Feudalizm

Feudalizm (z łac. feodum lub feudumlenno) – nazwa określająca ustrój społeczno-gospodarczo-polityczny rozpowszechniony w średniowiecznej Europie, uznany za metodę rządzenia[1] opierającą się na systemie hierarchicznej zależności jednostek, z podziałem społeczeństwa na trzy stany: duchowieństwo, rycerstwo i chłopstwo[2][3]. W skład społeczeństwa feudalnej Polski wchodziły: szlachta, duchowieństwo, mieszczanie i chłopi[4], aczkolwiek systemy o podobnej konstrukcji i działaniu odnaleźć można również w innych okresach i w innych kręgach kulturowych. Również na kontynencie europejskim pewne pozostałości systemu feudalnego odnaleźć można jeszcze dziś, co więcej niektóre jego elementy były istotną częścią ustroju ekonomicznego niektórych państw jeszcze w XIX stuleciu. W teorii marksistowskiej feudalizm jest formacją społeczno-ekonomiczną następującą po niewolnictwie, a przed kapitalizmem[5]. Feudalizm był powodem wielu powstań i buntów, które jednak nie doprowadziły do jego upadku.

Geneza feudalizmu europejskiego

Wskazuje się na kolonat jako źródło późniejszych stosunków feudalnych. Warunki rozwoju właściwego feudalizmu powstały wraz z rozpadem cesarstwa rzymskiego i powstaniem niestabilnych państw barbarzyńskich. Nastąpił zanik pieniądza jako środka płatniczego, jego obieg został ograniczony do najbardziej rozwiniętych części dawnego imperium: Italii i Cesarstwa Bizantyńskiego. W tej sytuacji wzrosła ranga ziemi, jako jedynej pewnej formy posiadania. Nie licząc krótkiego okresu stabilizacji i zahamowania procesów decentralizacyjnych za panowania Pepina Małego i Karola Wielkiego, rozwój stosunków feudalnych postępował w Europie zachodniej właściwie nieprzerwanie do XII stulecia, kiedy można datować pierwociny nowożytnego państwa biurokratycznego.

Rozwój i zasady

Bachritterburg
Rekonstrukcja średniowiecznej seniorii w Kanzach w Badenii-Wirtembergii

Podstawą istnienia feudalizmu było rozdrobnienie władzy na szereg niewielkich seniorii – okręgów zgrupowanych wokół grodu, zamku, klasztoru, bądź innej instytucji, której naczelnik posiadał tzw. bannus, czyli pełnię władzy publicznej. Wokół seniorów grupowali się okoliczni wojownicy, z których później ukształtował się stan rycerski, stanowili oni grupę fideles i amicis („zaufanych” i „przyjaciół”) seniora, którzy za swą posługę otrzymywali wynagrodzenie (lenno), początkowo w postaci ruchomości (np. uzbrojenia), potem zazwyczaj ziemię. Sam obyczaj uległ wkrótce rytualizacji w postaci hołdu lennego, który stanowił zewnętrzną manifestację stosunku wierności i przyjaźni między seniorem a wasalem. Teoretycznie układ lenny obowiązywał do śmierci jednej ze stron, aczkolwiek mógł zostać zerwany na skutek niedotrzymania przez jedną z nich warunków układu (felonia). W praktyce szybko ustalił się zwyczaj, że zarówno lenno, jak i stosunek lenny dziedziczy się z ojca na syna, a w końcu także w linii żeńskiej. Stanowiło to zaprzeczenie całego systemu, który w założeniu miał gwarantować jak największą siłę wojskową – lenno stanowiło podstawę majątkową pozwalającą wasalowi zdobyć uzbrojenie. Grupa lenników jednego seniora tworzyła zgromadzenie równych (parów), którzy mieli prawo rozstrzygać wzajemnie kwestie związane z funkcjonowaniem stosunku lennego.

System lenny funkcjonował zarówno na poziomie lokalnym, jak i na poziomie całych prowincji. Części seniorów udało się zgromadzić kilka okręgów pod swą władzą, część zdobyła tytuły urzędników królewskich, a wraz z nimi nadania lenne, co doprowadziło do feudalizacji takich stanowisk jak hrabia, książę, margrabia i inne, część popadła pod władzę silniejszych i stała się ich lennikami. Sam konstrukt lenny nie był zabezpieczony od patologii, takich jak popadanie w zależność od kilku różnych seniorów, przemieszanie dóbr posiadanych na prawie lennym i jako alodium (ziem dziedzicznych, o pełnym prawie własności).

Gospodarka dominalna

Reeve and Serfs
Feudał daje wskazówki chłopom podczas żniw. Miniatura średniowieczna z Psałterza Królowej Marii

Osobnym zjawiskiem związanym i często łączonym z feudalizmem była gospodarka dominalna (manorializm, pańszczyzna). Był to system organizacji gospodarki rolnej w obrębie seniorii. Ziemia dzieliła się zasadniczo na trzy części: domenę posiadaną przez pana, wolną własność chłopską i pola użytkowane przez chłopów, lecz prawnie będące własnością seniora. Chłopi byli zobowiązani do uprawy całości gruntów, za część dzierżawioną musieli opłacać czynsz, ponadto pan posiadał nad nimi prawo sądzenia i karania (bannus, immunitet), jeżeli w obrębie seniorii istniał kościół bądź kaplica, chłopi zmuszeni byli oddawać dziesiątą część zbiorów na jej potrzeby. Gospodarka w obrębie seniorii w większości wypadków stanowiła obwód zamknięty i bardzo trudno ulegała urynkowieniu. Na podobnej zasadzie funkcjonowały dobra będące w posiadaniu instytucji kościelnych. Mimo wielu ciężarów chłopi nierzadko dobrowolnie oddawali się w opiekę panu, w zamian za ochronę ich życia i mienia, w sytuacji zagrożenia atakiem bądź to najeźdźców, bądź zanarchizowanych grup rycerzy. Często ceremonia oddania się chłopa w opiekę przybierała cechy podobne do hołdu lennego.

Feudalizm chiński

System feudalny obecny w pierwszych wiekach dziejów Chin (tj. dynastie Xia, Shang oraz Zhou) był dość podobny do europejskiego. Następnie, w okresie Wiosen i Jesieni doszło do rozbicia dzielnicowego. Proces nabierania przez feudalizm chiński wyjątkowych cech rozpoczął się w 221 roku p.n.e., kiedy Qin Shi Huang zjednoczył kraj, ograniczył wpływy możnych na sprawowanie rządów i powierzył funkcje wykonawcze osobom pochodzącym z ludu. Po upadku jego dynastii następna dynastia Han pozostała przy centralizmie opartym na mandarynach. To dzięki tej klasie chiński feudalizm nabrał swoistych cech. W 605 roku wprowadzono także pierwszy na świecie system egzaminów urzędniczych. Ustrój ten (nazywany feudalizmem biurokratycznym) był na tyle efektywny, że przetrwał zarówno upadki kolejnych chińskich dynastii, jak i najazdy Dżurdżenów, Kitanów, Mongołów i Mandżurów.

Ciekawostki

Zobacz też

Przypisy

  1. Jacek Bartyzel, Bogdan Szlachta, Adam Wielomski, Encyklopedia polityczna. Radom 2007, s.88.
  2. Praca Zbiorowa, Słownik myśli społeczno-politycznej. Bielsko-Biała 2004, s. 144.
  3. Praca Zbiorowa, Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa 1973, t. 1, s. 758.
  4. Renata Antosik, Edyta Pustuła, Cezary Tulin, Historia. Vademecum maturalne 2009. Gdynia 2006, s. 174.
  5. Praca zbiorowa 1970 ↓, s. 121, 122,.

Bibliografia

  • Marc Bloch: Społeczeństwo feudalne. Warszawa: PIW, 2002. ISBN 83-06-02865-1.
  • Michał Sczaniecki: Powszechna historia państwa i prawa. Warszawa: LexisNexis, 2003. ISBN 83-7334-030-0.
  • Praca zbiorowa: Słownik wiedzy obywatelskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.
Atomizacja polityczna

Atomizacja polityczna (gr. atomos – niepodzielny, atom; gr. politika – sprawy państwowe) – jest to zjawisko (również proces) polegające na rozdrobnieniu struktur systemu politycznego, znane już w starożytności.

Drabina feudalna

Drabina feudalna – odnosi się do okresu średniowiecza i oznacza hierarchię feudalną.

Na szczycie drabiny stał suzeren mający swoich wasali, którzy gdy mieli wasala, stawali się seniorami. Wszyscy wasale jednego seniora byli uważani za równych wobec siebie, nazywano ich parami. Istniała w większości krajów europejskich zasada, że wasal mojego wasala nie jest moim wasalem. Natomiast np. w Anglii przyjęto zasadę wasal mojego wasala jest moim wasalem. Na najniższym szczeblu hierarchii posiadaczy ziemskich był wasal, zwany rycerzem na prawie lennym. Rycerz także mógł być seniorem, ponieważ mógł oddać swoją ziemię chłopu, który stawał się wasalem.

Drabina feudalna przedstawia zależności między różnymi stanami. Pokazuje, kto był najważniejszy, a kto mniej ważny. Najniższym stanem tej drabiny byli chłopi. Zajmowali się oni rolnictwem i hodowlą zwierząt, musieli utrzymywać drobnych rycerzy, którzy znajdowali się na wyższym szczeblu. Ci podlegali możnowładcom, biskupom, którzy zaś musieli być posłuszni królowi. Król znajdował się na samej górze tej drabiny.

Dysmembracja (feudalizm)

Dysmembracja - parcelacja wsi, często wraz z folwarkiem, przeprowadzana przez jej właściciela i z jego inicjatywy. Była spotykana na Śląsku w XVIII w. a przed pruską reformą rolną. Na Śląsku pierwszy przypadek odnotowano w 1771 roku, wcześniej podobne praktyki spotykano np. w Austrii.

Właściciel (najczęściej szlachcic) osiągając większe zyski z budowy fabryk lub eksploatacji złóż (zdarzały się inne przyczyny takiego postępowania), tracił zainteresowanie swoim folwarkiem i szukał nowych sposobów osiągania zysków. W związku z tym odsprzedawał swoim chłopom ziemię orną (ziemia stawała się tak zwaną własnością zależną), zachowując znaczne prawa a przede wszystkim prawo patronatu, sądownictwo patrymonialne i płynące z niego dochody, prawo propinacji i warzenia piwa, prawo polowań, zwykle też lasy a często i stawy, do tego najważniejsze - należności z tytułu używanej przez chłopów ziemi. Parcelowaną ziemię sprzedawano głównie chłopom lassytom niedziedzicznym. Ci, nabywając ziemię, stawali się dziedzicznymi właścicielami zależnymi którzy zamiast odrabiania pańszczyzny mieli płacić czynsze. Dotychczasowi chłopscy właściciele mogli zwiększyć swój areał uprawy i również, wobec likwidacji folwarku, zamiast odrobku musieli uiszczać czynsz. Zapłata za ziemię i zwolnienie od pańszczyzny stanowiły znaczny dochód dla feudała dokonującego parcelacji. Dla chłopów było to obciążenie niewspółmierne, nie dysponując gotówką zmuszeni byli zaciągać pożyczki, często u sprzedającego. Często też, nie mogąc spłacić długów, bankrutowali, tracąc ziemię.

Dla przeprowadzenia dysmembracji konieczna była zgoda ministra prowincji. Parcelację a zwłaszcza likwidację pańszczyzny szybko uznano za sposób na rozmontowanie dotychczas panujących stosunków feudalnych. Przeciwdziałaniem takim praktykom zajęli się śląscy ministrowie sprawiedliwości von Danckelmann oraz von Recke. Fryderyk II dysmembrację popierał i głównie za jego wsparciem do niej dochodziło. Dla przykładu, do 1783 roku w powiecie głubczyckim rozparcelowano 7 majątków rycerskich, jeden "Freigut" oraz dwa majątki należące do probostwa. W 1787 roku (11 marca 1787) Fryderyk II Wilhelm wydał ustawę oficjalnie dopuszczającą dysmembrację jako sposób likwidacji lassyckiego posiadania (zwanego też złym prawem do ziemi). Władze miały pilnować, aby żadne z praw dotychczasowych właścicieli nie uległo uszczupleniu a zwłaszcza by nie obniżono żadnych chłopskich powinności. W rozporządzeniu z 14 marca 1799 roku (znanym jako Deklaratoria) zalecono, by przy parcelacjach zamieniać pańszczyznę sprzężajną (zazwyczaj występującą u kmieci w majątkach dziedzicznych) na czynsze. Instrukcja obowiązująca na Pomorzu wprost wymagała aby po parcelacji chłopi otrzymywali majątki w pełni oczynszowane (także jako dziedziczne dzierżawy). Po 1799 liczba parcelacji znacznie wzrosła, ale wówczas pojawiło się przeciwdziałanie ze strony Ziemstwa Śląskiego (kierował nim von Recke). Przeprowadzającym (lub zamierzającym) dysmembrację wypowiedziano kredyty, żądając ich natychmiastowej spłaty lub nie udzielając nowych. Protesty zainteresowanych nie na wiele się zdały. W nowej ustawie z 1 maja 1804 roku zakazano parcelacji całych majątków, żądając utrzymania w posiadaniu co najmniej 1/3 areału figurującego we fryderycjańskim katastrze. W efekcie główny powód dla którego chłopi kupowali ziemię z dysmembracji (czyli zniesienie pańszczyzny) ustał. Pan zmuszony pozostawić sobie ziemię, nie mógł likwidować pańszczyzny - mogła wówczas ulec zmniejszeniu, ale nadal pozostała i była okazją do nadużyć.

W 1796/7 r. dysmembrację przeprowadzono we wsiach Ocice, Bojanów, Wojnowice (powiat raciborski) oraz Ucieszków, Warmątowice (powiat kozielski). Zachowane z tych dwóch ostatnich wsi dokumenty, świadczą, że na skutek zadłużenia sprzedana ziemia powróciła do właściciela w roku 1826 i 1827.

Gospodarka rynkowa

Gospodarka rynkowa – rodzaj gospodarki, w której decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji podejmowane są przez podmioty gospodarcze (gospodarstwa domowe, gospodarstwa rolne, przedsiębiorstwa, instytucje finansowe, rząd), kierujące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności gospodarowania. Podstawą podejmowania tych decyzji są informacje płynące z rynku, m.in. ceny dóbr i usług, ceny czynników wytwórczych, płace, stopy procentowe, stopy zysku, kursy papierów wartościowych, kursy walutowe oraz oczekiwania podmiotów gospodarczych co do kształtowania się wyżej wymienionych w przyszłości.

Dominującym współcześnie przykładem gospodarki rynkowej jest gospodarka kapitalistyczna. Błędem jest jednak używanie pojęcia „gospodarka rynkowa” w charakterze synonimu kapitalizmu, bowiem „rynki nie są (...) unikatowe dla kapitalizmu i nie ma w nich nic nieodłącznie kapitalistycznego”. Zarówno gospodarki przedkapitalistyczne (np. feudalizm), jak też wiele form socjalizmu (np. socjalizm rynkowy) w bardzo dużym stopniu polegało na rynku jako mechanizmie dystrybucji i alokacji, w związku z czym również zalicza się je do kategorii gospodarek rynkowych.

Lord

Lord – mężczyzna cieszący się władzą i autorytetem. Tytuł ten może mieć różne znaczenie, zależnie od kontekstu. Szkocki tytuł Laird nie jest jego odpowiednikiem i posiada węższe znaczenie.

W kontekście religijnym, ang. The Lord (Pan) odnosi się do Boga, zwłaszcza w religiach opartych na Torze: judaizmie, chrześcijaństwie i islamie. W kwestii świeckiej w najszerszym znaczeniu tego słowa znaczy władca.

Etymologia angielskiego słowa lord ma odwołania do języka staroangielskiego, w którym hlaford (wcześniej hlaf-weard – strażnik chleba) nawiązywał do germańskich plemiennych zwyczajów, i oznaczał osobę odpowiedzialną za zaopatrzenie w żywność i jej podział. Żeński odpowiednik to lady.

Mandaryn

Mandaryn – urzędnik biurokracji w cesarskich Chinach. Istniało wiele rang mandarynów, od szczebla lokalnego, przez prowincję, aż po urzędników władz centralnych pracujących bezpośrednio przy cesarskim dworze. Przez 1300 lat, od 605 do 1905 roku mandaryni uzyskiwali swoje stanowisko na drodze surowych egzaminów urzędniczych. Chiny były pierwszym na świecie krajem, który wprowadził takie egzaminy, dlatego ustrój Cesarstwa Chińskiego określa się czasem jako feudalizm biurokratyczny.

Monarchia feudalna

Monarchia feudalna – ustrój, w którym panuje tzw. system feudalny. Całość władzy formalnie jest w rękach monarchy, którego władza jest dziedziczna, albo elekcyjna.

O żołnierzu tułaczu

O żołnierzu tułaczu – dwuczęściowe opowiadanie napisane przez Stefana Żeromskiego. Jego pierwodruk ukazał się w roku 1896 w piśmie „Głos”, następnie został wydany w tomie Utwory powieściowe w roku 1898 w Warszawie.

Tytuł opowiadania autor zaczerpnął z Pieśni o żołnierzu tułaczu. Utwór ten, popularny w XIX wieku, miał również pewien wpływ na charakter opowiadania. Autor zamieszcza także refleksję na temat wojen napoleońskich i czasów rewolucji francuskiej.

Utwór związany jest z podróżą Żeromskiego do Szwajcarii. Pierwsza jego część dotyczy walk republikańskiej armii francuskiej z austriacką. Najważniejszym bohaterem opowiadania jest chłop Matus Pulut ceniony wśród Francuzów za męstwo. Część druga dotyczy jego powrotu do kraju ojczystego, w którym panuje feudalizm. Zostaje uznany za pańszczyźnianego uciekiniera i skazany na karę śmierci.

Par (feudalizm)

Par (od łac. par, „równy”) – w średniowieczu członek grupy feudalnej złożonej z równych sobie wasali, podlegających jednemu seniorowi. Wszystkie spory pomiędzy wasalem a seniorem dotyczące lenna rozstrzygane były przez parów (w tzw. sądzie parów).

Pańszczyzna

Pańszczyzna – w okresie feudalizmu obowiązek przymusowej i darmowej pracy w formie renty feudalnej, wykonywanej przez chłopów na rzecz właściciela ziemskiego w wymiarze ustalonym jednostronnie przez niego, bądź według norm zwyczajowych lub prawnych. Pierwotnie podstawą odrabiania pańszczyzny było posiadanie przez chłopów gospodarstw na ziemiach pańskich, później świadczenie wynikało z samego poddaństwa, na podstawie którego do odrabiania pańszczyzny zmuszono nawet chłopów nie posiadających ziemi. Dzień pracy pańszczyźnianej rozpoczynał się o świcie, a kończył o zmroku. W południe była przerwa, aby zjeść posiłek, który należało zabrać z domu. Na ziemiach polskich spóźnienie karano biciem, zazwyczaj wymierzano 5 uderzeń kijem.

Wykształciła się w Europie w okresie feudalnym, po czym powoli zaczęła zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz. W wyniku pańszczyzny wykształcił się folwark pańszczyźniany. Zwiększanie ucisku pańszczyźnianego doprowadzało do zbiegostwa chłopów.

Mogła występować jako przymusowy najem do pracy, wówczas była odpłatna.

Pańszczyznę należy odróżnić od szarwarku. Współcześnie pańszczyzna jest pejoratywnym określeniem sytuacji, gdy pracownik pracuje po godzinach bez żadnych dodatków, ponieważ boi się utraty pracy. Według Jana Sowy istotną różnicą między pańszczyzną a niewolnictwem jest to, że w niewolnictwie ludźmi handlowano indywidualnie, a w przypadku pańszczyzny handel prowadzono hurtowo sprzedając całe wsie wraz z przypisanymi do nich chłopskimi rodzinami.

Poddaństwo

Poddaństwo – forma uzależnienia chłopów od pana w społeczeństwie feudalnym. Polegało na przymusowym świadczeniu chłopa na rzecz pana danin, robocizny i innych nakazów. Forma ta była usankcjonowana instytucjonalnie i prawnie, pociągająca za sobą represje.

Poddaństwo miało charakter przymusu pozaekonomicznego.

Poddaństwo pojawiło się w Polsce w XII wieku, we wszystkich trzech rodzajach. Poddaństwo sądowe polegające na wyłącznej podległości sądom dominialnym dotknęło chłopa w 1518 r. Poddaństwo osobiste regulowała konstytucja z 1496 r. zezwalająca na opuszczenie wsi w ciągu roku tylko jednemu chłopu. Wprowadzono też zakaz zawierania małżeństw bez uzyskania przez chłopa zgody pana. Odpowiedzią chłopów na zaostrzające się poddaństwo były ucieczki ze wsi, zwane zbiegostwem.

Często poddani chłopi wliczani byli do stanu inwentarza żywego i traktowani podobnie jak bydło czy konie. Zdarzały się przypadki kupna i sprzedaży chłopów. Sprzedawano też całe rodziny chłopskie. Cena za zdrowego dorosłego poddanego chłopa oscylowała w XVIII w. od 100 do 200 złotych polskich. Zdarzały się też przypadki zamiany poddanego chłopa na konia.

Silnie ograniczył poddaństwo dopiero uniwersał połaniecki wydany w 1794 r. przez Tadeusza Kościuszkę. W Księstwie Warszawskim poddaństwo zniosła konstytucja z 1807 r. i dekret grudniowy. Ostatecznie poddaństwo zostało zlikwidowane w XIX wieku. Było dziedziczne, tzn. dzieci dziedziczyły pozycję społeczną swoich rodziców.

Prawo pierwszej nocy

Prawo pierwszej nocy (łac. ius primae noctis) – prawo mężczyzny o wysokiej randze społecznej, rodzinnej lub religijnej do zdeflorowania świeżo poślubionej żony każdego z wprost mu podległych czy zależnych mężczyzn.

Renta feudalna

Renta feudalna to świadczenie poddanych chłopów na rzecz feudała w zamian za prawo użytkowania ziemi. Wynikała z tytułu zwierzchniej własności ziemskiej.

Wyróżnia się cztery typy renty feudalnej:

Renta naturalna – oddawanie na rzecz pana części płodów rolnych (por. połownictwo)

Renta pieniężna – opłata pieniężna (czynsz)

Renta odrobkowa (pańszczyzna) – robocizna świadczona na rzecz feudała

Renta okolicznościowa – raz na jakiś czas, okolicznościowe jadło lub plony na rzecz pana, co było odmianą renty naturalnej.Możliwe było też współwystępowanie dwóch lub trzech typów, zwykle z przewagą jednego z nich.

Senior (feudalizm)

Senior – w średniowiecznym feudalizmie europejskim określano tak osobę, która weszła w osobisty stosunek zwierzchni z wasalem.

We wczesnym średniowieczu była to osoba wolna, której wasal oddał się pod dożywotnią opiekę i służbę w akcie komendacji w zamian za dzierżawienie beneficjum. Później, w czasach ustroju lennego, seniorem stawało się poprzez zawarcie kontraktu lennego, w którym wystąpiło się jako strona zwierzchnia.

We Francji system wasalstwa-senioratu był tak popularny, że w kapitularzu z Meerssen z 847 roku wprowadzono przymus wybrania sobie seniora obejmujący wszystkich wolnych, a wszyscy seniorzy mieli stać się wasalami monarchy. Możliwość zmiany seniora ograniczona była do ściśle określonych przyczyn zawinionych przez seniora (nałożenie na wasala bezzasadnych obowiązków, nastawanie na jego życie, uwodzenie jego żony bądź bezpodstawana odmowa jego ochrony), określał to kapitularz Ludwika Pobożnego z 816.

Siemion Diesnicki

Siemion Jefimowicz Diesnicki, ros. Семён Ефимович Десницкий (ur. około 1735, zm. 1789) - rosyjski historyk i krytyk feudalizmu, profesor prawa Uniwersytetu Moskiewskiego.

Według jego poglądów feudalizm był oczywistym i koniecznym stadium rozwoju ludzkości. W ostatnim stadium socjalnego rozwoju musi jednak wystąpić, jego zdaniem, prawo pełnej własności.

Suzeren

Suzeren (fr. suzerain) – w ustroju lennym był to senior, który nie był niczyim wasalem. Najczęściej suzerenem był monarcha (ale nie każdy).

Nazwa suzeren została utworzona przez analogię do suweren (fr. souverain, najwyższy i ang. sovereign, suwerenny) przez dodanie przedrostka sus (fr. nad).

Załoga (feudalizm)

Załoga – dobrowolna należność ze strony pana feudalnego na rzecz gospodarstwa chłopskiego, pozwalająca chłopu zacząć gospodarowanie.

Chłop dostający do uprawy ziemię na prawie lassyckim (przybysz lub własny chłop, któremu objęcie gospodarstwa pan mógł nakazać, gdy ten skończył 24 lata) dostawał od feudała inwentarz żywy oraz martwy w ilości niezbędnej do prowadzenia gospodarstwa i umożliwiający wywiązywanie się z pańszczyzny wobec właściciela ziemskiego (tj. załogę).

Jeśli dostawał gospodarstwo kmiece (decydowała wielkość gospodarstwa i rodzaj pańszczyzny przypisany do tego gospodarstwa), to na wyposażenie mógł dostać np. konia. Krowa (woły), pług, brony itp. standardowo wchodziły na wyposażenie załogi. Ważnym elementem załogi było zboże w ilości potrzebnej pod zasiew. Małe gospodarstwa, np. chałupnicze, mogły niczego nie dostawać.

Wyposażenie w załogę było aktem zwyczajowym, a nie obowiązkiem pana, stąd feudałowie wywiązywali się z niego w różnym stopniu. Bywało, że wyposażenie uzupełniano, bowiem utrzymanie go było w interesie pana, jednak najczęściej pan sprawy pozostawiał własnemu biegowi i chłopa wymieniał. Dlatego pełniejsze wyposażenie w załogę następowało przy pierwszym osadzeniu. Później o całość wyposażenia musiał dbać chłop i w pełnym składzie miał je przekazywać swoim następcom. Żywa część inwentarza mogła się mnożyć i ta (ponad stan załogi) była własnością chłopa. W razie rekwizycji, niezawinionego padnięcia któregoś ze zwierząt, chłop mógł liczyć na uzupełnienie braków, ale to zależało od woli pana i jego uznania, że przyczyny straty były niezawinione przez chłopa. Przyjęcie załogi oznaczało, że chłop z dziedzicznego posiadacza zależnego stawał się lassytą.

Załoga jako zwyczaj pojawiła się po wojnie trzydziestoletniej i praktykowana była zapewne do czasów reformy Steina. Orzechowski zwyczaj ten udokumentował ze Śląska, co nie znaczy, że nie występował on w innych regionach.

Zbiegostwo chłopów

Zbiegostwo chłopów – ucieczki chłopów z dóbr pana do miast, do innych dóbr, czy też poza granice kraju, jako forma obrony przed uciskiem w okresie feudalizmu.

Zbiegostwo chłopów występowało na ziemiach polskich od XII wieku aż do upadku I Rzeczypospolitej. Aby zapobiec częstym przypadkom ucieczek chłopów z dóbr kościelnych administratorom tychże dóbr nakazywano ludzkie traktowanie pracujących poddanych. Najczęściej chłopi uciekali do dóbr królewskich lub poza granice kraju, do Prus, na Litwę lub Ruś (między innymi na Zaporoże). Zbiegostwo było formą obrony i walki chłopów ze wzrostem ucisku ze strony feudałów. Feudałowie zabezpieczali się przed zbiegostwem, zawierając między sobą układy o wydawaniu uciekinierów, wprowadzając specjalną procedurę sądową. Stosowali też środki ekonomiczne – zamianę pańszczyzny na czynsz, oraz przyznawali chłopom tak zwane prawa zakupne.

Za ucieczki karano. Wypalano piętno na czole, podcinano ścięgna, stosowano odpowiedzialność zbiorową. Piotr Skarga wspomina nawet o karaniu chłopów śmiercią. Były to jednak przypadki sporadyczne, bowiem feudał karząc zbiega śmiercią pozbawiał się darmowych rąk do pracy w posiadanym przez siebie majątku ziemskim. W 1420 wprowadzono też kary 15 grzywien wobec osób ukrywających zbiegłych chłopów.

Zbójnictwo

Zbójnictwo – proceder napadania na podróżnych lub mieszkańców wsi, miast i dworów.

Rozpowszechnione było w dawnej Polsce, przede wszystkim na obszarach górskich i podgórskich w XVI-XVIII w. Stanowiło często jedną z form walki chłopów z uciskiem feudalnym. Grupy zbójeckie napadały najczęściej na dwory, probostwa i na kupców a sporadycznie na chłopów. Mimo tego w świadomości chłopskiej pozostały nazwiska zbójeckich hersztów, np: Janosika, Dowbosza czy Ondraszka, mobilizując chłopów do antyfeudalnych wystąpień. Zbójnictwo utrzymało się do pierwszej połowy XIX w., a zlikwidowane zostało przez wojska austriackie po rozbiorach Polski. Wcześniej do zwalczania zbójnictwa używano tzw. harników. Harnikami byli ułaskawieni przestępcy, z których tworzono grupę zbójecką do zwalczania zbójnictwa. Otrzymywali oni nawet niewielki żołd równy połowie żołdu piechura.

Opinia o zbójnikach jako "szlachetnych złoczyńcach" kształtowała się przede wszystkim na początku XX w. pod wpływem literatury neoromantycznej. Jej źródłem były legendy góralskie.

W wielu polskich utworach literackich występuje motyw zbójnictwa i postaci zbójników. Najwcześniej wprowadził do swoich utworów ,,bieszczadników" Wacław Potocki w XVII wieku, opisując bandyckie napady i okrutne zachowania górali (Schowanie nowomodne, Zamek szymbarski). Późniejsi autorzy to m.in. Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Tetmajer.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.