Krytyka biblijna

Krytyka biblijnakrytyka tekstu biblijnego, czyli odtwarzanie oryginalnej wersji poszczególnych ksiąg Starego i Nowego Testamentu z zastosowaniem metody porównywania istniejących kopii[1]. W szerszym rozumieniu, dziedzina biblistyki zajmująca się badaniem ksiąg wchodzących w skład Biblii, formy i okoliczności ich powstania w celu formułowania obiektywnych i prawdziwych wniosków na ich temat[2].

BLHarley1775GospelsFol391JohnCh5V7-12
Łaciński kodeks z VI w. z fragmentem J 5,7-12 przechowywany w British Library (Harley MS 1775).

Podział

Krytykę biblijną można podzielić na następujące działy: krytyka tekstu, krytyka historyczna, krytyka literacka, krytyka kanoniczna, "nowa krytyka literacka", interpretacja "wyzwalająca"[2].

Krytykę tekstu biblijnego, według K. Romaniuka, można podzielić:

  1. Ze względu na sam charakter tekstu:
    1. krytyka tekstu oryginalnego
    2. krytyka tekstów przekładów Biblii
  2. Ze względu na część Biblii, którą się zajmuje:
    1. krytyka Nowego Testamentu
    2. krytyka Starego Testamentu. Różnią się one materiałem, którym dysponują, tzn. ilością rękopisów. Podczas gdy manuskryptów NT jest ogromnie dużo, kopii ST nie zachowało się zbyt wiele i są często w złym stanie.
  3. Ze względu na podejście do wariantów tekstu:
    1. krytyka edytorska czyli wydawnicza
    2. krytyka egzegetyczna.

Pierwsza poszukuje jak najwięcej wariantów tekstu, druga koncentruje się jedynie na tych wariantach, które mogą mieć bezpośredni, znaczący wpływ na rozumienie znaczenia.

Biblijna krytyka literacka – jest pokrewną do krytyki tekstu biblijnego. Zajmuje się ona: pochodzeniem księgi, autorem, strukturą literacką, celem napisania, czasem powstania, środowiskiem i jego wpływem na autora. Krytyka literacka może sięgać po teksty paralelne, odkrywając zmiany wprowadzone do treści przez autora, lub późniejszych redaktorów[1]. Tym zajmuje się m.in. metoda historii form.

Według W.J. Harringtona krytyka biblijna ma następujący podział:

  1. Krytyka tekstowa
    1. Krytyka werbalna
    2. Krytyka zewnętrzna – określanie czasu, miejsca powstania danego źródła historycznego oraz jego autora. Jest nazywana krytyką erudycyjną
    3. Krytyka wewnętrzna – analiza treści źródła historycznego oraz badanie wiarygodności autora. Jest nazywana hermeneutyką
  2. Krytyka literacka
  3. Krytyka historyczna[3]

Krytyka historyczna

Ta forma krytyki biblijnej polega na ustaleniu kiedy powstał dany tekst, kto był jego autorem i historii powstania danego tekstu[2]. Wielu autorów podejmowało się krytyki historycznej Biblii twierdząc, że autorstwo ksiąg biblijnych jest inne niż to, które przypisuje sobie sam tekst. Np. Voltaire twierdził, że można dowieść, że Pięcioksiąg Mojżesza był fałszerstwem z czasów, gdy w basenie Morza Śródziemnego panowała kultura helleńska, co widać, jego zdaniem, po tytułach ksiąg: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Jednak Pięcioksiąg nie posiadał tytułów poszczególnych ksiąg. Także fałszerstwem z czasów kultury helleńskiej miały być, według niego, I księga Samuela i II księga Samuela, co widać na przykładzie użytego we francuskim przekładzie (z którego korzystał Voltaire) słowa Pytia (w oryginale to słowo nie występuje) na określenie wróżki, która na żądanie Saula wywołała zmarłego Samuela w Endor[4]. W Polsce tematem tym zajmował się Zenon Kosidowski.

Historia krytyki biblijnej

W Kościele katolickim

Krytyczne badania nad Biblią w Kościele katolickim przeszły długą drogę rozwoju od końca XIX w. W 1890 r. francuscy dominikanie utworzyli w Jerozolimie Szkołę Biblijną i Archeologiczną. W 1893 r. Leon XIII wydał encyklikę Providentissimus Deus, która stała się magna charta katolickiej egzegezy biblijnej. W 1902 r. powołano Papieską Komisję Biblijną, a pięć lat później utworzono w Rzymie Papieski Instytut Biblijny. Razem z jerozolimską École Bilique stał się wiodącym ośrodkiem katolickich studiów nad Biblią.

Pierwsze dziesięciolecia XX w. były czasem ożywionych dyskusji i napięć, które powodowała obawa, że badania krytyczne mogą zaszkodzić teologicznej integralności i roli Pisma Świętego. Katoliccy teolodzy uważnie studiowali wyniki prac badaczy protestanckich. W 1943 r. Pius XII ogłosił encyklikę biblijną Divino afflante Spiritu (pierwsze łacińskie słowa encykliki). Papież przedstawił pozytywne nauczanie na temat rodzajów literackich w Biblii. Otworzyło to nowe perspektywy pogłębionej naukowej refleksji. Do szczególnego wzmożenia studiów doszło w okresie Soboru Watykańskiego II. W studiach teologicznych intensywnie korzystano z wyników badań krytycznych, m.in. z metody historii form. W kwietniu 1964 r. ukazała się instrukcja O historycznej prawdzie Ewangelii. 18 listopada 1965 r. Sobór ogłosił Konstytucję dogmatyczną o Objawieniu Bożym Dei Verbum. Przedstawiono w niej katolicką naukę o Objawieniu i jego przekazywaniu, o Boskim natchnieniu Pisma Świętego i jego interpretacji, o Starym i Nowym Testamencie oraz o Piśmie Świętym w życiu Kościoła. Po Soborze studia krytyczne Biblii weszły w fazę rozwoju. Nie trzeba było więcej podawać racji usprawiedliwiających zajmowania się nimi.

Katechizm Kościoła Katolickiego (pierwsze wyd. w 1992 r.) ukazał to nowe podejście krytyki biblijnej. Jego ujęcie rozwinął dokument Papieskiej Komisji Biblijnej Interpretacja Biblii w Kościele z 1993 r., wydany w setną rocznicę przełomowej encykliki Leona XIII. Zbiera on wyniki wszechstronnych poszukiwań i refleksji badań krytycznych nad Biblią, z drugiej natomiast określa szlaki, po których powinni kroczyć katoliccy komentatorzy Pisma Świętego. Na jego temat w latach 1995-96 odbyły się w Polsce dwa Sympozja Biblistów Polskich: w Szczecinie i w Radomiu. Przełom w nastawieniu do krytyki biblijne zaowocował zbliżeniem z egzegetami różnych wyznań chrześcijańskich oraz między egzegetami chrześcijańskimi i żydowskimi. Do tej pory Biblia, łącząca te religie, silnie dzieliła uczonych. Komentarze do Pisma Świętego miały konfesyjny i polemiczny charakter. Pisane bywały w duchu antagonizowania i pogłębiania różnic. Badania krytyczne zbliżyły egzegetów, ukazując wielowątkowość Biblii oraz bogactwo możliwych sposobów podchodzenia do niej. Mówił o tym także dokument Papieskiej Komisji Biblijnej z 1993 r.[5].

W dniach 5-26 października 2008 roku miał miejsce w Rzymie Synod biskupów poświęcony Słowu Bożemu w życiu Kościoła. Wydana przez Benedykta XVI adhortacja Verbum Domini zawiera podsumowanie i syntezę katolickiej refleksji na temat krytyki biblijnej.

Historia krytyki tekstu biblijnego

Codex Vaticanus 354 John 5,4
Grecki kodeks z X w. z fragmentem J 5,4 przechowywany w Bibliotece Watykańskiej.

Za ojca tej dziedziny uznaje się Orygenesa (zm. ok. 254), który w dziele Heksapla, porównującym różne wersje, stworzył cały system znaków dla oznaczania rozbieżności między poszczególnymi rękopisami. Epoka Odrodzenia zaowocowała studiami krytycznymi. W 1514 r. w Hiszpanii na Uniwersytecie Alcala opublikowano wielojęzyczne wydanie Nowego Testamentu. Rozwijane następnie przez Erazma z Rotterdamu. Richard Simon w 1678 r. wydał Historię krytyczną Starego Testamentu, którą Bossuet skrytykował, doprowadzając do zniszczenia nakładu. W 1689 r. Simon wydał Historię krytyczną Nowego Testamentu. W swej pracy notował i wykorzystywał uwagi Ojców Kościoła. Dziełami tymi zasłużył sobie na nazwę ojca krytyki tekstu. Był atakowany tak przez katolików, jak przez protestantów, którzy widzieli w jego pracach zagrożenie dla przyjętych dotąd wersji tekstów świętych. Jego kontynuatorem był J. Mill (1645-1707), J. J. Wettstein (1693-1754), który wprowadził zwyczaj umieszczania aparatu krytycznego przy wydawanym tekście biblijnym. Wydał Novum Testamentum graece et latine (Nowy Testament po grecku i łacinie). Z jego pracy korzystali w XIX w. K. von Tischendorf, B. F. Westcott, F.J.A. Hort, Hermann von Soden, Gregory i in.[6].

Przypisy

  1. a b K. Romaniuk: Wprowadzenie do krytyki tekstu Starego i Nowego Testamentu. s. 14-15.
  2. a b c Encyklopedia Biblijna, Prymasowska Seria Biblijna, wydanie drugie redakcja naukowa: Paul J. Achtemeier, Vocatio, 1999, Warszawa, ​ISBN 83-7146-075-9​
  3. Harrington W.J.: Krytyka biblijna. W: Tenże: Klucz do Biblii. s. 50-56.
  4. Ab Ovo, str.16, Mikołaj Szymański
  5. W.Chrostowski: Wstęp do wydania polskiego. W: Słownik Wiedzy Biblijnej (tyt. ang. The Oxford Companion to the Bible). s. VII.
  6. K. Romaniuk: Wprowadzenie do krytyki tekstu Starego i Nowego Testamentu. s. 17-22.

Bibliografia

  • Chrostowski W.: Wstęp do wydania polskiego. W: Słownik Wiedzy Biblijnej (tyt. ang. The Oxford Companion to the Bible). Bruce M. Metzger, Michael G. Coogan (red. nauk.), Waldemar Chrostowski (kons. wyd. pol.), Paweł Pachciarek (red. meryt.). Warszawa: Vocatio, 1996, s. VII-VIII. ISBN 83-7146-023-6.
  • Harrington W.J.: Krytyka biblijna. W: Tenże: Klucz do Biblii. R. de Vaux OP (wstęp), J. Marzęcki (przekład). Wyd. 1. Warszawa: IW PAX, 1982, s. 50-56. ISBN 83-211-0277-8.
  • Romaniuk K.: Wprowadzenie do krytyki tekstu Starego i Nowego Testamentu. Poznań-Warszawa-Lublin: Księgarnia św. Wojciecha, 1975, s. 169.
Andreas Acoluthus

Andreas Acoluthus (ur. 6 marca 1654 w Bierutowie, zm. 4 listopada 1704 we Wrocławiu) – niemiecki orientalista i lingwista.

Syn Johannesa Acoluthusa pastora i zwierzchnika duchowieństwa luterańskiego we Wrocławiu. Poliglota, pisał o zagadnieniach związanych z historią i religią orientu. Od 1689 wykładowca języków wschodnich w gimnazjum św Elżbiety. Prowadził korespondencję z Leibnizem Od założenia w 1700 członek Pruskiej Akademii Nauk.

Arka Noego

Arka Noego (hebr. תֵבָה tebah, łac. arca – skrzynia) – mityczna pływająca drewniana konstrukcja, która zgodnie z przekazami religii abrahamowych zbudowana została na polecenie Jahwe przez Noego, by mógł on ocalić własną osobę, swoją rodzinę (w sumie 8 osób) i przedstawicieli wszystkich rodzajów zwierząt przed Potopem. Najbardziej znany opis arki znajduje się w biblijnej Księdze Rodzaju (6,14 – 8,19).

Opowieść zawarta w Księdze Rodzaju była i jest tematem rozległych opracowań w różnych religiach abrahamowych, których treścią były zarówno teoretyczne rozwiązania kwestii (np. jak Noe mógł zmieścić wszystkie rodzaje zwierząt do arki) jak i alegoryczne interpretacje (np. uznanie arki za prekursora Kościoła, niosącego zbawienie ludzkości).

Począwszy od XIX wieku, w związku z rozwojem geologii i biogeografii jako dziedzin nauki, badacze historii naturalnej zaczęli podważać dosłowność tekstu biblijnego, a krytyka biblijna zwracała uwagę na korzenie i cele opowieści. Pomimo tego zwolennicy dosłownej interpretacji Biblii do dzisiaj kontynuują poszukiwania dowodów tej opowieści biblijnej i przeczesują region pasma gór Ararat w dzisiejszej Turcji (na pograniczu z Armenią), gdzie według Księgi Rodzaju miała osiąść Arka Noego.

Biblia

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie w językach hebrajskim, aramejskim i w greckim (w formie koinè (gr. κοινὴ), uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga.

Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament.

Biblia hebrajska – Tanach – obejmuje księgi Starego Testamentu. Poszczególne odłamy i tradycje chrześcijańskie mają nieco inny kanon ksiąg świętych.

David Friedrich Strauss

David Friedrich Strauß (ur. 27 stycznia 1808 w Ludwigsburgu, zm. 8 lutego 1874 tamże) – niemiecki pisarz, filozof i teolog.

Studiował teologię w Tübinger Stift w Tybindze. W 1830 uzyskał tytuł wikarego, a w 1831 tytuł profesora w Maulbronn. Następnie na pół roku przeniósł się do Berlina, żeby słuchać wykładów Hegla i Schleiermachera. Od 1832 wykładał filozofię w Tübinger Stift.

Jego główne dzieło to dwutomowe Das Leben Jesu. Kritisch bearbeitet (1835), w którym dowodził, że historia ewangeliczna jest zbiorem mitów stworzonych w I i II w. n.e. na podstawie starotestamentowych podań o Mesjaszu i że chociaż Jezus najprawdopodobniej nie istniał, to i tak należy pozostać chrześcijaninem z uwagi na chrześcijańską moralność. Ta postawa spotkała się z krytyką Fryderyka Nietzschego, czemu ten ostatni poświęcił jeden ze swoich esejów.

Dobra Nowina według Mateusza i Marka

Dobra Nowina według Mateusza i Marka – przekład Ewangelii Mateusza i Ewangelii Marka z komentarzem, dokonany przez Władysława Witwickiego, w którym m.in. kwestionuje on zdrowie psychiczne Jezusa. Napisany został w 1942 r., wydany w Warszawie w 1958 r. nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN. Przez niektórych religioznawców został on uznany za dzieło o doniosłym znaczeniu dla polskiego religioznawstwa oraz próbę interpretacji genezy chrześcijaństwa cenną ze względu na walory poznawcze, lecz zebrał także głosy krytyczne.

Przekład Witwickiego stanowi stosunkowo wierne odtworzenie autentycznego języka tekstów ewangelii. Jednym z jego celów było dotarcie do pierwotnej formy Ewangelii Mateusza i Ewangelii Marka, do języka mówionego, nie zniekształconego przez późniejsze zabiegi literackie. Autorowi przekładu chodziło o oczyszczenie ewangelii z aparatu interpretacyjnego instytucji religijnych (podkreślających ich wymiar boski) i zwrócenie ich kulturze świeckiej. Dokonuje się to poprzez podkreślenie ich wymiaru ludzkiego. Podobnie jak w objaśnieniach do poczynionych przez niego przekładów dialogów Platona, również w przypadku Dobrej Nowiny Witwicki stosował analizę semiotyczną. Na podstawie cech wypowiedzi wnioskował o przeżywanych uczuciach, cechach charakteru, stosunku do innych uczestników dialogu, stylu myślenia, preferowanych metodach prowadzenia sporów, itp.

O psychice Jezusa (Witwicki przyjmuje koncepcję jego historyczności) pisze:

Tłumaczenie zostało opatrzone obszernym komentarzem Witwickiego, zawierającym analizę psychologiczną tekstu oraz osób w nim występujących. Witwicki postawił sobie za główne zadanie odtworzenie psychologicznych portretów postaci ewangelistów, a zwłaszcza sylwetki głównego bohatera ewangelii – Jezusa. Według Witwickiego Jezusa cechuje subiektywizm wyrażający się „w patrzeniu na wartości wyłącznie z własnego punktu widzenia i narzucanie ich innym”, nietolerancyjny stosunek do religijnych i ideowych przeciwników:

Komentując mowę Jezusa przeciwko uczonym w Piśmie i faryzeuszom (Mt 23, 13-36), pisze:

Witwicki przypisuje Jezusowi silny egocentryzm oraz poczucie wyższości wobec ludzi, traktowanie ich przedmiotowo; drażliwość na punkcie własnego statusu i brak empatii wobec potrzeb innych ludzi, oschłość uczuciową oraz trudności w kontakcie ze światem. A także rozdwojenie jaźni, czyniące zeń typ schizotymiczny (według Ernsta Kretschmera) czy wręcz schizofreniczny. Stwierdza jednocześnie spójność rysującego się w tekście literackim obrazu, co pozwala domniemywać o istnieniu jego odpowiednika w osobie historycznego Jezusa z Nazaretu.

Interpretację postaci Jezusa z ewangelii Mateusza i Marka Witwicki kontynuował podczas zajęć ze studentami Uniwersytetu Warszawskiego w ramach ostatniego prowadzonego przez siebie seminarium w latach 1946-1948 (w swoim domu w Konstancinie).

Egzegeza

Egzegeza (stgr. ἐξήγησις exḗgēsis – „wyjaśnienie, wyprowadzenie”) – badanie i krytyczna interpretacja tekstów, zwłaszcza świętych i utworów hagiograficznych (opowiadających o żywotach świętych). Egzegeza jest sztuką rozumienia i wykładni ukrytych w utworach prawd, alegorii, symbolicznych kodów sensów teologicznych; poznawania warstwy metaforycznej.

Termin egzegeza używany jest często w sensie węższym w odniesieniu do egzegezy biblijnej, jest ważną częścią zarówno judaistycznych, np. egzegeza rabinistyczna (Midrasz, Kabała, Talmud), jak i chrześcijańskich studiów teologicznych, np. krytyka biblijna, historia form etc.

Ewangelia Tomasza

Ewangelia Tomasza (kopt. p.euaggelion p.kata Thomas) – starożytne pismo zaliczane do apokryfów Nowego Testamentu, powstałe prawdopodobnie przed końcem II wieku n.e. i znane dziś przede wszystkim w przekładzie na dialekt saidzki języka koptyjskiego. Tekst grecki zachował się we fragmentach; wskazuje się, że językiem oryginału mógł być syryjski. Dzieło znane było starożytnym Ojcom Kościoła, zaginęło i zostało odnalezione w 1945.

Tekst apokryfu zawiera 114 powiedzeń (logiów) Jezusa Chrystusa, które miał zapisać Tomasz Apostoł. Znaczna ich część ma swoje odpowiedniki w Ewangeliach kanonicznych. Jest jednym z najważniejszych apokryfów, bywa nazywany piątą Ewangelią. Datowanie, pochodzenie, jak i struktura apokryfu nie zostały jeszcze całkowicie wyjaśnione.

Od wspomnianego dokumentu należy odróżnić inny IV-wieczny apokryf, Ewangelię Dzieciństwa Tomasza, która opisuje dziecięce lata Jezusa.

Jezus historyczny

Jezus historyczny – termin, który odnosi się do prób naukowej rekonstrukcji życia Jezusa na podstawie metod stosowanych przez historyków, w tym krytycznej analizy tekstów ewangelicznych jako podstawowego źródła dla biografii historycznego Jezusa, z uwzględnieniem kontekstu historycznego i kulturowego, w którym żył.

John Dominic Crossan

John Dominic Crossan (ur.17 lutego 1934 w Nenagh, hrabstwo Tipperary, Irlandia) – profesor studiów biblijnych na DePaul University w Chicago, współzałożyciel Jesus Seminar, autor licznych krytycznych opracowań poświęconych szczególnie tematyce związanej z historią powstania Nowego Testamentu oraz osobą Jezusa z Nazaretu.

Krytyka źródeł

Krytyka źródeł polega na zbadaniu autentyczności śladów pewnej działalności ludzkiej (źródło historyczne) oraz odczytaniu ich znaczenia (wydarzenie historyczne) w świetle przyczyn i warunków ich powstania w procesie historycznym. Niezbędna w poznawaniu przebiegu minionej aktywności (np. chronologia) i jej wytworów. W procesie oceny jakości źródła pomocnych jest szereg metod, tzw. nauk pomocniczych historii.

Ma fundamentalne znaczenie w metodologii badań historycznych. Jest jedną z wielu metod badań naukowych.

Metoda historii form

Metoda historii form (niem. formgeschichtliche Methode, skrót FG) – jest jedną z metod badawczych współczesnej biblistyki. Celem metody jest określenie prehistorii biblijnych tekstów (przede wszystkim Ewangelii), tzn. ich postaci w okresie ustnego przekazu, kiedy to treści były przekazywane w prostych formach literackich.

Kolejne etapy badania historii form to:

podzielenie badanego tekstu na mniejsze jednostki literackie

określenie tzw. Sitz im Leben, czyli środowiska życiowego - zespołu potrzeb kultowo-katechetyczno-dydaktycznych, w którzy żył twórca tekstu biblijnego

zdefiniowanie gatunku literackiego, który odpowiada badanej jednostce tekstuW badaniach wykorzystywane są osiągnięcia socjologii i historii religii.

Twórcą metody historii form był protestancki teolog Hermann Gunkel, który na początku XX wieku zastosował ją do badań nad tekstami Starego Testamentu, głównie Księgą Rodzaju i Psalmów.

W literaturze przedmiotu występują różne nazwy tej metody:

Formgeschichte (historia form),

Formgeschichtliche Schule (szkoła historii form),

metoda historyczno-morfologiczna lub w skrócie morfokrytyka.

Potop

Potop – występująca w wielu dawno powstałych wierzeniach wielka powódź zesłana przez Boga lub bogów i obejmująca całą Ziemię. Najbardziej znana w Europie opowieść o potopie pochodzi z Biblii. Istnieje wiele podań o potopie znajdujących się w tradycji ludów ze wszystkich stale zamieszkanych kontynentów. Opowieści te niejednokrotnie różnią się od siebie w opisie kataklizmu, ale mają i elementy wspólne.

Teolog

Teolog – osoba zajmująca się systematycznym, opartym na metodach filozoficznych, historycznych i in., studium twierdzeń religijnych uznawanych za objawione dotyczących Boga oraz Jego relacji do świata, w myśl maksymy (łac.) fides quaerens intellectum - wiara szukająca zrozumienia. Najczęściej związana z chrześcijaństwem.

Poprzez zapożyczenie, czasem teologami nazywa się myślicieli innych religii, jak judaizm czy islam. Teolodzy posiadają zwykle uniwersyteckie wykształcenie teologiczne, często legitymują się stopniami naukowymi lub też tytułem naukowym profesora.

Zalman Szazar

Zalman Szazar, właściwie Szneur Zalman Rubaszow (ur. 24 listopada 1889 w Mirze, zm. 5 października 1974 w Jerozolimie) – izraelski polityk, historyk, dziennikarz, pisarz i poeta przywódca ruchu syjonistycznego. W latach 1963–1972 przez dwie kadencje był prezydentem Izraela.

Zdrowie psychiczne Jezusa

Zdrowie psychiczne Jezusa Chrystusa – zagadnienie oceny zdrowia psychicznego Jezusa historycznego, po raz pierwszy podjętej na początku XX wieku przez francuskiego psychologa i lekarza Charles’a Binet-Sanglégo, który w pracy „La folie de Jésus” („Szaleństwo Jezusa”) opublikowanej w latach 1908-1915 stwierdził, że Jezus Chrystus nie był przy zdrowych zmysłach; pogląd ten znajduje zarówno zwolenników, jak i przeciwników.

Podczas jednej z pogadanek radiowych (1941-1944), wydanych po raz pierwszy w 1952 roku, brytyjski pisarz, filolog i apologeta chrześcijański C.S. Lewis zauważył:

Rozumowanie to znane jest w apologetyce chrześcijańskiej jako trylemat Lewisa(ang.) (Lord, liar, or lunatic).

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.