Gmina

Gmina (z niem. Gemeinde) – jednostka podziału administracyjnego[1]. Organizacja prawna i pozycja ustrojowa gminy różnią się w poszczególnych państwach i są zwykle określane ustawowo.

Samorząd terytorialny

POLSKA mapa gminy
Polska dzieli się na 2477 gmin, będących podstawową jednostką samorządu terytorialnego. Jednostkami wyższymi są powiat i województwo

Najczęściej gminy są podstawową, najczęściej najniższą, jednostką samorządu terytorialnego, wyposażoną w określone prawem kompetencje ogólne, dotyczące spraw ludności na określonym terytorium. Jej przedstawiciele wybierani są spośród lokalnej społeczności. Obszar i społeczność gminy połączone są więzami gospodarczymi, kulturalnymi i komunikacyjnymi[2].

Można wyróżnić trzy zasadnicze modele ustrojowe gmin[2]:

  • Monistyczny – wybierana przez mieszkańców rada jest jedynym organem gminy, o uprawnieniach zarówno uchwałodawczych, jak i wykonawczych. Działalność administracyjna jest prowadzona zwykle przez wyspecjalizowane jednostki (bez statusu organu), kontrolowane bezpośrednio przez radę. Model występuje w krajach anglosaskich.
  • Dualistyczny – obok wybieranej przez mieszkańców rady mającej uprawnienia uchwałodawcze istnieje organ wykonawczy, często jednoosobowy (burmistrz, mer) i również często pochodzący z wyboru. Model występuje w niektórych stanach USA, Francji i niektórych landach Niemiec.
  • Trialistyczny – w gminie istnieją trzy zasadnicze organy, o kompetencjach różnych w poszczególnych krajach. Z bezpośredniego wyboru pochodzi rada, która wybiera zarząd (magistrat) – o uprawnieniach wykonawczych lub uchwałodawczych (druga izba gminy). Zarząd wybiera jednoosobowy organ do prowadzenia bieżącej administracji. Model występuje w niektórych landach Niemiec.

Jednostki podziału administracyjnego

Germany (+districts +municipalities) location map current
W państwach federalnych (np. Niemcy) poszczególne kraje mogą mieć odmienne zasady podziału administracyjnego i tym samym odmienne rozmiary i kompetencje gmin.

Przykłady gmin jako jednostki podziału administracyjnego w wybranych państwach:

Inne rodzaje gmin

W niektórych krajach gminami nazywa się również pewne podstawowe jednostki administracyjne, powołane do zarządzania ściśle określonym zakresem spraw, np. gminy szkolne w Stanach Zjednoczonych czy Szwajcarii[2].

Gmina to również termin odnoszący się do wspólnoty grupy wyznaniowej[1], np. gmina chrześcijańska, zbór czy (w judaizmie) kahał.

Przypisy

  1. a b Anna Runge, Jerzy Runge, Słownik pojęć z geografii społeczno-ekonomicznej, Videograf Edukacja, 2008, s. 108–109, ISBN 978-83-60763-48-3.
  2. a b c Banaszak 2012 ↓, s. 420–421.

Bibliografia

  • Bogusław Banaszak, Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Wolters Kluwer, 2012.
Dwujęzyczne nazewnictwo geograficzne w Polsce

Dwujęzyczne nazewnictwo geograficzne w Polsce – zgodnie z ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym na terenach zamieszkanych przez mniejszości narodowe, etniczne lub posługujące się językiem regionalnym, istnieje możliwość wprowadzenia nazewnictwa geograficznego w językach mniejszości.

Nazwy takie można wprowadzić wyłącznie w językach mniejszości uznanych ww. ustawą (mniejszości narodowe: białoruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, rosyjska, słowacka, ukraińska i żydowska; mniejszości etniczne: karaimska, łemkowska, romska i tatarska) oraz w języku regionalnym (kaszubskim).

Dodatkowe nazwy w językach mniejszości można wprowadzać dla obiektów fizjograficznych, miejscowości i ich części oraz dla ulic i placów. Nazwy miejscowości niezamieszkanych, obiektów fizjograficznych oraz ulic, placów itp. w językach mniejszości mogą być ustalone tylko w gminach, w których mniejszość, w której języku ma być ustanowiona nazwa, stanowi co najmniej 20% mieszkańców. W przypadku miejscowości zamieszkanych, nazwy mniejszościowe mogą być ustalane również dla gmin nie spełniających wymogu ilościowego liczby zamieszkującej jej mniejszości. Dla takich miejscowości można wprowadzić nazwę dodatkową o ile w wyniku konsultacji, których zasady i tryb przeprowadzenia określa rada gminy, za taką nazwą opowie się ponad 50% mieszkańców.

Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych w językach mniejszości mogą być wprowadzone na terenie całej gminy lub jej części. Nazwy te nie mogą być stosowane samodzielnie i muszą zawsze wystąpić po oficjalnej nazwie w języku polskim. Nazwy w językach mniejszości nie mogą nawiązywać do nazw z okresu 1933-45 nadanych przez władze Trzeciej Rzeszy Niemieckiej lub Związku Radzieckiego. Ograniczenie to ma na celu niedopuszczenie do przywracania nazw nadanych w okresie II wojny światowej przez okupacyjne władze niemieckie i radzieckie, oraz na niedopuszczeniu przywracania nazw nadanych przez władze Niemiec po roku 1933, kiedy to na masową skalę germanizowano nazwy geograficzne pochodzenia nieniemieckiego, np. wtedy zamieniono nazwę pochodzenia słowiańskiego Goradze (obecna polska nazwa to Górażdże) na Waldenstein oraz Sczedrzik (obecnie Szczedrzyk) na Hitlersee.

Dodatkowe nazwy mogą być używane jedynie na obszarze gmin wpisanych do Rejestru gmin, na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości prowadzonego przez ministra właściwego do spraw wyznań religijnych oraz mniejszości narodowych i etnicznych (obecnie jest to minister spraw wewnętrznych i administracji). Wpisu do tego rejestru minister dokonuje na wniosek rady gminy po zasięgnięciu opinii, odnośnie każdej z proponowanych nazw, Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych.

Gmina (Francja)

Gmina francuska (fr. commune 'komuna' z łac. communis 'wspólny; powszechny; ogólny; pospolity' od co- 'współ-' i munus dpn. muneris 'obowiązek; urząd; służba; podarunek') – jednostka samorządu terytorialnego Francji. Wchodzi w skład departamentu i odpowiada zakresem działalności polskiej gminie.

Gminom przysługuje generalna kompetencja obejmująca wszystkie sprawy lokalne, z wyjątkiem spraw ustawowo wyłączonych na rzecz administracji rządowej lub wspólnot wyższego szczebla (departamentów i regionów administracyjnych). Jej organami są rada gminy i mer.

Gmina (Polska)

Gmina (od niem. Gemeinde – komuna, społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Polsce.

Określenie „gmina” może odnosić się także do innych wspólnot np. „gmina wyznaniowa” (por.: Kahał), „gmina szkolna” itp.

Gmina miejska

Gmina miejska (gmina o statusie miasta) – w Polsce: gmina będąca miastem.

Zgodnie z aktualnym podziałem administracyjnym Polski gminy o statusie miasta obejmują wyłącznie dane miasto w jego granicach administracyjnych. We wcześniej obowiązujących podziałach administracyjnych granice gminy miejskiej nie musiały pokrywać się z granicami miasta – na przykład w 1938 roku gmina miejska Nowa Wilejka obejmowała poza samym miastem Nową Wilejką 11 innych miejscowości (miała więc charakter obecnej gminy miejsko-wiejskiej).

Gmina miejska może tworzyć jednostki pomocnicze, najczęściej dzielnice lub osiedla, sporadycznie także sołectwa (między innymi w Mikołowie).

W 2019 roku istnieją w Polsce 302 gminy miejskie, w tym 66 gmin miejskich na prawach powiatu. W gminach miejskich na prawach powiatu organ wykonawczy – prezydent miasta – pełni funkcje zarządu powiatu i wykonuje zadania starosty, natomiast organ stanowiący – rada miasta – ma kompetencje rady powiatu.

Najmniej ludną gminą miejską w Polsce jest Krynica Morska.

Gmina miejsko-wiejska

Gmina miejsko-wiejska (dawniej miasto-gmina, gmina połączona z miastem) – gmina, w skład której wchodzi miasto oraz wsie.

Siedzibą gminy miejsko-wiejskiej jest zazwyczaj miasto, wyjątkiem jest gmina Nowe Skalmierzyce, której siedziba mieści się we wsi Skalmierzyce. Od 1999 do 2009 roku drugą gminą miejsko-wiejską z siedzibą we wsi była gmina Święta Katarzyna z siedzibą w Świętej Katarzynie i miastem Siechnice. 1 stycznia 2010 roku siedzibę gminy przeniesiono do miasta Siechnice, a gminę przemianowano na gminę Siechnice.

Gmina targowa

Gmina targowa (niem. Marktgemeinde lub Markt) – rodzaj gminy posiadającej prawa targowe, wyróżniona ze względów historycznych. Gminy takie występują w Bawarii, Austrii i Południowym Tyrolu.

Od czasu reformy administracyjnej w Austrii w roku 1849 jest to jedynie tytuł wyróżniający gminę niedający żadnych przywilejów. Oprócz tego istnieją zwykłe gminy, miasta i miasta na prawach powiatu.

1 maja 2013 w Hesji utworzono cztery gminy targowe w powiatach Fulda i Hersfeld-Rotenburg.

Gmina wiejska

Gmina wiejska – gmina, na której terytorium nie znajduje się miasto, co nie wyklucza jednak możliwości istnienia siedziby gminy w sąsiadującym mieście. Wśród gmin mających siedzibę w mieście, gdzie równocześnie funkcjonuje gmina miejska są zarówno niewielkie gminy jak np. Obrzycko (woj. wielkopolskie), które jako miasto liczy 2239 mieszkańców, a jako gmina wiejska – 4387, Stoczek Łukowski (lubelskie) 2701 (miasto) oraz 5126 (gmina wiejska) oraz Kowal (kujawsko-pomorskie) odpowiednio 3495 oraz 4020, jak i gminy zdecydowanie większe, np. Ełk (57 471, 10 578), Włocławek (117 264, 6417) oraz Tarnów (114 168, 24 113), zwane gminami obwarzankowymi.

Gminy Bułgarii

28 obwodów w Bułgarii jest podzielonych na 265 gmin (община). Typowa gmina, na ogół składa się z miast, wsi i osad, będąc w ciągu czteroletnich kadencji zarządzaną przez burmistrza (кмет), wybieranego większością głosów, oraz radę gminy (общински съвет), wybieraną metodą ordynacji proporcjonalnej, liczącą od 11 do 61 radnych, których liczba zależy od populacji gminy.

Nowo tworzone gminy muszą spełnić następujące kryteria:

Obszar nowej gminy tworzą miejscowości ze sobą sąsiadujące, przyjmując nazwę centrum administracyjnego

Minimum 6000 osób zamieszkujących miejscowości, które będą tworzyć nową gminę, nie zmniejszając przy tym populacji którejkolwiek z gmin sąsiednich poniżej tego progu

Obecność miejscowości, która tradycyjnie skupia mieszkańców, a także wytworzyła infrastrukturę techniczną i społeczną, zapewniającą obsługę ludności

Włączenie wszelkich miejscowości, które nie mają warunków, aby utworzyć oddzielną gminę lub nie mogą zostać dołączone do już istniejących jednostek

Maksymalna odległość, obliczana poprzez dostęp do centrum przy pomocy dróg i infrastruktury komunikacyjnej, nie może przekraczać 40km

Udowodniona zdolność do finansowania wydatków nowo utworzonej gminy z własnych środków, nie mniejszych, niż połowa średniej wydatków ogółu gmin, określonej przez budżet państwa w danym rokuW przypadku braku spełnienia któregoś z wymagań, decyzja o utworzeniu nowej gminy należy do Rady Ministrów

Podjednostkami gminy są:

Gromada (кметство) - składa się przynajmniej z jednej wsi lub miasta, licząc w sumie minimum 250 osób. W wyborach wyłania własny zarząd

Miejscowość (населеното място) - liczy maksymalnie 150 osób. Przedstawiciel władzy jest wybierany przez burmistrza

Dzielnica miasta (градски район) - minimum 25000 osób. W wyborach wyłania własny zarząd. Ich utworzenie było konieczne w Sofii, Płowdiw i Warnie

Obwód Chaskowo

Obwód Chaskowo (bułg. Област Хасково) – jedna z 28 jednostek administracyjnych Bułgarii, położona w południowej części kraju. Graniczy z Grecją i Turcją oraz z obwodami: Jamboł, Stara Zagora, Płowdiw i Kyrdżali.

Obwód Wraca

Obwód Wraca (bułg. Област Враца) – jedna z dwudziestu ośmiu jednostek administracyjnych Bułgarii. Region ma 3629 km² powierzchni, liczy 235 189 mieszkańców i dzieli się na dziesięć gmin. Graniczy z Rumunią oraz z obwodami: Montana, Plewen, Łowecz i sofijskim.

Podział administracyjny Serbii

Obecny podział administracyjny Republiki Serbii został wprowadzony 29 grudnia 2007 roku decyzją Zgromadzenia Narodowego. Według tego prawa podstawowymi jednostkami administracyjnymi na terenie Republiki są: gminy (w liczbie 147), miasta (26) i wydzielone Miasto Belgrad, co łącznie daje 174 samodzielnych ośrodków administracyjnych. Gminy i miasta są zgrupowane w ramach dwudziestu dziewięciu okręgów administracyjnych (bez miasta Belgradu, który stanowi wydzielony okręg). Dodatkowo zostały wydzielone dwie prowincje autonomiczne: Wojwodina oraz Kosowo i Metohia.

Województwo bydgoskie (1975–1998)

Województwo bydgoskie – jedno z 49 województw istniejących w latach 1975–1998. W 1999 roku włączone zostało do województwa kujawsko-pomorskiego, z wyjątkiem obszaru położonego w północnej części, który jako powiat chojnicki został włączony do województwa pomorskiego.

Sąsiadowało z województwami: słupskim, gdańskim, elbląskim, toruńskim, włocławskim, konińskim, poznańskim i pilskim.

Województwo ciechanowskie

Województwo ciechanowskie – polskie województwo ze stolicą w Ciechanowie istniejące w latach 1975–1998, jedno z 49 ówcześnie istniejących.

Województwo gdańskie (1975–1998)

Województwo gdańskie – jedno z 49 województw istniejących w latach 1975–1998, położone w północnej Polsce. W 1999 roku włączone zostało do województwa pomorskiego.

Województwo konińskie

Województwo konińskie – województwo w centralnej Polsce istniejące w latach 1975-1998, powstałe ze wschodniej części dawnego województwa poznańskiego. Obszar województwa wynosił 5139 km², a ludność w 1998 wynosiła 480 tys. mieszkańców. Województwo w 1998 r. podzielone było na 18 miast i 48 gmin (w tym 4 miejskie, 14 miejsko-wiejskich oraz 30 wiejskich). Wyróżniki na tablicach rejestracyjnych w województwie konińskim to KF, KM i KN. Graniczyło z 6 województwami: od północy z bydgoskim (na długości 68 km) i włocławskim (94 km), od wschodu z płockim (60 km), od południa z sieradzkim (74 km) i kaliskim (108 km), od zachodu z poznańskim (74 km). Z gmin konińskiego utworzono następujące powiaty województwa wielkopolskiego: kolski, koniński, słupecki, turecki i powiat grodzki Konin.

Województwo koszalińskie (1975–1998)

Województwo koszalińskie – dawna jednostka podziału administracyjnego Polski najwyższego szczebla, której stolicą był Koszalin, powołana do życia w myśl reformy administracyjnej wprowadzonej 1 czerwca 1975 i ostatecznie zniesiona 31 grudnia 1998 przez włączenie do województwa zachodniopomorskiego. Likwidacji województwa sprzeciwiali się mieszkańcy, postulujący utworzenie województwa środkowopomorskiego, dyskusja jednak, mimo starań środowisk lokalnych, nie doprowadziła do żadnych zmian na mapie administracyjnej kraju.

Województwo lubelskie (1975–1998)

Województwo lubelskie – jedno z 49 województw istniejących w latach 1975–1998. Położone było we wschodniej Polsce. Sąsiadowało z województwami: bialskopodlaskim, siedleckim, radomskim, tarnobrzeskim, zamojskim i chełmskim. W nowym podziale administracyjnym, od 1999 r. ziemie dawnego województwa znalazły się w całości w nowym i większym województwie lubelskim. Siedzibą województwa był Lublin.

Województwo siedleckie

Województwo siedleckie – województwo ze stolicą w Siedlcach, jedno z 49 województw istniejących w latach 1975–1998. Zajmowało powierzchnię 8499 km², administracyjnie dzieliło się na 13 miast i 66 gmin. Graniczyło z województwami: ostrołęckim, łomżyńskim, białostockim od północy; z bialskopodlaskim od wschodu; z lubelskim i radomskim od południa i stołecznym warszawskim z zachodu.

Ziemie dawnego województwa siedleckiego wchodzą obecnie w skład województwa mazowieckiego oraz lubelskiego.

Województwo szczecińskie (1975–1998)

Województwo szczecińskie – województwo ze stolicą w Szczecinie, jedno z 49 istniejących w latach 1975–1998.

Po kolejnej reformie administracyjnej w 1975 r. obszar województwa szczecińskiego zmniejszył się do 9981 km² (5. miejsce według powierzchni na 49 województw). Ludność województwa w 1994 r. wynosiła 989 tys. mieszkańców.

W 1975 r. województwo szczecińskie objęło 29 miast i 59 gmin.

W 1998 r. szczecińskie było podzielone na 31 miast i 51 gmin. Graniczyło z 2 województwami: od wschodu z koszalińskim i od południa z gorzowskim oraz od zachodu z NRD do 1990 r., później z Niemcami. W czasie istnienia województwa prawa miejskie w 1984 r. odzyskały Międzyzdroje, a w 1990 r. otrzymało Golczewo.

Z gmin województwa szczecińskiego utworzono następujące powiaty województwa zachodniopomorskiego: goleniowski, gryficki, gryfiński, kamieński, łobeski, policki, pyrzycki, stargardzki oraz powiaty grodzkie Szczecin i Świnoujście.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.