Hetyci

Hetyci (biblijni חתי lub HTY) – lud posługujący się indoeuropejskim językiem hetyckim, który około XVII wieku p.n.e. stworzył potężne państwo z centrum w Hattusa (dzisiejsze Boğazkale) w Anatolii. Potęga państwa opierała się na znakomicie, jak na owe czasy, uzbrojonej armii (broń z żelaza, zbroje, doskonałe rydwany bojowe). W okresie swojej największej świetności Hetyci kontrolowali Anatolię, północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Państwo Hetytów upadło około 1200 p.n.e. prawdopodobnie pod naporem Ludów Morza, chociaż nieliczne hetyckie miasta-państwa w północnej Syrii przetrwały do roku 708 p.n.e.


Imperium Hetytów
ok. 1650 p.n.e. – ok. 1178 p.n.e.
Położenie
Stolica Hattusa
Ustrój polityczny monarchia
Pierwszy król Tudhalija I/Labarna
Ostatni król Suppiluliuma II
Zjednoczene XVII wiek p.n.e.
Najazd Ludy Morza
ok. 1178 p.n.e.
Religia dominująca Religia Hetytów
Yazilikaya B Thudalija
Płaskorzeźba króla Tudhalijasa IV w Yazılıkaya pod Hattusą
Yazilikaya B 12erGruppe
Procesja 12 bogów świata podziemnego; płaskorzeźba z Yazılıkaya

Odkrycia archeologiczne

Lion Gate, Hattusa 01
Brama Lwów w Hattusa

Badania nad starożytną Anatolią rozpoczęły się w XIX wieku. W roku 1839 Francuz Charles Texier odkrył starożytne ruiny w pobliżu miasteczka Boğazkale (wówczas Boğazköy), które miały się okazać Hattusą – stolicą państwa Hetytów. W latach 70. XIX wieku dwaj badacze, William Wright i Archibald H. Sayce, który zbadał płaskorzeźby z Jonii, wysunęli hipotezę, że charakterystyczne zabytki znajdowane w Anatolii należy identyfikować jako pozostałości po kulturze biblijnych Hetytów. W 1887 roku dzięki odkryciu glinianych tabliczek z kancelarii Amenhotepa III, Echnatona i Tutenchamona w Tell el-Amarna, poznano imię hetyckiego króla Suppiluliumasa. Wśród tabliczek amarneńskich odkryto dwie tabliczki z nieznanym wówczas pismem, które potem okazało się być pismem hetyckim. W tym czasie wiedzę o indoeuropejskich Hetytach poszerzyły wykopaliska w Karkemisz (dzisiejszy Djerablus) i Zincirli.

W 1906 roku niemiecki archeolog Hugo Winckler rozpoczął badania w Boğazköy, które potwierdziły tezę Texiera, iż ruiny były pozostałością po Hattusie. W trakcie wykopalisk, prowadzonych w kilku sezonach, odkryto archiwa państwowe, składające się z około 25 tysięcy tabliczek z pismem klinowym. Część z nich zapisana była w języku akadyjskimlingua franca Bliskiego Wschodu w II tysiącleciu p.n.e., pozostałe w języku hetyckim (nesyckim), który odszyfrował w 1915 roku czeski uczony Bedřich Hrozný. W 1915 roku Hrozný opublikował wyniki swych prac[1] i tę datę przyjmuje się jako początek hetytologii, jako odrębnej dziedziny wiedzy[2].

W 1925 roku czechosłowacka ekspedycja pod kierunkiem Bedřicha Hroznego odkryła w Kültepe (staroż. Kanesz, Nesa) archiwum listów i dokumentów staroasyryjskiej (XVIII wieku p.n.e.) karum – faktorii handlowej, w których występuje kilka hetyckich imion własnych. W 1947 roku przebadano osiedle późnohetyckie w Karatepe w Cylicji. W Yazılıkaya, 2 km od Boğazkale/Hattusa, zbadano skalne sanktuarium hetyckie. Wiele informacji o kulturze hetyckiej przyniosły wykopaliska w Alacahöyük, Karakhöyük, Beycesultan i Alişar Hüyük[1].

Najwcześniejsze dzieje Hetytów

Hetyci, lud indoeuropejski, pojawili się na ziemiach Anatolii ok. 2000 roku p.n.e., docierając tam, zdaniem większości badaczy, z obszarów położonych na północ od Kaukazu przez zachodnie przełęcze gór. Możliwe też, że przybyli ze swoich rdzennych obszarów przez Bałkany i cieśniny Bosfor albo Dardanele[3]. Koczownicze plemiona hetyckie, które dotarły do historycznej krainy Hatti, wchłonęły lub wyparły z tych terenów osiadły lud Hatti (zwany też Protohetytami – był to autochtoniczny lud kaukaski, który zamieszkiwał Anatolię między III a II tysiącleciem p.n.e. i posługiwał się językiem hattili). Hetyci, którzy prawdopodobnie siebie samych nazywali Nesytami, od nazwy miasta Neša, (Nesa)[4] (posługiwali się językiem, który określali jako nasili/nesumnili), przeszli swoisty proces akulturacji, przyswajając sobie wierzenia hatyckie wraz z językiem hattili, jako językiem sacrum, wykorzystywanym wyłącznie w celach religijnych. Wpływ autochtonów, jak również innych kultur ościennych, na kulturę Hetytów był tak wyraźny, że przejęli oni nazwę własną od podbitego królestwa – Hatti, pod którą występują we współczesnych sobie źródłach pisanych[5].

W początkowym okresie osadnictwa w Anatolii Hetyci podzieleni byli na małe, autonomiczne miasta-państwa. Pierwszym, znanym z tabliczek hetyckich, księciem, który próbował narzucić swoją władzę sąsiednim państewkom, był Anitta, syn Pithany, władca Kussary. Anitta, dysponując 1200 wojownikami i 40 rydwanami, uzależnił od siebie miasto Nesa, które uczynił swoją ufortyfikowaną siedzibą. Jego wojownikom uległy też Zulpawa, Puruszanda oraz Hattusa, którą doszczętnie zburzył. O chronologii powyższych wydarzeń można jedynie spekulować, chociaż należy umieścić działalność Pithany i Anitty na przełomie XVIII i XVII wieku p.n.e.[6]

Państwo starohetyckie (1650–1380 p.n.e.)

Około połowy XVII wieku p.n.e. Labarna, nowy władca z Kussary, otoczył kamiennym murem teren, na którego skrawku istniała dawniejsza Hattusa. Labarna, zmieniając imię na hatyckie Hattusilis, ogłosił odbudowaną Hattusę stolicą swojego państwa. Hattusili I (1650–1620 p.n.e.), za którego rządów zostało skonsolidowane państwo hetyckie, uważany jest za jego pierwszego króla[7].

Państwo Hattusili od południa sąsiadowało z Kizzuwatna i królestwem Arzawa, od północnego zachodu z Troją, od północy z azjanickimi plemionami Kaska, od wschodu z Hurytami, a od południowego wschodu z Amorytami. Hattusili I skierował ekspansję terytorialną państwa hetyckiego przede wszystkim na tereny północnej Syrii i północnej Mezopotamii (w czasie jednej z wypraw przekroczył nawet Eufrat). Na terytorium Syrii poprowadził kilka wypraw wojennych, zdobywając i łupiąc liczne miasta: Zaruna, Hassu, Hahhu i Zippasna. Jego najwytrwalszym syryjskim przeciwnikiem było leżące w krainie Jamchad bogate miasto Halab (Aleppo), które występowało jako sojusznik innych miast atakowanych przez Hetytów[8]. Hattusilis wyznaczył na króla swego adoptowanego syna – Mursili[9].

Mursili I (1620–1590 p.n.e.) kontynuował politykę poprzednika z jeszcze większymi efektami. Pokonał Halab i ruszył na Mezopotamię, zdobywając i łupiąc około 1595 p.n.e. Babilon, którym władał król Samsu-ditana[10]. Mursili I stracił życie w wyniku spisku pałacowego, na którego czele stał jego zięć Zidanta oraz Hantili, który został Wielkim Królem jako Hantili I (1590–1560 p.n.e.). W czasie jego panowania Huryci odebrali Hetytom północną Syrię[11].

Osłabiony Hantili I wyznaczył niedawnego wspólnika Zidantę I (1560–1550 p.n.e.) na króla. Ten wcześniej wymordował ewentualnych pretendentów. Po gwałtownej śmierci Zidanty I z rąk własnego syna Ammuny (1550–1530 p.n.e.), nastąpił okres znacznego osłabienia królestwa, które utraciło część terytoriów. Po kolejnej gwałtownej śmierci Wielkiego Króla Huzziji I (1530–1525 p.n.e.) na tron wstąpił Telipinu (1525–1500 p.n.e.) Nowy król ustabilizował stosunki wewnątrz dynastii i w państwie, ustanawiając zasady dziedziczenia tronu (królem miał zostawać najstarszy syn, a w razie braku męskiego potomka, małżonek najstarszej córki)[12]. Kolejni królowie Alluwamna, Hantili II, Zidanta II i Huzzija II nie zdołali odbudować potęgi państwa z okresu Mursili, tocząc głównie walki z królestwem Kizzuwatny[13].

Państwo nowohetyckie (1380–1200 p.n.e.)

Hittite Empire
Imperium Hetyckie (kolor czerwony) w szczytowym okresie potęgi, około 1290 roku p.n.e., sięgające do Egiptu (kolor zielony)

Od schyłku XV wieku p.n.e. państwo hetyckie przeżywało kryzys. Ówcześni władcy hetyccy (Tuthalijas, Arnuwandas i Hattusilis II[14]) koncentrowali się na obronie rdzennych terytoriów hetyckich przed najazdami północnych Kasków[15]. Sytuacja zmieniła się w 1380 roku p.n.e., gdy na tronie zasiadł Suppiluliuma I (1380–1346 p.n.e.), który uczynił z hetyckiego państwa imperium[16]. Suppiluliuma I wyparł z terenów północnej Syrii huryckie garnizony króla Mitanni, Tuszratty, m.in. zdobywając Halab, Mukisz oraz Waszuganni – jedną ze stolic Mitanni[17]. Suppiluliuma I oparł południową granicę swego królestwa o góry Libanu, wkraczając tym samym w egipską strefę wpływów w Azji, a oddziały hetyckie wtargnęły do kraju Amka położonego w dolinie Bekaa[18]. Wykorzystując waśnie dynastyczne w królestwie Mitanni, Suppiluliuma I, umieścił na tronie w Waszukanni powolnego sobie króla – Szattiwazę[19]. W 1346 p.n.e. Suppiluliuma I umarł podczas zarazy, która nawiedziła jego państwo[20].

Hatti - xttA
Państwo Hati na Steli Merenptaha

Na tron wstąpił Arnuwanda II (1346–1345 p.n.e.), a następnie Mursili II (1345–1316 p.n.e.) Prowadził on zwycięskie kampanie wojenne przeciw królestwu Arzawa, Kaskom i zbuntowanemu syryjskiemu miastu Karkemisz[21]. Jego syn, Muwatalli II (1315–1296 p.n.e.), odziedziczył potężne i dobrze zorganizowane państwo. Odzyskujący siły Egipt i imperium hetyckie były skazane na zbrojną konfrontację w Syrii. Doszło do niej za panowania faraona Ramzesa II, który starał się odbić z hetyckich rąk warowne miasto Kadesz. Bitwa pod Kadesz rozegrała się około roku 1280 p.n.e. Chociaż obie strony przypisywały sobie zwycięstwo, prawdopodobnie bitwa nie była rozstrzygnięta[22].

Zmagania Hetytów z Egiptem Ramzesa II zakończył pokój zawarty przez tego władcę z hetyckim królem Hattusili III w roku 1270 p.n.e., który potwierdził terytorialne status quo[23]. Kolejny król Tuthalijas IV wyprawił się na Cypr, który zdobył. Walczył też z powodzeniem przeciwko państwu Assuwa i z ludem Kaska[24]. Za jego następcy Arnuwandy III po raz pierwszy dają o sobie znać Ludy Morza, które atakowały hetyckie ziemie z zachodu. Gdy na tron wstąpił ostatni król hetycki Suppiluliumas II, Hatti znalazło się w trudnej sytuacji politycznej. Najazdy Ludów Morza spowodowały klęskę głodu[25]. Zniszczeniu uległa Hattusa i wiele innych miast. Państwo hetyckie już nigdy nie podniosło się z upadku[26].

Królestwa późnohetyckie 1000–700 p.n.e.

Nagły upadek państwa hetyckiego (ok. 1190 p.n.e.) spowodowały najazdy Ludów Morza, ale pewną rolę odegrały też ataki ludu Kasków, zamieszkującego u północno-wschodnich granic państwa hetyckiego, oraz napór Asyryjczyków z południowego wschodu. Zburzenie Hattusa spowodowało, że centra kultury hetyckiej przeniosły się do południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii, gdzie powstały liczne, acz niewielkie państewka późnohetyckie z przewagą ludności hetyckiej (Karkemisz, Kummuhu, Gurgum, Unqi, Tabal) albo o mieszanej ludności hetycko–aramejskiej (Hamath, Kue, Sam'al). Zachowały one polityczną niezależność aż do ostatecznego podboju dokonanego przez asyryjskiego króla Sargona II w VIII wieku p.n.e. Karkemisz – stolica najważniejszego hetyckiego państwa uległa Asyrii w 717 p.n.e. Ostatnie niezależne królestwa hetyckie Gurgum, Melid i Kummuhu zostały podbite przez Sargona II w latach 711–708 p.n.e.[27]

Porządek społeczny, gospodarka i kultura hetycka

Społeczeństwo hetyckie miało charakter patriarchalny. Na czele państwa stał namaszczony przez bogów król, który był zwierzchnikiem suwerennych księstw wchodzących w skład państwa hetyckiego[28]. W ważnych sprawach władca mógł się zwrócić o pomoc do rady starszych – pankus, która była zapewne pozostałością po wcześniejszych wiecach plemiennych. Pozycja króla była zależna od aprobaty szlacheckich rodów i być może ta zależność przyczyniła się do anarchizacji polityki dynastycznej w okresie przed reformami Telipinusa[29]. Król – tabarna pełnił rozliczne funkcje. Był najwyższym kapłanem, naczelnym dowódcą armii, najwyższym sędzią oraz gwarantem pomyślności swojego ludu. Zaniedbania w sprawowaniu kultu poczytywano za jego największy grzech, który mógł w konsekwencji obrócić się przeciwko poddanym. Małżonka króla, tawananna, posiadała szczególną pozycję. Po śmierci męża królowa pozostawała władczynią, przy boku następcy, aż do swojej śmierci[30]. Tawananna posiadała realną władzę z możliwością pieczętowania dokumentów, a nawet mogła inspirować międzynarodowe kontakty[31].

Niższy poziom w społecznej hierarchii zajmowali przedstawiciele szlacheckich rodów, spośród których wybierano osoby, które sprawowały rozmaite funkcje kapłańskie, dworskie i wojskowe[32]. Posiadacze ziemi dzielili się na dwie kategorie: posiadaczy lennych i wojowników. Lennik był odpowiednikiem wasala i mógł ziemię, otrzymaną od króla, jedynie dziedziczyć, natomiast wojownik miał prawo jej sprzedaży lub kupna[33]. Większość społeczeństwa hetyckiego była ludźmi wolnymi, jednak występowała już jakaś forma niewolnictwa (niewolnik mógł poślubić wolną kobietę) i namra – grupa ludzi przypisanych do ziemi[34].

Hetyci, po osiedleniu się w Anatolii, byli ludem rolniczym. Chłopi uprawiali pszenicę, jęczmień, len, winorośl, figi, jabłka, morele. Zwierzęta – bydło, owce, świnie – dostarczały mięsa i skór[35]. W górach pozyskiwano różne surowce. Poza granice państwa eksportowano miedź oraz brąz, który był podstawowym materiałem do produkcji broni i narzędzi. W czasach imperium hetyckiego rzemieślnicy hetyccy prawie zmonopolizowali wytwarzanie wyrobów (głównie ozdób i posągów) z żelaza, które było pięć razy droższe od złota i czterdzieści razy droższe od srebra[36].

Sztuka hetycka nosi ślady połączenia elementów hetyckich, syryjskich i asyryjskich, a także mniej wyraźnych wpływów egipskich i fenickich. Hetyci byli mistrzami płaskiego reliefu, chociaż pozostawili po sobie również rzeźby pełne o różnej skali, wykonane w różnorodnym materiale[37].

Prawodawstwo

Prawodawstwo Hetytów było, jak na swoje czasy, bardzo rozwinięte. Kary dość często były surowe i bezlitosne[38]. Przykładem są tutaj przepisy wczesnego okresu, dotyczące ochrony własności:

  • § 166 Jeśli ktoś zasieje już zasiane pole, przymocuje się jego kark do pługa i zaprzęgnie się doń dwa woły, kierując łeb jednego w jedną stronę, a łeb drugiego w drugą stronę. Ten człowiek umrze i oba woły także umrą. A ten, który najpierw zasiał pole, zbierze plon. Tak postępowano dawniej[39].

Jednak w przeciwieństwie do zapisów kodeksu Hammurabiego prawo hetyckie w późniejszym okresie dużo częściej korzystało z odszkodowania jako formy zadośćuczynienia za popełnione przestępstwo, niż z odwetu[38]. Najcięższymi przestępstwami, za których popełnienie karano śmiercią, były cudzołóstwo kobiety zamężnej, gwałt, sodomia[40] i bunt przeciwko władcy[41]. Nie stosowano zasady oko za oko, ząb za ząb (tzw. lex talionis)[42]. Okaleczenia ciała, jako formę kary, stosowano wyłącznie wobec niewolników. Procesy były prowadzone przez rady starszych poszczególnych miast. Jeśli zachodziła taka potrzeba, to przed radą stawał reprezentant króla, najczęściej dowódca miejskiego garnizonu. Król był najwyższym autorytetem w każdej sprawie[30].

Religia Hetytów

Głównymi cechami religii hetyckiej były politeizm, antropomorfizm i synkretyzm. Hetyci adaptowali na potrzeby swojego systemu wierzeń elementy religii ludów anatolijskich, religii akadyjskiej oraz religii huryckiej. Większość mitów i rytuałów hetyckich bierze swój początek w tradycji religijnej hatyckiej lub huryckiej. Panteon bogów hetyckich był niezmiernie duży i zagmatwany. Nawet w tekstach hetyckich występują wzmianki o tysiącu bogów Hatti, a współczesnym religioznawcom udało się zidentyfikować wiele imion bogów, demonów i herosów. Powszechnym zjawiskiem było wchłanianie przez religię hetycką kultów związanych z lokalnymi bóstwami podbijanych krain i miast. Liczne bóstwa o podobnych cechach łączono ze sobą, pozostawiając dawne nazwy, np. hatycka bogini-słońce z Arinny (Wurusemu, Ariniti) była również wcieleniem bogini Hebat z huryckiego miasta Halab[43].

Najważniejszym męskim bóstwem w panteonie hetyckim był bóg burzy, który w okresie hatyckim nosi imię Taru, w starohetyckim utożsamiany jest z Tarhunem, a w czasach wpływów huryckich z Teszubem. Bóg burzy władał chmurami, deszczem i błyskawicami. Jego partnerką i zarazem najważniejszą boginią była Tahattanuiti (małżonka Taru), bogini-słońce z Arinny (Tarhun) i Hebat (małżonka Teszuba)[44]. Obok boskiej pary szczególnie czczeni byli:

Na potrzeby kultu powstało wiele tematów mityczno-rytualnych, z których zachowały się m.in. cykl o bogu Telepinu, o walce Kumarbiego z Teszubem o władzę nad światem[46] oraz o pojedynku boga burzy z wężem Illujanka[47]. Kosmogonia hetycka opowiada o stworzeniu nieba i ziemi na ramionach giganta Upelluri. Następnie starzy bogowie miedzianym nożem rozdzielili niebo od ziemi[48].

W religii Hetytów bóstwu należało się posłuszeństwo. Za przestrzeganie rytuałów religijnych człowiek mógł spodziewać się ochrony przed złem. W przeciwnym razie jego i jego potomków spotykała zasłużona kara[49]. W życiu religijnym najważniejszą rolę odgrywał saru, labarna – król, który pełnił zarazem funkcję najwyższego kapłana. Monarcha często był przedstawiany w stroju kapłana – w długim płaszczu z rękawami, w tiarze i z litusem. Królewska władza była darem bogów, a król strzegł boskich porządków w państwie i przestrzegał ceremonialnego roku. Po swojej śmierci, władca, którego pomyślność utożsamiano z dobrobytem narodu, stawał się istotą boską, której następcy oddawali cześć.

Do najważniejszych świąt należały: purulli obchodzone wiosną, związane z rośliną AN.TAH.ŠUM i święto nuntarijasha podczas którego para królewska objeżdżała okolice Hattusa[50].

W początkowym okresie swojego osadnictwa w Azji Mniejszej Hetyci obywali się bez budynków świątynnych. Kamienne stelle – huwasi, które symbolizowały bóstwo, stawiano w jaskiniach albo pod gołym niebem. Dopiero pod wpływem Hurytów zaczęto wznosić świątynie, które stawały się schronieniem bogów. Z czasem wokół świątyni powstawały kompleksy budowli z pomieszczeniami administracyjnymi, skarbcem, spichlerzami, budynkami gospodarczymi, jak np. w centrach kultowych w Arinna i Nerikka. Znaczącą rolę w hetyckiej religijności musiało pełnić sanktuarium skalne w Yazılıkaya[51].

Hetyci stosowali birytualny obrządek pogrzebowy. Badania nekropoli hetyckich poświadczają, że stosowali jednocześnie kremację i inhumację. Ciało zmarłego króla wraz z darami zawsze palono na stosie, który gaszono, podobnie jak w Grecji, winem i piwem[52].

Władcy Hetytów

Przypisy

  1. a b O. R. Gurney, Hetyci, Wprowadzenie. Odkrycie Hetytów.
  2. E. Lipiński, Prawo bliskowschodnie w starożytności, s. 159.
  3. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 39.
  4. Eric H. Cline, 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed, Princeton: Princeton University Press, 31 stycznia 2014, DOI10.1515/9781400849987, ISBN 978-1-4008-4998-7 [dostęp 2018-09-24].
  5. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 37–38.
  6. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 40–41.
  7. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 42–43.
  8. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 44–45.
  9. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 46.
  10. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 46–47.
  11. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 48.
  12. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 49–50.
  13. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 51.
  14. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 52.
  15. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 55.
  16. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 55–56.
  17. M. Popko, Huryci, s. 72–73.
  18. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 57.
  19. M. Popko, Huryci, s. 75.
  20. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 62.
  21. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 62–64.
  22. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 64.
  23. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 66.
  24. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 68.
  25. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 68–69.
  26. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 70.
  27. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 124–127.
  28. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 71.
  29. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 72.
  30. a b E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 74.
  31. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 75.
  32. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 77.
  33. O. R. Gurney, Hetyci, IV, 6.
  34. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 77–78.
  35. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 89.
  36. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 84.
  37. O. R. Gurney, Hetyci, X.
  38. a b E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 79.
  39. E. Lipiński, Prawo bliskowschodnie w starożytności, s. 161.
  40. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 81.
  41. O. R. Gurney, Hetyci, IV, 4.
  42. E. Lipiński, Prawo bliskowschodnie w starożytności, s. 166.
  43. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 93–94.
  44. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 94.
  45. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 94–96.
  46. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 111–112.
  47. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 113.
  48. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 112.
  49. M. Popko, Religie Azji Mniejszej, w: Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 264.
  50. Maciej Popko, Mitologia hetyckiej Anatolii, WAiF, Warszawa, 1987, str.39
  51. O. R. Gurney, Hetyci, VII, 4.
  52. E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 107.

Bibliografia

  • Gurney O. R., Hetyci, Warszawa 1970.
  • Klengel E., Klengel H., Hetyci i ich sąsiedzi. Dzieje kultury Azji Mniejszej od Çatalhöyük do Aleksandra Wielkiego, Warszawa 1974.
  • Edward Lipiński, Prawo bliskowschodnie w starożytności. Wprowadzenie historyczne, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2009, ISBN 978-83-7363-952-2, OCLC 750825072.
  • Maciej Popko, Huryci, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2005, ISBN 83-06-02969-0, OCLC 749506212.
  • Zarys dziejów religii, Józef Keller (red.), Józef Bielawski, Warszawa: „Iskry”, 1986, ISBN 83-207-0849-4, OCLC 830217472.
Agum II

Agum II, Agum-kakrime – kasycki władca znany z tzw. inskrypcji Aguma-kakrime, której dwie kopie znalezione zostały w bibliotece asyryjskiego króla Aszurbanipala w Niniwie (VII w. p.n.e.). W inskrypcji tej występuje on jako piąty(?) władca z dynastii kasyckiej, syn Urzigurumasza. To samo źródło przypisuje mu sprowadzenie posągów Marduka i Sarpanitu, które Hetyci mieli zabrać ze sobą po zdobyciu Babilonu w 1595 r. p.n.e. Wielu badaczy podaje w wątpliwość historyczną wartość tej inskrypcji, dowodząc, iż tekst ten powstał najprawdopodobniej nie za życia Aguma II, lecz znacznie później. Imię Aguma-kakrime nie pojawia się w żadnych innych źródłach pisanych. Zdaniem uczonych postać ta istniała naprawdę. Najprawdopodobniej jednak chodzi tu o jednego z wojskowych przywódców plemion kasyckich, które pod koniec okresu starobabilońskiego zaczęły osiedlać się w środkowej Babilonii.

Anatolia

Anatolia (tur. Anadolu) – kraina historyczna w Turcji. Obejmuje cały półwysep Azji Mniejszej oraz część terenów na wschód od niego. Jej powierzchnia stanowi w zaokrągleniu 2/3 całego państwa.

Archibald Sayce

Archibald H. Sayce (ur. 25 września 1846, zm. 4 lutego 1933), historyk brytyjski, profesor asyrologii na uniwersytecie w Oxfordzie w latach 1891-1919.

Był pierwszym badaczem, który przetłumaczył teksty dotyczące astronomii zapisane pismem klinowym. W 1879 wyraził pogląd, że płaskorzeźby z Magnezji nad Meandrem i z Yazilikaya są wytworem jakiejś kultury, która istniała przed cywilizacją grecką. W 1882 podczas wykładu w londyńskim Towarzystwie Archeologii Biblijnej ogłosił, że Hetyci, zanim stali się plemieniem zależnym od władców Izraela, byli założycielami potężnego państwa hetyckiego. Sayce i William Wright zidentyfikowali ruiny w Boghazköy jako pozostałości po stolicy Hetytów Hattusa. W tym czasie Sayce odczytał kilka hieroglifów hetyckich. W późniejszym okresie swej działalności badawczej więcej czasu poświęcał egiptologii, m.in. badał stanowisko w El Kab.

Babilonia

Babilonia – starożytne państwo semickie w Mezopotamii, na terenie obecnego Iraku.

Babilonia swoje cywilizacyjne osiągnięcia w dużej mierze zawdzięcza Sumerowi i Akadowi, gdzie biło źródło, z którego Babilończycy czerpali inspirację w takich dziedzinach jak: religia, astronomia, astrologia, matematyka, medycyna, architektura i literatura.

W ciągu wieków kolejne ludy (Amoryci, Kasyci, Chaldejczycy), które napływały do Babilonii przejmowały jej dziedzictwo i z powodzeniem je kontynuowały.

Cywilizacja babilońska wywarła znaczący wpływ na Bliski Wschód, a za pośrednictwem hellenizmu na cywilizację zachodnią.

Geografia Turcji

Turcja jest krajem, którego znaczna część leży na terenie Azji i niewielki skrawek jej terytorium znajduje się w Europie. Część europejska stanowi jedynie 3% powierzchni ogólnej kraju. Obie części kraju Turcji oddziela niewielkie, śródlądowe Morze Marmara i dwie cieśniny: Bosfor i Dardanele (cieśniny tureckie). Turcja ma za sobą długą i burzliwą historię. Terytorium dzisiejszej Turcji rządziły takie cywilizacje jak Hetyci, Rzymianie i w końcu Turcy, przez co do dziś panującą religią jest islam. Turcja pod względem surowości islamu różni się od innych krajów. Z tego względu, jak i też z powodu ciepłego klimatu, krajobrazów i obiektów historycznych, kraj jest bardzo atrakcyjny turystycznie.

Hatti

Hatti (URUHa-at-ti) – nazwa krainy historycznej z epoki brązu zamieszkanej przez lud Hatti (czasem zwany Protohetytami lub Hatytami) w okresie od trzeciego tysiąclecia p.n.e. do drugiego tysiąclecia p.n.e., później wyparci przez Hetytów. Stolicą w obu okresach było miasto Hattusa (Hattusas), którego ruiny znajdują się obecnie w północno-centralnej Turcji. Pierwszym władcą Hatti był Hatusili. W Hatti głównymi bogami byli Taru – Bóg Burzy oraz jego małżonka Tahattanuiti. Hatti jest zwana „krajem tysiąca bogów”; ten przydomek zyskała przez swoje podboje, bowiem Hetyci łączyli ze sobą podobne bóstwa oraz kultury. Po pewnym czasie bogów można było liczyć w tysiącach.

Huryci

Huryci – lud wywodzący się z Wyżyny Armeńskiej, później zasiedlający Mezopotamię. Założyli Mitanni, państwo zniszczone w XIV w. p.n.e. przez Hetytów, jak również byli dominującym elementem etnicznym w powstałych w XIII w. p.n.e. we wschodniej Anatolii państewkach urartyjskich. Utrzymywali dobre stosunki z faraonami Amenhotepem III i Amenhotepem IV Echnatonem. Ulegli potędze hetyckiego władcy Suppiluliumy I (ok. 1380-1346 p.n.e.), ostateczną klęskę ponieśli w XII w. p.n.e., kiedy podobnie jak ich niedawni pogromcy Hetyci zostali pokonani przez tzw. Ludy Morza.

Język hetycki

Język hetycki (zw. również nesyckim) – najlepiej znany z wymarłych języków z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich. Mówili nim Hetyci w Azji Mniejszej w II tysiącleciu p.n.e. Poświadczony już w staroasyryjskich tekstach klinowych z Kanesz (Nesa, XVIII–XVII w. p.n.e.) był głównym językiem dokumentów klinowych z Hattusy, stolicy państwa Hetytów.

Wyróżnia się trzy okresy rozwoju języka hetyckiego:

starohetycki (od XVI do połowy XV w. p.n.e.),

średniohetycki (od połowy XV do XIV w. p.n.e.),

nowohetycki (od początku XIV do XIII w. p.n.e.).Teksty starohetyckie są najstarszymi pisanymi zabytkami w rodzinie języków indoeuropejskich. Odkryte zostały w północnej Turcji w ruinach starożytnego pałacu królewskiego. Znaleziono tam 13 tysięcy glinianych tabliczek z hetyckim pismem klinowym. Odczytał je czeski orientalista Bedřich Hrozný i udowodnił indoeuropejskie pochodzenie języka. Swoje dokonania ogłosił 24 listopada 1915 podczas wykładu w Towarzystwie Bliskowschodnim w Berlinie. Wydarzenie to uznaje się za narodziny hetytologii.

Językoznawcy wciąż nie są pewni, czy języki anatolijskie oderwały się od języka praindoeuropejskiego i rozwijały samodzielnie, czy też były po prostu jednymi z pierwszych, które ten proces rozpoczęły. Choć wciąż nie rozwikłano wielu zagadek, postępujące badania wykazały istnienie w języku hetyckim znacznie większej liczby słów pochodzenia indoeuropejskiego niż wcześniej oceniano.

Język hetycki posługiwał się dziewięcioma przypadkami, a więc o jednym więcej niż język praindoeuropejski. Do XVI wieku p.n.e. pisany był pismem klinowym.

Na początku XX wieku odkryto inskrypcje zapisane hieroglifami. Pismo zostało nazwane hetyckim pismem hieroglificznym. Najstarsze zabytki tego typu pochodzą z połowy II tysiąclecia p.n.e. Pismo prawdopodobnie zostało stworzone na potrzeby sztuki monumentalnej. Posługiwano się nim do połowy I tysiąclecia p.n.e.

Kikkuli

Kikkuli – żyjący w XIV wieku p.n.e. pisarz hurycki pochodzący z Mitanni, działający na dworze hetyckiego króla Suppiluliumy I, autor traktatu o hodowli i treningu koni.

Traktat Kikkulego, spisany na czterech glinianych tabliczkach, został odnaleziony w ruinach Hattusy. Autor określił sam siebie mianem asussani, związanym etymologicznie z sanskryckim aśva – „koń”. Tekst, pisany pismem klinowym w języku hetyckim, zawiera liczne pożyczki indoirańskie, głównie liczebniki (aika „jeden”, ter(a) „trzy”, panka „pięć”, setta „siedem”, nā „dziewięć”) i terminologię fachową związaną z hippiką (wasanna „tor wyściowy”, wartanna „okrążenie (toru)”).

Nesa

Nesa (Kanesz, Kanisz) – starożytne miasto w Anatolii; obecnie stanowisko archeologiczne na wzgórzu Kültepe, na pn.-wsch. od miasta Kayseri w Turcji. Od nazwy miasta Hetyci utworzyli nazwę swojego języka – nasili /nesumnili (właśc. język nesycki).

Ortostat

Ortostat (orthostates) – dolna część ścian naosu w starożytnej Grecji wykonana z dużych bloków kamiennych. Dół ortostatu zdobiono profilowaniem podobnym do torusów i trochilusów stosowanych w bazach kolumn. Ortostat stosowany już we wczesnogreckim budownictwie - w którym niższe partie świątyń budowano z kamienia, wyższe z cegły suszonej na słońcu - wywodzi się z terenów Azji Mniejszej, gdzie stosowali je już Hetyci, jako dekoracje ścian budowli właśnie w formie czworobocznych kamiennych płyt zdobionych reliefami.

Putuhepa

Putuhepa (XIII wiek p.n.e.) – żona króla hetyckiego Hattusilisa III. Córka wysokiego kapłana z Kizzuwatny. Zachowało się wiele śladów jej aktywności politycznej w postaci m.in. listu do żony faraona Ramzesa II. Najprawdopodobniej odegrała również istotną rolę w aranżacji małżeństwa Maathorneferure z Ramzesem II.

Runo

Runo to spójna masa luźno ze sobą powiązanych włókien lub innych włóknistych obiektów. Przykładem niech będzie runo owcze czyli zwarta masa owczej sierści otrzymana w procesie strzyżenia owcy (por. słynne Złote runo). Również biblijne Runo Gedeona (runo wełny) jest znanym przykładem runa. Runo to również obiekt kultu w Anatolii i prawdopodobnie na Kaukazie (w postaci całej skóry z sierścią).

Kult runa był powszechny w północnej Anatolii już w okresie hatyckim. Nosi on znamiona stosunkowo prymitywnego fetyszyzmu. Hetyci przejmują ten kult, w ich religii pełni on bardzo ważną rolę. Prawdopodobnie była to wówczas niestrzyżona skóra owcza, jagnięca lub kozia, ściągnięta w całości, mająca kształt workowaty. Napełnione składanymi w ofierze dobrami skóry zawieszano na drzewie eja jako swojego rodzaju róg obfitości. Czasami na takim runie zawieszano złotą tarczę. Następowała czasami personifikacja i ubóstwienie runa, znane są imiona bóstw-run np. Zitharija. Stare runa palono podczas święta purulli(ja), wytwarzano wówczas nowe, podczas święta AN.TAH.ŠUM runo przenoszono od miasta do miasta. Na Zakaukaziu, w gruzińskiej Swanetii przetrwał zwyczaj wieszania byczej lub owczej skóry na dębie podczas obrzędów Melia-Telepia związanych z urodzajem (nazwa wydaje się mieć związek z Telepinu, hetyckim bogiem).

Szuttarna II

Szuttarna II (przypuszczalnie z sanskr. su-dharana „on, który podtrzymuje studnię”) – król huryckiego królestwa Mitanni panujący w latach 1400 p.n.e. - 1385 p.n.e. Był następcą i prawdopodobnie synem króla Artatamy I. Był on sojusznikiem egipskiego faraona Amenhotepa III, a ich stosunki dyplomatyczne zostały zwięźle opisane w Listach z Amarna. Córka Szuttarny II, Kilu-Hepa (zwana także Giluhepa), została żoną Amenhotepa III w 10-tym roku jego panowania, pieczętując tym samym sojusz między oboma królestwami i wnosząc jednocześnie olbrzymi posag.

W czasach panowania Szuttarny II królestwo Mitanni osiągnęło szczyt swojej siły i dobrobytu. Swą granicę z Egiptem dzieliło od Alalach na zachodzie, po północną Syrię, w przybliżeniu wzdłuż rzeki Orontes. Sercem królestwa była rzeka Chabur, nad którą leżała stolica Mitanni, Waszuganni. Asyria jak i Arrapha na wschodzie były lennikami królestwa Mitanni. Podczas gdy Hetyci chcieli najechać północne rubieże Mitanni, zostali odparci przez Szuttarnę II.

Następcą Szuttarny II został jego syn Tuszratta lub prawdopodobnie Artaszumara w niewyjaśnionych okolicznościach.

Taktyka

Taktyka (gr. taktiká ) – teoria i praktyka posługiwania się oddziałami wojskowymi dla osiągnięcia zamierzonego celu. Taktyka jest najniższym poziomem sztuki wojennej. Wyższymi szczeblami sztuki wojennej są: sztuka operacyjna i strategia.

Taktyka jest sztuką osiągania zwycięstwa (czy ogólniej: zamierzonych celów) w konkretnych warunkach. Przyjmuje się też, że taktyka dotyczy ograniczonej przestrzeni (np. do XX w. do terenu, który można objąć wzrokiem) i czasu (rzędu doby).

Taktyka (w odróżnieniu od sztuki operacyjnej i strategii) jest silnie związana i zależna od zmian organizacyjnych i technicznych w wojsku. Przykładowo kawaleria, której podstawowym sposobem użycia (taktyką) przez wieki była szarża, wraz z wprowadzeniem karabinu maszynowego i szybkostrzelnej artylerii zaczęła używać koni jedynie do szybkiego przemieszczania się, a do walki kawalerzyści zsiadali z koni, wykonując szarżę jedynie w wyjątkowych, sprzyjających okolicznościach. Nawet drobna zmiana w wyposażeniu może skutkować istotną zmianą sposobu walki (taktyki). Bardzo skuteczna taktyka wilczego stada polegająca na grupowym ataku przeprowadzanym przez okręty podwodne w nocy z wynurzenia musiała zostać porzucona po wprowadzeniu radaru.

Taktyka może być też specyficzna dla warunków terenowych lub pogodowych. Zdarza się, że sposób walki (taktyka) jest opracowywany na użytek jednej bitwy, jak np. w przypadku ataku na Eben Emael.

W innym ujęciu taktyka to bezpośrednia walka zbrojna, mająca na celu bezpośrednie zniszczenie (zgładzenie, definitywne rozbicie) sił i środków walki, bez względu na ich wielkość (skalę). Taktyka prowadzona jest w dwóch podstawowych rodzajach: natarciu i obronie, przy czym najczęściej prowadzone są one w formie pozycyjnej. Manewr w taktyce, zwłaszcza mający na celu okrążenie (osaczenie) przeciwnika, jest bardzo rzadko stosowany. Najczęstszym manewrem taktycznym jest rotacja (luzowanie) jednostek tak w natarciu, jak i oporze.

Tawananna

Tawananna – dożywotni tytuł małżonki hetyckiego króla. W teokratycznym społeczeństwie hetyckim żony królów odgrywały rolę ceremonialną połączoną z rzeczywistą władzą podczas nieobecności władcy lub po jego śmierci. Najbardziej znaną królową hetycką była Putuhepa, żona Hattusili III, która odegrała istotną rolę w doprowadzeniu do małżeństwa Maathorneferure z Ramzesem II.

Uriasz Hetyta

Uriasz Hetyta, (w Biblii Tysiąclecia Uriasz Chetyta lub Chittyta - w V wydaniu) (XI/X w. p.n.e.) – jeden z najdzielniejszych żołnierzy króla Dawida, pierwszy mąż Batszeby. Imię Uriasz pochodzi z hebr. Urijjah, Urijjahu – "moim światłem jest Jahwe".

Z pochodzenia był Hetytą. Przypuszcza się, że do swojego pierwotnego nieznanego imienia przybrał imię hebrajskie – Uriasz. Był wyróżniającym się żołnierzem, należał do Bohaterów Dawida. Gdy walczył pod ammonicką twierdzą Rabbą, król Dawid uwiódł jego żonę Batszebę. Gdy ta zaszła w ciążę, Dawid sprowadził Uriasza do Jerozolimy i usiłował nakłonić go do współżycia z żoną. Uriasz odmówił, nie chcąc złamać prawa religijnego nakazującego wstrzemięźliwość od pożycia w czasie działań wojennych. Dawid odesłał go przeto na front, nakazując dowódcy – Joabowi synowi Serui – ustawić Uriasza w najgorętszym punkcie działań wojennych, by ten zginął. Zgodnie z królewskim rozkazem Uriasz został wysłany w miejsce, gdzie walka była najbardziej zażarta, i zginął zastrzelony przez ammonickich łuczników.

Po śmierci Uriasza – gdy upłynął czas żałoby – Dawid poślubił Batszebę. Grzech popełniony przez Dawida w związku z wysłaniem Uriasza na śmierć był mu wypominany przez wielu proroków.

Wurunkatte

Wurunkatte – hatycki bóg wojny. Jego kult przejęty został przez Hetytów z Mezopotamii. Hetyci określali go często sumeryjsko-semickim imieniem Zababa. Wurunkatte w języku protohetyckim oznacza ''Król/Pan (katte) [tego] Kraju (wurun)"

XV wiek p.n.e.

XV WIEK P.N.E.

XVII wiek p.n.e. XVI wiek p.n.e. XV wiek p.n.e. XIV wiek p.n.e. XIII wiek p.n.e.

Urodzili się

Zmarli

po 1482 p.n.e. (1458/57 p.n.e.?) – Hatszepsut, królowa egipska z osiemnastej dynastii

1450 p.n.e. (1425 p.n.e.?) – Totmes III, faraon egipski z osiemnastej dynastiiWydarzenia w Europie

początek budowy nuragów na Sardynii

około 1500 p.n.e. – rozkwit kultury apenińskiej

około 1450 p.n.e.

Mykeńczycy podbili Kretę i zniszczyli pałace; mykeńskie osadnictwo na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej

rozwój mykeńskiego pisma linearnego B

przed 1400 p.n.e.

Mykeńczycy stali się "narodem morskim": prowadzili ożywioną wymianę handlową z mieszkańcami Sycylii

Fenicjanie odwiedzają Kretę, "odkrywają" środkową część Morza ŚródziemnegoWydarzenia w Azji

około 1500 p.n.e.

Fenicja uzyskała państwowość

Hetyci opanowali technikę obróbki żelaza

hodowcy-pasterze rozprzestrzenili się na stepach Eurazji

uprawa ryżu przyjęła się w Korei

granice Egiptu sięgnęły Eufratu

Ariowie najechali Indie

około 1484 p.n.e. – Totmes III zdobywa Gazę, początki silnej dominacji egipskiej na tym terenie

około 1482 p.n.e. – państwo Mitanni dokonało aneksji Asyrii

przed 1400 p.n.e. – początek okresu największej świetności chińskiej dynastii ShangWydarzenia w Afryce

około 1500 p.n.e.

początek obróbki miedzi na Saharze

egipska królowa-wdowa Hatszepsut dokonała zamachu stanu i osadziła na tronie swego pasierba Totmesa III

przed 1492 p.n.e. – Egipt podbił Nubię i Lewant

1463 p.n.e. – egipska królowa Hatszepsut zorganizowała wyprawę do krainy Punt, zebrawszy flotę 5 statków pod dowództwem Nehsiego

około 1420 p.n.e. (około 1395 p.n.e.?) – egipski faraon Totmes IV zawarł pokój z państwem Mitanni

około 1413 p.n.e. – początek panowania faraona Amenhotepa IIIWydarzenia w Ameryce

około 1500 p.n.e. – początek kultury Poverty Point na terenach dzisiejszej Luizjany

około 1440 p.n.e. – Waywaka w Peru, najwcześniejsze stanowisko obróbki metalu w AndachWydarzenia w Australii

około 1500 p.n.e. – na Vanuatu, Tonga i Samoa pojawiła się kultura Lapita

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.