Język hebrajski

Język hebrajski (hebr. ‏עִבְרִית‎, trb. ‏ˤiwrit‎) – język z grupy kananejskiej języków semickich północno-zachodnich[1], należących do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany przeważnie alfabetem hebrajskim. Jako główny język judaizmu jest nierozerwalnie związany z historią Żydów i współcześnie – z Państwem Izrael.

W swojej historii trwającej ponad trzy tysiące lat język hebrajski przeszedł znaczne zmiany na różnych płaszczyznach systemu językowego. Przez okres około 1800 lat, od upadku powstania Bar Kochby do narodzin współczesnego ruchu syjonistycznego, był on językiem liturgii i językiem literackim, nie pełnił jednak roli języka powszechnego.

Wpływ substratu europejskiego na język hebrajski sprawił, że mniejszość językoznawców uznaje jego współczesną postać za genealogiczną hybrydę z językami indoeuropejskimi[2][3][4][5]. Teoria ta nie spotkała się jednak z szeroką aprobatą; wśród większości badaczy panuje zgoda, że współczesną hebrajszczyznę, choć wykazującą wyraźne wpływy obce, można zdecydowanie klasyfikować jako język semicki[6][7].

Opisane poniżej etapy rozwoju języka hebrajskiego mogą być traktowane jako osobne języki, które, pomimo znaczących podobieństw, nie są w pełni zrozumiałe dla władających współczesnym hebrajskim bez specjalnego przygotowania[8].

עברית
Obszar Izrael i inne
Liczba mówiących 5 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki afroazjatyckie
Pismo/alfabet hebrajskie
Status oficjalny
język urzędowy Izrael
Regulowany przez Akademia Języka Hebrajskiego
Kody języka
IETF he
Glottolog hebr1246
Ethnologue heb
GOST 7.75–97 ивр 198
WALS heb
SIL HBR
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Historia języka hebrajskiego

W klasycznej pracy lingwistycznej Eduard Yechezkel Kutscher[9] proponuje podział języka hebrajskiego wedle etapów jego rozwoju na:

  • biblijny hebrajski,
  • misznaicki hebrajski,
  • średniowieczny hebrajski,
  • współczesny hebrajski izraelski.

Powstanie

Historia pisma alfabetycznego
Miejsce j. hebrajskiego na schemacie historii rozwoju pisma alfabetycznego na obszarze Bliskiego Wschodu w okresie od 1800 r. p.n.e. do 700 r. n.e.

Kutscher podaje, że najprawdopodobniej Izraelici wraz z przybyciem na tereny Kanaanu w połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. przynieśli ze sobą jedną z odmian języka semickiego[1]. Język ten z czasem uległ zmieszaniu z różnymi językami miejscowymi, przede wszystkim z kananejskim, będącym północnym językiem semickim, o którym wiemy ze źródeł epigraficznych, że był bardzo podobny do wczesnego języka Izraelitów. Na hebrajski miały również wpływ języki nienależące do grupy semickiej – dwie odmiany języków hetyckich oraz język filistyński i hurycki, a także języki podobne do hebrajskiego, o których wiadomo niewiele ze względu na prawie całkowity brak źródeł – amonicki, moabicki i edomicki. Wszystkie te języki najprawdopodobniej odcisnęły swoje piętno na najstarszej formie języka hebrajskiego i zaważyły na jego dalszym rozwoju.

Joseph Naveh w książce poświęconej najwcześniejszej historii alfabetu stwierdza, że Izraelici i Aramejczycy, którzy osiedlili się na terenie Kanaanu, przyjęli wiele elementów kulturowych od Fenicjan i Kananejczyków, w tym fenicki system pisma, który reprezentował międzynarodową kulturę wysokiego prestiżu o szerokim zasięgu geograficznym[10]. Był to system zawierający 22 litery zapisywane od prawej do lewej strony w poziomych liniach, który około 1050 roku p.n.e. stracił cechy piktograficzne i stał się pierwszym w pełni alfabetycznym pismem[11].

Gezer calendar close up
Kalendarz z Gezer uznawany za najstarszy tekst zapisany w języku hebrajskim. Muzeum Archeologiczne w Stambule

Przez pierwszych kilka stuleci nowi przybysze posługiwali się pismem fenickim bez wprowadzania do niego jakichkolwiek zmian, pomimo że hebrajski i aramejski zawierały więcej samogłosek niż język fenicki[10]. Izraelici począwszy od dziewiątego wieku p.n.e. i Aramejczycy w następnym stuleciu zaczęli wprowadzać zmiany do formy zapisu, a poszczególne systemy pisma przyjęły charakter narodowy. Wtedy też do zapisu języka hebrajskiego zaczęto stosować matres lectionis, czyli znaki spółgłoskowe alef, jod, he, waw, które w szczególnych sytuacjach wskazują samogłoskę i ułatwiają czytanie[12]. Są one stosowane w hebrajskim do dzisiaj.

Najstarszym znanym tekstem języka hebrajskiego jest kalendarz z Gezer, zapisany pismem fenickim (nazywanym również paleohebrajskim) zachowującym podobieństwo do innych inskrypcji z Byblos z dziesiątego wieku p.n.e.[13] Najstarszym tekstem noszącym cechy typowe dla hebrajskiego jest natomiast stela Meszy zawierająca inskrypcję w języku moabickim oraz drugi fragment mówiący o ojcu Meszy, Kmoszjacie. Zawierają one charakterystycznie wydłużone i skierowane ukośnie w lewą stronę litery mem, kaf, nun, pe, literę waw pisaną w postaci pionowej kreski zakończonej na górze półkolem oraz literę taw w postaci przypominającej 'X'[14]. Wskazuje to na stopniowe oddalanie się formy pisma od geometrycznych inskrypcji tworzonych rylcem w kamieniu i rozwój kursywy zapisywanej atramentem na papirusie i innych materiałach. Na podstawie późniejszych znalezisk epigraficznych J. Naveh uważa, że w przeciwieństwie do aramejskiego i fenickiego rodzajów pisma, które posiadały dwie odmienne formy - pisaną kursywę i styl z kamiennych inskrypcji, hebrajski nie rozwinął dwóch równoległych form, ale raczej jego ryte inskrypcje naśladowały dominującą, pisaną atramentem kursywę[15]. Zjawisko to może nie być przypadkowe, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że ryta forma pisma wymagała wznoszenie steli, a praktyka ta mogła stać w sprzeczności z zasadami religii zabraniającej czczenia kamiennych posągów.

W wiekach VIII-VI p.n.e. rośnie znacząco liczba świadectw paleograficznych, głównie w postaci ostrakonów. Ze względu na gorący i wilgotny klimat do naszych czasów zachowały się jedynie bardzo nieliczne fragmenty tekstów spisywanych na papirusie, można jednak przypuszczać, że stosowanie tego materiału było powszechne. Bardziej swobodna, niedbała kursywa powstająca poza obrębem pałacu i kręgiem elit znana z codziennych notatek, spisów, pieczęci i podpisów właścicieli umieszczanych na glinianych naczyniach zdaje się świadczyć o tym, że pisany język hebrajski stawał się w tym czasie coraz bardziej rozpowszechniony oraz że ludzie zamieszkujący ten region stanowili w dużej mierze społeczeństwo piśmienne[16]. Być może, jak sugeruje De Vaux[17], stosunkowo powszechna umiejętność pisania i czytania znajduje odzwierciedlenie w nakazie znajdującym się w Torze w księdze Powtórzonego Prawa 6:9 oraz 11:20: I zapiszesz (te słowa) na odrzwiach twojego domu i na twoich bramach.

Biblijny hebrajski

Eduard Yechezkel Kutscher[18] proponuje podział biblijnego hebrajskiego na trzy etapy:

  • archaiczny hebrajski,
  • standardowy hebrajski,
  • późny hebrajski.

Podział ten miałby naturalnie wynikać z historii Królestwa Judy i Izraela. W tym ujęciu okres archaiczny poprzedza istnienie państwa, zaś okres standardowy języka hebrajskiego to czas centralizacji kultu jednego Boga w Jerozolimie i stopniowej dominacji monoteizmu oraz czas politycznego, ekonomicznego oraz demograficznego wzrostu. Po tym okresie w VI w. p.n.e. miałby nastąpić upadek Królestwa i wygnanie Żydów. Okres wypędzenia zwany niewolą babilońską wyznaczać miałby również cezurę dla rozwoju języka hebrajskiego, gdyż nowym językiem wygnanych stał się wtedy aramejski, który na tysiąc lat zdominuje Bliski Wschód aż do ekspansji islamu w VII w. n.e. Wraz ze zburzeniem świątyni Salomona w Jerozolimie i wygnaniem powstać miałaby nowa teologia, miałoby dojść do reformy religijnej za czasów Jozjasza wraz z ustaleniem kanonu Tory. Spisane miałyby również zostać nowe księgi biblijne o wydźwięku mesjanistycznym.

Podobny podział stosują inni badacze, nazywając poszczególne etapy rozwoju języka hebrajskiego „okresem pierwszym i okresem drugim”, „standardowym hebrajskim biblijnym i późnym hebrajskim biblijnym”, „przedwygnaniowym i powygnaniowym”[19].

Takie przedstawienie historii rozwoju języka hebrajskiego zaczęło być kwestionowane dopiero w ostatniej dekadzie. Dokładniejszy przegląd dyskusji badaczy zawarł w pracy doktorskiej Dong-Hyuk Kim[20].

W swoim artykule Martin Ehrensvärd[21] podaje argumenty przeciwko datowaniu tekstów biblijnych wyłącznie na podstawie analizy filologicznej. Nie możemy bowiem wykluczyć, że redaktorzy Biblii nie używali archaizującego języka (celowo naśladując styl sprzed wygnania), ani że nie tylko łączyli gotowe fragmenty tekstu, ale że również ingerowali w ich treść. Źródła epigraficzne są niezmiernie skąpe i nie dostarczają długich tekstów do porównań. Wiemy z nich, że język poza-biblijny był bardzo podobny do biblijnego, choć nie identyczny, oraz że istniał w tej formie zarówno przed niewolą babilońską, jak również po III w. p.n.e.

Tradycyjnie przyjęło się, że ponieważ księgi Koheleta, Estery, Daniela, Ezry, Nehemiasza oraz Kronik zawierają dużą koncentrację cech powygnaniowych, należą zatem do okresu późnego, natomiast księgi od Rodzaju do Drugiej Królewskiej, choć również zawierają te cechy, to jednak występują one w mniejszym natężeniu, zatem pochodzą one z okresu przed wygnaniem. W tym ujęciu późni autorzy mieliby nieudolnie próbować naśladować literacki styl standardowy, zdradzając jednak swoje powygnaniowe pochodzenie wyborem słownictwa, zapożyczeniami i zmianami składniowymi. Wiemy z tekstów znalezionych w Qumran, że świadomie praktykowano stylizowanie tekstów tak, by przypominały zarówno wcześniejszy styl biblijny, jak również późniejszy styl misznaicki. Nie ma zewnętrznych dowodów na to, że po niewoli babilońskiej autorzy utracili zdolność tworzenia w literackim stylu standardowym. Zarówno tzw. autor 'P', określany przez teorię źródeł jako należący do okresu powygnaniowego, jak również część księgi Jeremiasza, zdecydowanie posługują się wczesnym stylem. Dystrybucja cech powygnaniowych w księgach Haggaja, Zachariasza w rozdziałach od 1 do 8, Malachiasza i Joela nie różni się od postulowanego okresu wczesnego[22]. Księgi te nie tylko nie zawierają cech charakterystycznych dla okresu późnego, ale również zawierają cechy typowe dla okresu wczesnego, choć ze względu na treść są na pewno późniejsze (np. księga Haggaja wspomina perskiego władcę Dariusza (ok. 550-485 p.n.e.).

Autorzy tacy jak Martin Ehrensvärd oraz Ian Young przekonują zatem, że oba style lub rejestry języka hebrajskiego współistniały w czasie redakcji tekstów biblijnych w powygnaniowych epokach perskiej i hellenistycznej, a różnice między nimi nie pozwalają na datowanie poszczególnych partii tekstu. Seoung-Yun Shin zwraca jednak uwagę, że klasyfikowane jako późne ksiągi Haggaja i Zachariasza nie były dotychczas przedmiotem poważnych badań i przekonuje, że to właśnie występujące w nich cechy późne, bardziej niż cechy wczesne, powinny przekonywać nas o późnym powstaniu tych tekstów[23].

Biblijny hebrajski archaiczny

Ten etap bywa nazywany „wczesną poezją”. Tradycyjnie za najstarsze fragmenty Biblii uznawano:

  • Pieśń Debory (Sdz 5)
  • Pieśń Mojżesza (Wj 15)

Niektórzy zaliczają do tej grupy także poematy Rdz 49 i Pwt 33. Jeszcze szersza klasyfikacja (rzadziej akceptowana) uwzględnia również Lb 23–24, Pwt 32, 1Sm 2, 2Sm 22 (= Ps 18) oraz niektóre psalmy (Ps 29; 68; 72; 78)[24][25].

Biblijny hebrajski standardowy

Okres Pierwszej Świątyni (do 586 r. p.n.e.). W tym czasie był to język przede wszystkim administracji, nauki i literatury. Dlatego też cechuje go w tym okresie względna stabilność. Najstarsze świadectwa pozabiblijne z tego okresu to:

Teksty biblijne z tego okresu to:

Biblijny hebrajski literacki

Na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. zdecydowanie zmieniła się sytuacja językowa na starożytnym Bliskim Wschodzie – lingua franca stał się coraz popularniejszy język aramejski (najpierw jako język dyplomacji, a później także potoczny język ludów podbitych przez Asyrię i Babilonię). To samo dotyczy Izraela w okresie niewoli babilońskiej - gdy elity intelektualne Izraela zostały uprowadzone na wygnanie, coraz trudniej było strzec tradycji języka. Wyparty z życia codziennego hebrajski rozwijał się w tym czasie jako język literacki[24][25].

Biblijny hebrajski późny

To okres rozwoju języka po powrocie z niewoli babilońskiej ze znaczącym wpływem języka aramejskiego, który stopniowo przejął rolę języka codziennej komunikacji.

Przykłady tego okresu rozwoju języka to:

Między IV a II wiekiem p.n.e. alfabet hebrajski przyjmuje postać pisma kwadratowego w miejsce wcześniej używanego alfabetu fenickiego[26].

Pozostaje kwestią otwartą i sporną, czy Jezus i jego uczniowie mówili po hebrajsku czy aramejsku. Współczesny stan badań nie daje nam pewności na ten temat[27].

Hebrajski misznaicki

Po okresie tzw. niewoli babilońskiej, gdy po serii wojen Żydzi zmuszeni byli opuścić tereny Palestyny i przez kilkadziesiąt lat zamieszkiwali poza jej granicami, biblijny hebrajski stał się językiem literackim stopniowo ustępującym nowej odmianie hebrajskiego. Początkowo obie odmiany istniały równolegle. M. H. Segal podaje, że nowa odmiana języka pojawiła się w źródłach ok. 400-300 lat p.n.e. i istniała do około 400 roku n.e., gdy życie żydowskie w Palestynie zostało ostatecznie zmarginalizowane. Po stworzeniu nowego centrum judaizmu w Babilonie język hebrajski ustąpił innym lokalnym językom[28][29]. M. H. Segal dowodzi, że hebrajski misznaicki rozwijał się w dużej mierze niezależnie od języka aramejskiego i że aramejski wpływ nie jest znaczący. Podobieństwa między nimi wynikają bardziej z naturalnego procesu rozwoju zachodzącego we wszystkich językach semickich[30]. Segal twierdzi również, że wbrew wcześniejszym poglądom badaczy nie był to jedynie sztuczny język wykształconej elity, ale raczej codzienny język potoczny[30].

W świadectwach literackich wczesnego okresu nie istniało rozróżnienie na biblijny hebrajski i nowy kolokwialny język hebrajski. Obie odmiany były określane mianem „języka świętego” (ləszon ha-qodesz – לְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ) w odróżnieniu od „języka świeckiego” (ləshon ha-ḥol – לְשׁוֹן הַחוֹל) i innych języków – greckiego (jewanit – יְוָנִית), syryjskiego(?) (sursi – סוּרְסִי), aramejskiego (parsi – פַּרְסִי lub arami – אֲרָמִי), łaciny (romi – רוֹמִי), elamickiego (ˤelamit – עֵילָמִית) czy egipskiego (gifṭif – גִּיפְטִית)[31][32]. W odniesieniu do niehebrajskich fragmentów Biblii (w ks. Daniela, Ezry) główny język tekstu był określany jako „hebrajski” (ˤiwrit – עִבְרִית) w odróżnieniu od języka „tłumaczenia” (targum – תַּרגּוּם), czyli aramejskiego. Dopiero w późniejszym okresie rozwoju literatury rabinicznej pojawiło się rozróżnienie na „język Tory” (ləszon tora - לְשׁוֹן תּוֹרָה, po aramejsku ləszon də-orajta – לְשׁוֹן דְאוֹרַיְיתָא) oraz „język rabinów/uczonych” (ləszon ḥachamim – לְשׁוֹן חֲכָמים, po aramejsku ləszon də-rabbanan – לְשׁוֹן דְרַבָּנָן).

Współczesna nazwa „język hebrajski misznaicki” pochodzi od Miszny – głównego dzieła literackiego powstałego w tym języku, choć obejmuje on znacznie szerszy zbiór wypowiedzi tannaickich (rabinów żyjących w czasie redakcji Miszny) i amoraickich (późniejszych komentatorów żyjących w okresie redakcji Talmudu). Źródłami tannaickimi obok Miszny są: Tosefta, ʔAwot də-rabbi Natan, Masiktot Qəṭannot, Mekilta, Sifra, Sifre, Seder ˤOlam oraz Baraitot, które znajdujemy w obu redakcjach Talmudu[33]. Uwzględnia się również aramejskie źródła amoraickie, które zawierają wypowiedzi tannaitów w języku hebrajskim w Talmudzie oraz w Midraszach aggadycznych. Drugą warstwą źródeł są cytowane w Talmudzie i midraszach wypowiedzi późniejszych rabinów – amoraitów, którzy wciąż w rozmaitych kontekstach posługiwali się hebrajskim misznaickim.

W stosunku do hebrajskiego biblijnego nowy hebrajski misznaicki znacząco różni sposobem użycia poszczególnych form, jednak zarówno składnia, morfologia i podstawowy zasób słownictwa pozostają w większości zaczerpnięte z wcześniejszej odmiany hebrajskiego. Formy rzadko spotykane w Biblii stają się dominujące, inne zaś, powszechnie występujące w języku biblijnym, wychodzą z użycia. Szczególnie ciekawe są słowa hebrajskie, które w tekście biblijnym nie występują wcale, ale są niekiedy zaświadczone w pozabiblijnych źródłach epigraficznych. Pokazują one, że hebrajski misznaicki wyłonił się z żywego języka mówionego, a nie był jedynie rekonstrukcją stworzoną na podstawie Biblii Hebrajskiej[34].

Niemniej jednak pojawiają się w hebrajskim misznaickim nieznane wcześniej słowa zaczerpnięte z j. aramejskiego oraz często zmianie ulega sposób użycia słów hebrajskich i ich konotacje pod wpływem języka aramejskiego. Hebrajski przyjął również wiele nazw nowych przedmiotów i obiektów z greki i łaciny[35]. Największe zmiany dotyczą uproszczenia systemu czasów, co, jak podaje Segal, ma związek z mniej literackim a bardziej potocznym użyciem języka. Formy stają się mniej wyszukane, ale zyskują na klarowności i stają się bardziej konkretne.

Hebrajski średniowieczny

Język tekstów rabinicznych, który istniał jedynie w formie pisanej.

W IX-X wieku uczeni hebrajscy, tzw. masoreci, żyjący w Tyberiadzie, udoskonalili system zapisu języka hebrajskiego, dodając do manuskryptów biblijnych znaki samogłoskowe-akcentowe[36].

W X wieku żydowski uczony Saadia ben Josef tworzy pierwszy słownik i podręcznik gramatyki języka hebrajskiego. Z czasem powstają kolejne opracowania.

Inne języki żydowskie

Na co dzień Żydzi żyjący w diasporze posługiwali się językami krajów, w których zamieszkiwali. W przekrojowym opracowaniu pod redakcją Lily Kahn i Aarona D. Rubina[37] szczegółowo omówione zostały najważniejsze z tych języków. Ich klasyfikacja jako osobnych języków raczej niż jedynie wariantów czy dialektów uzasadniona jest przyjęciem wielu elementów hebrajskich, zwłaszcza słownictwa oraz niekiedy składni, osobnej linii rozwoju i własnej, długiej historii, a także, w przypadku części z nich, również zastosowaniem alfabetu hebrajskiego do ich zapisu.

Języki te stały się nośnikiem żydowskiej kultury, zarówno świeckiej jak i religijnej. Język aramejski z Babilonu stał się językiem najważniejszego tekstu judaizmu rabinicznego – Talmudu – w swoich dwóch odmianach oraz Zoharu. W krajach muzułmańskich językiem żydowskim był judeo-arabski, w Europie na bazie dialektu niemieckiego powstał język jidysz, a wśród Żydów sefardyjskich żyjących w obrębie kultury języka hiszpańskiego – ladino – dżudezmo.

L. Kahn i D. Rubin omawiają szczegółowo żydowską odmianą języków amharskiego, berberskiego, gruzińskiego, węgierskiego, karaimskiego i krymczackiego, szwedzkiego, języka malajalam, oraz języki judeo-grecki, judeo-perski, judeo-słowiański, judeo-syriacki, judeo-turecki, judeo-włoski, i najbardziej rozpowszechnione współcześnie: judeo-angielski, judeo-francuski oraz żydowski rosyjski.

Rewitalizacja języka hebrajskiego

Pod koniec XVIII wieku rozpoczął się proces, w wyniku którego powstała współczesna odmiana języka hebrajskiego, który od chwili powstania państwa Izrael w 1948 roku jest oficjalnie językiem urzędowym tego kraju (wcześniej był jednym z języków urzędowych na terytorium brytyjskiej Palestyny). Rola Eliezera ben Jehudy, okrzykniętego „wskrzesicielem hebrajszczyzny” (hebr. מחייה השפה העברית), niegdyś przedstawiana jako kluczowa, obecnie jest przedmiotem rewizji historyków.

Współczesny hebrajski izraelski

Językiem hebrajskim obecnie posługuje się ok. 5,3 mln ludzi[38] (według niektórych szacunków, uwzględniających także Arabów izraelskich oraz Izraelczyków żyjących na emigracji, liczba użytkowników języka hebrajskiego może dziś sięgać nawet 8 mln).

Fonetyka

Fonetyka współczesnego języka hebrajskiego jest oparta na historycznej wymowie sefardyjskiej[39]. Wymowa ta cechuje się zanikiem (pod wpływem języków indoeuropejskich) typowo semickich spółgłosek gardłowych i emfatycznych.

Spółgłoski

Dwu-
wargowe
Wargowo-
-zębowe
Dziąsłowe Za-
dziąsłowe
Pod-
niebienne
Miękko-
podniebienne
Języcz-
kowe
Krta-
niowe
Zwarte p b t d k g ʔ
Szczelinowe f v s z ʃ χ ʁ h
Zwarto-
-szczelinowe
ʦ
Nosowe m n
Boczne l
Półsamogłoski j

Samogłoski

We współczesnym hebrajskim izraelskim istnieje pięć podstawowych samogłosek: [a], [o], [u], [e], [i]. Mogą one być długie lub krótkie, choć w wymowie współczesnej iloczas najczęściej nie jest zachowywany. W języku hebrajskim nie ma dyftongów. Samogłoski zazwyczaj nie są zapisywane w żaden sposób (wyjątki: matres lectionis, zapisywane spółgłoskami: he, waw, jud, alef); zrozumienie i poprawny odczyt zdania wymagają znajomości słownictwa i/lub zasad gramatycznych rządzących słowotwórstwem. W Torze tradycyjnie stosuje się masorecki system zapisu samogłosek, któremu we współczesnym hebrajskim odpowiada następująca wymowa samogłosek:

  • [a] – patach (אַ), chatef patach (אֲ) lub – o ile nie jest to sylaba zamknięta nieakcentowana – kamac (אָ)
  • [o] – cholem (אֹ), cholem male (אוֹ) lub – w sylabie zamkniętej nieakcentowanej – kamac (אָ); ewentualnie chatef kamac (אֳ)
  • [u] – kubuc (אֻ) lub szuruk (אוּ)
  • [e] – cere (אֵ), cere male (אֵי), segol (אֶ), segol male (אֶי) lub chatef segol (אֱ)
  • [i] – chirik (אִ) lub chirik male (אִי)

Gramatyka

Podobnie jak inne języki semickie hebrajski bazuje na rdzeniach trójspółgłoskowych, zwłaszcza w zakresie koniugacji[40]. W porównaniu z językiem arabskim hebrajski jest jednak o wiele bardziej analityczny – np. zupełnie zatracił odmianę rzeczownika przez przypadki. W składni współczesnego hebrajskiego zauważalne są wpływy słowiańskie (mówi się nawet o hebrajskim jako języku mieszanym), takie jak przesunięcie szyku zdania z VSO do SVO, choć szyk VSO jest wciąż spotykany w tekstach pisanych w rejestrze wysokim.

Rzeczowniki dzielą się ze względu na rodzaj na męskie i żeńskie oraz mogą występować w liczbie pojedynczej, mnogiej i (rzadko) podwójnej. W klasycznym hebrajskim zamiast czasów występowały jedynie aspekty (dokonany/niedokonany), we współczesnym hebrajskim wykształcił się system czasów (przeszły, teraźniejszy, przyszły), choć część językoznawców preferuje kontynuowanie podziału na aspekty. Funkcję czasownika w czasie teraźniejszym pełni imiesłów. W języku hebrajskim występują zdania imienne.

Zobacz też

Przypisy

  1. a b Kutscher 1982 ↓, s. 1.
  2. Wexler 1990 ↓.
  3. Olga Kapeliuk, Is Modern Hebrew the only "Indo-Europeanied" Semitic Language? And what about Neo-Aramaic? [w:] Shlomo Izre'el, Shlomo Raz (red.), Studies in Modern Semitic Languages (Israel Oriental Studies), BRILL, 1996, s. 59, ISBN 978-90-04-10646-8 (ang.).
  4. Izre'el, Shlomo (2003). "The Emergence of Spoken Israeli Hebrew." In: Benjamin H. Hary (ed.), Corpus Linguistics and Modern Hebrew: Towards the Compilation of The Corpus of Spoken Israeli Hebrew (CoSIH)", Tel Aviv: Tel Aviv University, The Chaim Rosenberg School of Jewish Studies, 2003, pp. 85–104.
  5. See p. 62 in Zuckermann, Ghil'ad (2006), "A New Vision for 'Israeli Hebrew': Theoretical and Practical Implications of Analysing Israel's Main Language as a Semi-Engineered Semito-European Hybrid Language", Journal of Modern Jewish Studies 5 (1), pp. 57–71.
  6. Weninger, Stefan, Geoffrey Khan, Michael P. Streck, Janet CE Watson, Gábor Takács, Vermondo Brugnatelli, H. Ekkehard Wolff et al. The Semitic Languages. An International Handbook. Berlin–Boston (2011).
  7. Yael Reshef. "The Re-Emergence of Hebrew as a National Language" in Weninger, Stefan, Geoffrey Khan, Michael P. Streck, Janet CE Watson, Gábor Takács, Vermondo Brugnatelli, H. Ekkehard Wolff et al. (eds) The Semitic Languages: An International Handbook. Berlin–Boston (2011). p. 551
  8. Zuckermann (2011, s. 76-77) porównuje różnice między izraelskim a hebrajskim do różnic między klasyczną i współczesną greką.
  9. Kutscher 1982 ↓.
  10. a b Naveh 1997 ↓, s. 54.
  11. Naveh 1997 ↓, s. 53.
  12. W pisanym języku Fenicjan Matres lectionis były nieobecne aż do późniejszych etapów jego rozwoju - punickiego i, głównie, neo-punickiego.
  13. Naveh 1997 ↓, s. 65.
  14. Naveh 1997 ↓, s. 65-67.
  15. Naveh 1997 ↓, s. 68-9.
  16. Naveh 1997 ↓, s. 74.
  17. R. De Vaux, Ancient Israel, Londyn 1961, s. 49 [w:] Naveh 1997 ↓, s. 76
  18. Kutscher 1982 ↓, s. 12.
  19. Avi Hurvitz, The Transition Period in Biblical Hebrew: A Study in Post-Exilic Hebrew and Its Implications for the Dating of Psalms, Jerusalem, Bialik Institute, 1972, s. 7, 61; Angel Sáenz-Badillos, A History of the Hebrew Language, Cambridge, Cambridge University Press, 1993, p. 112, [w:] Seoung-Yun Shin 2016 ↓, s. 265
  20. Dong-Hyuk Kim 2013 ↓, s. 1-9.
  21. Ehrensvärd 2006 ↓.
  22. Omówienie tych zjawisk znajduje się w M. Ehrensvärt Linguistic Dating of Biblical Texts, [w:] Biblical Hebrew: Studies in Chronology and Typology, ed. I. Young, Londyn 2003, s.164-188, I. Young, R. Rezetko, Linguistic Dating [w:] Ehrensvärd 2006 ↓, s. 178
  23. Seoung-Yun Shin 2016 ↓, s. 265.
  24. a b c Krzysztof Siwek: Biblijny język hebrajski. Warszawa: Verbinum, 2013, s. 15-20. ISBN 978-83-7192-459-0.
  25. a b c J. Kaltner, S. L. McKenzie (pod red.), Beyond Babel. A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages, SBL, Atlanta 2012. ​ISBN 1-58983-035-0​.
  26. Thomas O. Lambdin: Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012, s. 31-32. ISBN 978-83-7702-518-5.
  27. Jan Joosten, Aramaic or Hebrew behind the Greek Gospels?; H. Birkeland, The Language of Jesus, (Oslo 1954). Według Wrighta nie wyklucza się zarameizowanej ludowej wersji hebrajskiego: G.E. Wright, Biblical Archaeology, 1962, s. 243.
  28. Segal 1980 ↓, s. 1, 10.
  29. Wcześniejsze badania podawały znacznie wcześniejszą datę całkowitego wymarcia języka hebrajskiego. Mamy świadectwa używania języka hebrajskiego jako mówionego (jednocześnie z aramejskim) przynajmniej do II wieku n.e.Grintz 1960 ↓, s. 32-47.
  30. a b Segal 1980 ↓, s. 6.
  31. Por. Talmud Bawa Qama 83a, Sota 49b,
  32. Segal 1980 ↓, s. 2-3.
  33. Segal 1980 ↓, s. 3-4.
  34. Segal 1980 ↓, s. 11.
  35. Segal 1980 ↓, s. 5.
  36. Thomas O. Lambdin: Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012, s. 18-19. ISBN 978-83-7702-518-5.
  37. Khan i Rubin 2016 ↓.
  38. Hebrew (ang.). ethnologue.com. [dostęp 2013-10-11].
  39. Ashkenazic and Sephardic Hebrew
  40. Spreafico Ambrogio (tł. pol. Bazyliński Stanisław) Deiana Giovanni,: Wprowadzenie do hebrajszczyzny biblijnej. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 2001. ISBN 83-85260-25-0.

Bibliografia

  • Martin Ehrensvärd. Why biblical Texts cannot be dated linguistically. „Hebrew Studies”. 47 (2006), s. 177-189, 2006. National Association of Professors of Hebrew.
  • J.M. Grintz: Hebrew as the spoken and written language in the last days of the Second Temple. JBL, 1960.
  • Dong-Hyuk Kim: Early Biblical Hebrew, Late Biblical Hebrew, and Linguistic Variability: A Sociolinguistic Evaluation of the Lingustic Dating of Biblical Texts. Boston, Leiden: Brill, 2013.
  • Lily Khan, Aaron D. Rubin: Handbook of Jewish Languages. Boston, Leiden: Brill, 2016.
  • Eduard Yechezkel Kutscher: A History of the Hebrew Language. Jerozolima, Leiden: Magnes Press, 1982.
  • Joseph Naveh: Early History of the Alphabet, an introduction to West Semitic epigraphy and palaeography. Jerozolima: Magness Press, 1997. ISBN 965-223-436-2.
  • Tudor Parfitt. The Use of Hebrew in Palestine 1800-1882. „Journal of Semitic Studies”. 17 (2), s. 237-252, 1972. Oxford University Press.
  • Tudor Parfitt. The Contribution of the Old Yishuv to the Revival of Hebrew. „Journal of Semitic Studies”. XXIX (2), s. 255-265, 1984. Oxford University Press.
  • M.H. Segal: A Grammar of Mishnaic Hebrew. Oxford: Oxford University Press, 1980. ISBN 01815454-2.
  • Seoung-Yun Shin. A Diachronic Study of the Language of Haggai, Zechariah, and Malachi. „Journal of Biblical Literature”. 135 (2), s. 177-189, 2016. National Association of Professors of Hebrew.
  • Paul Wexler: The Schizoid Nature of Modern Hebrew: A Slavic Language in Search of a Semitic Past. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1990.
  • Ian Young. Biblical texts cannot be dated linguistically. „Hebrew Studies”. 46 (2005), s. 265-281, 2005. The Society of Biblical Literature.
  • Gilad Zuckermann: ישראלית שפה יפה. Tel Awiw: Am Oved Publishers, 2008.
  • Ghil'ad Zuckermann: Hebrew Revivalists' Goal vis-à-vis the Emergin Israeli Language. W: Handbook of Language and Ethnic Identity. Vol. 2. The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identiy Efforts. Joshua A. Frishman, Ofelia García (red.). Oxford, New York: Oxford University Press, 2011, s. 68–85. ISBN 978-0-19-983799-1.
  • Zuckermann, Gilad , 2003. Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew. Palgrave Macmillan. (​ISBN 978-1-4039-1723-2​ / ​ISBN 978-1-4039-3869-5​)

Linki zewnętrzne

Alfabet hebrajski

Alfabet hebrajski, nazywany też pismem żydowskim lub pismem kwadratowym – alfabet spółgłoskowy stosowany do zapisu języka hebrajskiego, jidysz, ladino, judeo-arabskiego i innych języków żydowskich, wywodzący się z alfabetu aramejskiego, a pośrednio z fenickiego i egipskich hieroglifów. Język hebrajski przejął ten rodzaj pisma między IV a II w. p.n.e. (w miejsce wcześniej używanego alfabetu paleohebrajskiego będącego odmianą fenickiego). Składa się z 22 znaków, a w przeciwieństwie do alfabetu łacińskiego nie rozróżnia się w nim liter małych i wielkich.

Kierunek pisma: od prawej do lewej.

Litery alfabetu hebrajskiego:

Pięć liter (kaf, mem, nun, pe, cade) przyjmuje na końcu wyrazu inną graficznie formę, zwaną końcową (kaf finalne, mem finalne itd.). Są to tak zwane „litery końcowe” (sofit).

Kształt liter „pisanych” (kursywy) różni się znacznie od pierwowzorów „drukowanych” (pismo kwadratowe).

Niektóre litery zmieniają swoją wymowę (i nazwę) po umieszczeniu wewnątrz litery dageszu (znaku w kształcie kropki). Są to np. wet (v) → bet (b), chaf (χ) → kaf (k), fe (f) → pe (p). W niektórych epokach i dialektach języka hebrajskiego istniało też rozróżnienie: thaw (θ) → taw (t), nieistniejące we współczesnym hebrajskim (izraelskim). Dodanie dageszu (dagesz hazak) do innej litery oznacza jej podwojenie. Litera szin ma kropkę nad prawym „ramieniem” (lecz nie jest to dagesz) i wtedy wymawiana jest jako „sz”. Kropka nad „ramieniem” lewym zmienia nazwę na sin i wymowę na „s”.

Judaizm uznaje graficzną formę alfabetu za świętą; mistycy żydowscy uważali litery hebrajskie za nośniki duchowych mocy, a ich znajomość za sposób przybliżania się do Boga.

Aron Luboszycki

Aron Luboszycki (ur. 18 lipca 1874 w Grodnie, zm. w 1943 w Treblince) – nauczyciel, pedagog, poeta, prozaik, krytyk literacki pochodzenia żydowskiego. Pisał pod pseudonimami: „Arnold Smith", „A. Ben Dow" i „Harun a-Raszyd".

Boris Gaponow

Boris (Dow) Pantielejmonowicz Gaponow, ros. Борис Пантелеймонович Гапонов, gruz. ბორის გაპონოვი, hebr. דב גפונוב (ur. 20 lutego 1934 w Eupatorii, zm. 25 lipca 1972 w Ramat Gan) – żydowski poeta, tłumacz literatury gruzińskiej i rosyjskiej, leksykograf języka hebrajskiego.

Derek Prince

Derek Prince (ur. 1915, zm. 2003) – autor chrześcijańskich książek i audycji radiowych.

Studiował filozofię i filologie klasyczne (grecką i łacińską) w brytyjskich uczelniach: Eton College i University of Cambridge. Studiował również język hebrajski i aramejski na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. W młodym wieku został profesorem a zarazem członkiem kolegium zarządzającego instytutem filozofii w Cambridge University. Służąc jako pastor, wychowawca i nauczyciel na wszystkich kontynentach nie identyfikował się z żadną zielonoświątkową denominacją. Recepcja jego poglądów przez środowiska pentekostalne, a zwłaszcza charyzmatyczne spowodowała, że część środowisk pentekostalnych uznała go za jednego ze swoich wiodących kaznodziejów i teologów.

Część pastorów pentekostalnych dystansuje się od jego nauki, natomiast dla innych uchodzi za teologa numer jeden.

Gematria

Gematria (hebr. גימטריה z grec. γεωμετρια) to system numerologii opierający się na języku i alfabecie hebrajskim, zaś samo słowo gematria pochodzi od greckiego słowa geometria. Istnieje kilka form gematrii, między innymi "odkryta" i "mistyczna".

Irit Amiel

Irit Amiel, pierwotnie Irena Librowicz (ur. 5 maja 1931 w Częstochowie) – izraelska poetka, pisarka i tłumaczka polskiego pochodzenia, dwukrotnie nominowana do Nagrody Literackiej „Nike”.

Język kwara

Język kwara lub język Falaszów (Qwara, Qwareña) to język afroazjatycki z grupy języków kuszyckich, używany niegdyś przez Żydów w Etiopii, zwanych Falaszami (Agaw i Beta Israel) w prowincji Qwara. W XX w. język był wypierany przez język amharski, a ostateczny zanik tego języka w Etiopii przyniosła Operacja Salomon, podczas której niemal wszystkich Falaszów przesiedlono do Izraela. Obecnie nieokreślona liczba Falaszów używa jeszcze tego języka w Izraelu, jednak jest on wypierany przez język hebrajski.

Istnieje kilka starych manuskryptów w języku kwara, zapisanych alfabetem etiopskim; językoznawcy zapisywali ten język od 1866. Jest to język blisko spokrewniony z wymarłym językiem kajla

Język szuadit

Szuadit lub język żydowsko-prowansalski, (שואדית, fr. Chouadite, Shuadit) – język wymarły z grupy języków romańskich, używany w Prowansji przez Żydów w okresie od XI w. do 1977.

Szuadit powstał na bazie języka prowansalskiego z zapożyczeniami z innych języków (język hebrajski, francuski, łacina, język grecki, język aramejski). Zapisywany był zmodyfikowanym alfabetem hebrajskim.

Języki judeo-perskie

Języki judeo-perskie (לשוננו) – języki lub dialekty przede wszystkim indoeuropejskie z grupy języków irańskich, używane przez Żydów w Iranie, Tadżykistanie (buchari), Rosji (w Dagestanie), w Azerbejdżanie oraz wśród emigrantów w innych krajach.

Istniał też literacki język judeo-perski (język dzhidi), obecnie wymarły, który pochodził od języka nowoperskiego i był zapisywany alfabetem hebrajskim. Szczytowy okres rozwoju tego języka to XIV w.-XVII w.

Języki lub dialekty judeo-perskie powstawały na podstawie lokalnych dialektów języka perskiego z dodatkiem zapożyczeń z języka hebrajskiego i innych języków. Tak jak inne języki żydowskie, zachowały wiele archaicznych form z języka z którego powstały. Te dialekty, wbrew nazwie, nie zawsze były dialektami irańskimi (perskimi), niekiedy powstawały z innych języków np. (język turkmeński, język uzbecki i język azerski), a nazwa „judeo-perskie” oznacza, że funkcjonowały one w strefie wpływów kulturowych i politycznych Persji (Iranu). Dialekty (języki) judeo-perskie również niekiedy były zapisywane.

Języki judeo-perskie są obecnie używane głównie jako języki mówione w domu i w lokalnym środowisku żydowskim. Użytkownicy tych języków z reguły są dwu-, trzy-, a nawet czterojęzyczni, tzn. dodatkowo znają np. język perski, hebrajski i aramejski.

Współcześnie są to języki wymierające: w Iranie zanikły na skutek masowych wyjazdów Żydów z tego kraju, a wśród emigrantów są one wypierane przez język perski i języki urzędowe krajów osiedlenia (np. przez język hebrajski w Izraelu). W Rosji i Azerbejdżanie są one wypierane przez język rosyjski.

Języki semickie

Języki semickie – rodzina języków, należąca do języków afroazjatyckich, wywodząca się z języka prasemickiego. Językami semickimi posługuje się obecnie ok. 280 mln mówiących, zamieszkujących głównie na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i Etiopii.

Rodzina języków semickich obejmuje języki fleksyjne, poświadczone od końca IV tysiąclecia p.n.e. do dziś. W starożytności językami semickimi posługiwano się na obszarze między Morzem Śródziemnym a Tygrysem oraz na północno-wschodnich wybrzeżach Afryki. Współcześnie do najważniejszych języków rodziny semickiej zaliczają się:

język amharski,

język arabski,

język hebrajski,

język maltański

język tigriniaWspółczesne żywe języki semickie, np. arabski czy hebrajski, ze względu na charakterystyczną dla języków afroazjatyckich budowę spółgłoskowo-rdzeniową (zob. alternacja), używają spółgłoskowych pism alfabetycznych (abdżadów), zwyczajowo pisanych od prawej do lewej. Fonetycznie charakteryzują się dużą liczbą spółgłosek gardłowych. Języki semickie wykazują też wiele cech typologicznych wspólnych z językami indoeuropejskimi, co świadczy o kontaktach tych dwóch rodzin w głębokiej starożytności.

Kalendarz z Gezer

Kalendarz z Gezer – wapienna tabliczka odkryta w 1908 roku w trakcie prac archeologicznych na stanowisku kryjącym pozostałości starożytnego miasta Gezer w Izraelu. Na tabliczce tej, datowanej na X wiek p.n.e., umieszczona jest protohebrajska inskrypcja wyliczająca miesiące kalendarza rolniczego. Tekst ten uważany jest przez wielu badaczy za najstarszy znany przykład użycia języka hebrajskiego w piśmie. Inni badacze biorą pod uwagę inne języki, w tym kananejski (E.Y. Kutcher) i fenicki (Dennis Pardee) na podstawie analizy językowej.

Miasta w Izraelu

Według danych oficjalnych pochodzących z 2011 roku Izrael posiadał ponad 70 miast o ludności przekraczającej 20 tys. mieszkańców. Stolica kraju Jerozolima jako jedyne miasto liczyło ponad 500 tys. mieszkańców. Tel Awiw-Jafa plasuje się na drugim miejscu i razem z innymi 12 miastami liczyło od 100 do 500 tys. mieszkańców; 14 miast z ludnością 50÷100 tys.; 32 miast z ludnością 25÷50 tys. oraz reszta miast poniżej 25 tys. mieszkańców.

Michael Berkowitz

Michael Berkowitz (ur. 3 maja 1865 w Borysławiu lub Drohobyczu, zm. 18 maja 1935 w Bielsku) – żydowski pedagog i pisarz związany z Austro-Węgrami i Polską, pionier ruchu syjonistycznego.

Naftali Herc Imber

Naftali Herc Imber (znany też jako Naftali Cwi Imber lub Naftali Hirsz Imber; ur. 1856 w Złoczowie, zm. 8 października 1909 w Nowym Jorku) – żydowski poeta, urodzony w Austro-Węgrzech (dzisiejsza Ukraina), działacz ruchu syjonistycznego. Autor słów wiersza Hatikwa, który został hymnem państwowym Izrael.

Nahum Sokołow

Nahum ben Josef Samuel Sokołow (ur. 10 stycznia 1859 w Wyszogrodzie, zm. 17 maja 1936 w Londynie) – polski pisarz i tłumacz, pochodzenia żydowskiego, pionier hebrajskojęzycznego dziennikarstwa, lider ruchu syjonistycznego. W latach 1931–1935 był piątym prezydentem Światowej Organizacji Syjonistycznej.

Ojciec zadżumionych

Ojciec zadżumionych – poemat Juliusza Słowackiego z 1838 roku. Napisany prawdopodobnie we Florencji. Został wydany rok później w Paryżu w dziele Trzy poemata. Utwór reprezentuje tzw. poezję egzystencji (A. Witkowska) w twórczości Słowackiego.

Opiera się na opowieści, którą Słowacki usłyszał w Al-Arisz, w trakcie podróży do Palestyny w roku 1836. Była to historia Araba, tytułowego ojca zadżumionych, któremu ta choroba zabrała żonę i siedmioro dzieci. Mężczyzna nie buntuje się ani nie pogrąża w skrajnej rozpaczy; przyjmuje postawę bliską biblijnemu Hiobowi. Oddziela się także od świata ludzi nie dotkniętych epidemią dżumy.

W utworze nadzieja przeplata się z rozpaczą. Mężczyzna opowiada o etapach kwarantanny i kolejnych zgonach najbliższych sobie osób. W kompozycję utworu włączone są opisy pustyni, mają one podkreślić bezsilność bohaterów wobec rzeczywistości oraz bezduszność przyrody w kontraście z głębokimi rozterkami egzystencjalnymi bohatera. Narrator analizuje odbiór wrażeń poprzez własne, w tym przypadku tragiczne, przeżycia.

W 1883 poemat jako pierwsze dzieło Słowackiego został przetłumaczony na język hebrajski. Do roku 2000 utwór ukazał się jeszcze w 13 innych językach, m.in. w esperancie.

Saul Czernichowski

Saul Czernichowski (hebr. ‏שאול טשרניחובסקי‎, ros. Саул Гутманович Черниховский; ur. 20 sierpnia 1875 w Michajłowce na Ukrainie, zm. 14 października 1943 w Jerozolimie) – pisarz żydowski, tworzący w języku hebrajskim, z zawodu lekarz.

Szalom

Szalom (hebr. ‏שָׁלוֹם‎ szalom, jid. ‏שלום‎ szolem, „pokój”) – słowo używane przez Żydów jako przywitanie.

Występuje także w złożeniu szalom alejchem (hebr. ‏שָׁלוֹם עֲלֵיכֶם‎ szalom ale(j)chem, jid. ‏שלום־עליכם‎ szolem-alejchem), co oznacza „pokój wam”, a na co odpowiada się najczęściej alejchem szalom (hebr. ‏עֲלֵיכֶם שָׁלוֹם‎ ale(j)chem szalom, jid. ‏עליכם־שלום‎ alejchem-szolem) – „i wam pokój”.

Odpowiednikiem arabskim jest salam (alejkum) (arab. ‏سلام‎ salām).

Wikipedia hebrajskojęzyczna

Wikipedia hebrajskojęzyczna – hebrajskojęzyczna edycja Wikipedii, uruchomiona w lipcu 2003 roku. Słowa Wikipedia: Wolna Encyklopedia brzmią po hebrajsku Wikipedia: HaEntziklopedia HaHofszit i zapisywane są ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית.

3 Październik 2018 roku hebrajska edycja Wikipedii zawierała ponad 231 tysiące artykułów.

Języki semickie
współczesne
wymarłe
Judaizm i Żydzi
Żydowskie ruchy religijne
Filozofia żydowska
Teksty religijne
Żydowscy przywódcy
Życie i kultura
Ważne miejsca i osoby
Modlitwy i przedmioty kultu
Języki
Historia
Polityka
Antysemityzm

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.