 kwietnia 1812 roku. Oficjalnie delegaci z Luizjany po raz pierwszy zasiedli w Kongresie podczas 13. Kongresu (1813-1815).

Czynne prawo wyborcze przysługuje tym Amerykanom, którym przysługuje prawo głosu w wyborach do stanowej Izby Reprezentantów (Louisiana House of Representatives).

Lista parafii cywilnych w stanie Luizjana

Lista parafii cywilnych w stanie Luizjana obejmuje 64 jednostki administracyjne.

Luizjana (kolonia)

Luizjana – region geograficzny w Ameryce Północnej, obejmujący początkowo tereny na południe od Wielkich Jezior, w przybliżeniu zajmujący dorzecze Missisipi. Współcześnie jest to 1/3 obecnych Stanów Zjednoczonych. Zajmowany w całości lub częściowo przez stany:

Alabama,

Arkansas,

Dakota Północna,

Dakota Południowa,

Illinois,

Indiana,

Iowa,

Kansas,

Kentucky,

części Kolorado,

Minnesota,

części Montany,

Nowy Meksyk,

Luizjana (Luizjana właściwa),

Missisipi,

Missouri,

Nebraska,

Ohio,

Oklahoma,

północny Teksas,

Tennessee,

Wisconsin,

części Wyoming,

a także ziemie należące dziś do Kanady w prowincjach Manitoba, Saskatchewan i Alberta.

Nowy Orlean

Nowy Orlean (ang. New Orleans, fr. La Nouvelle-Orléans) – miasto na południu Stanów Zjednoczonych, największe miasto stanu Luizjana.

Według spisu powszechnego przeprowadzonego w roku 2000, liczba mieszkańców miasta wynosiła 484,7 tys., a jego obszaru metropolitalnego – 1,32 mln. W wyniku przejścia Huraganu Katrina liczba ludności zmalała i w 2010 roku wynosiła 343 829 osób.

Nowy Orlean położony jest w bagnistej delcie rzeki Missisipi, na jej lewym brzegu, ok. 150 km od jej ujścia do Zatoki Meksykańskiej. Niedaleko miasta znajduje się jezioro Pontchartrain.

Przed wylewami Missisipi Nowy Orlean jest chroniony przez system tam i zapór.

Parafia Cameron (Luizjana)

Parafia Cameron (ang. Cameron Parish, fr. Paroisse de Cameron) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 1 936,67 mil2 (5 015,97 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 6 839 mieszkańców. Parafia powstała w 1870 roku i nosi imię Simona Camerona, który był dwudziestym szóstym sekretarzem wojny Stanów Zjednoczonych.

W Parafii Cameron USA wybudowały pierwszy terminal gazu LNG - Sabine Pass. Stąd będzie dostarczany gaz m.in. do polskiego terminalu LNG im. Lecha Kaczyńskiego w Świnoujściu

Parafia Jefferson

Parafia Jefferson (ang. Jefferson Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 665,42 mil2 (1 723,45 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 432 552 mieszkańców. Parafia powstała w 11 lutego 1825 roku i nosi imię Thomasa Jeffersona - trzeciego prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Parafia Lafourche

Parafia Lafourche (ang. Lafourche Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 1 474,31 mil2 (3 818,45 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 96 588 mieszkańców. Parafia powstała w 1807 roku, a jej nazwa pochodzi od francuskiego słowa la fourche oznaczającego widły, a odnoszącego się to ukształtowania cieków wodnych ujścia rzeki Missisipi.

Parafia Lincoln (Luizjana)

Parafia Lincoln (ang. Lincoln Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 472,48 mil2 (1 223,71 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 46 735 mieszkańców. Parafia powstała w 1873 roku i nosi imię Abrahama Lincolna, szesnastego prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Parafia St. Bernard (Luizjana)

Parafia St. Bernard (ang. St. Bernard Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 2 158,07 mil2 (5 589,41 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 35 897 mieszkańców. Parafia powstała w 31 marca 1807 roku i nosi imię św. Bernarda, który prawdopodobnie był patronem Bernardo de Gálvez – piątego hiszpańskiego gubernatora Luizjany.

Parafia St. Charles (Luizjana)

Parafia St. Charles (ang. St. Charles Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 410,63 mil2 (1 063,53 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 52 880 mieszkańców. Parafia powstała w 1807 roku i nosi imię św. Karola Boromeusza.

Parafia St. Helena (Luizjana)

Parafia St. Helena (ang. St. Helena Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 409,49 mil2 (1 060,57 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 11 203 mieszkańców. Parafia powstała w 1810 roku i nosi imię św. Heleny.

Parafia St. James (Luizjana)

Parafia St. James (ang. St. James Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 257,96 mil2 (668,11 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 22 102 mieszkańców. Parafia powstała w 31 marca 1807 roku jako jedna z dziewiętnastu pierwszych parafii cywilnych Luizjany i nosi imię św. Jakuba.

Parafia St. John the Baptist (Luizjana)

Parafia St. John the Baptist (ang. St. John the Baptist Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 347,64 mil2 (900,38 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 45 824 mieszkańców. Parafia powstała w 1807 roku i nosi imię Jana Chrzciciela.

Parafia St. Landry

Parafia St. Landry (ang. St. Landry Parish, fr. Paroisse de Saint-Landry) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 938,98 mil2 (2 431,96 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 83 384 mieszkańców. Parafia powstała w 1807 roku i nosi imię św. Landeryka, biskupa Paryża.

Parafia St. Martin (Luizjana)

Parafia St. Martin (ang. St. Martin Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 816,49 mil2 (2 114,71 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 52 160 mieszkańców. Parafia powstała w 1807 roku i nosi imię św. Marcina.

Parafia St. Mary (Luizjana)

Parafia St. Mary (ang. St. Mary Parish) – parafia cywilna w stanie Luizjana w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity parafii obejmuje powierzchnię 1 119,42 mil2 (2 899,307 km2). Według danych z 2010 r. parafia miała 54 650 mieszkańców. Parafia powstała w 1811 roku i nosi imię św. Marii.

Shreveport

Shreveport – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Luizjana, w parafii Bossier, nad rzeką Red River. 198,6 tys. mieszkańców (1990).

Powstało w roku 1835, wówczas nazywało się Shreve's. W latach 1863-1865 było stolicą stanu i jednym z ostatnich bastionów oporu konfederatów w Luizjanie.

Miasto było ośrodkiem handlu bawełną. Prawa miejskie otrzymało w 1878 roku. Gwałtowny rozwój od roku 1906, kiedy odkryto ropę naftową nad jeziorem Caddo Lake.

Oprócz przemysłu petrochemicznego (rafineria), dominuje przemysł maszynowy, metalowy, spożywczy, drzewny, chemiczny i szklarski.

Uniwersytet Stanu Luizjana

Uniwersytet Stanu Luizjana, Uniwersytet Stanowy Luizjany (ang. Louisiana State University) – amerykański uniwersytet publiczny z siedzibą w Baton Rouge w stanie Luizjana.

Początki uczelni datuje się na 1853, kiedy to założono Seminary of Learning of the State of Louisiana. W styczniu 1860 zmieniono tę nazwę na Louisiana State Seminary of Learning & Military Academy i odbyły się pierwsze zajęcia. 30 marca 1861 placówkę zamknięto z powodu wybuchu wojny secesyjnej; zajęcia wznowiono 23 kwietnia 1863. W marcu 1870 instytucję przemianowano na Louisiana State University.

W skład uczelni wchodzi 14 wydziałów. Jesienią 2016 liczba studentów wynosiła 26 156, a w rankingu amerykańskich uniwersytetów w 2017 uplasowała się ona na 135. pozycji.

Uczelniane drużyny sportowe noszą nazwę LSU Tigers i występują w NCAA Division I. Najbardziej utytułowana jest żeńska sekcja lekkoatletyczna, która do 2016 sięgnęła po mistrzostwo National Collegiate Athletic Association czternaście razy.

Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych
Stany
Dystrykt federalny
Terytoria zależne
Parafie cywilne stanu Luizjana

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.