Etna

  1. Oficjalna nazwa wpisana na listę UNESCO
  2. Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Etna (łac. Aetna; scn. Mungibeddu, Muntagna lub Mongibello) – czynny stratowulkan we Włoszech, na wschodnim wybrzeżu Sycylii. Jest to obecnie najwyższy i największy w Europie stożek wulkaniczny.

Etna zajmuje powierzchnię co najmniej 1250 km². Wulkan zaczął powstawać ok. 500 tys. lat temu. Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z ok. 1500 roku p.n.e.; szacuje się, że od tamtego czasu do dziś było ponad 200 wybuchów. Aktualna wysokość to ok. 3340 m n.p.m. (z uwagi na aktywność wulkanu wartość ta ulega ciągłym zmianom).

Od 1987 roku część obszarów Etny chroniona jest poprzez Park Regionalny Etna. W 2013 roku wulkan został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Etna
Etna z Katanią na pierwszym planie

Etna z Katanią na pierwszym planie
Państwo  Włochy
Położenie Sycylia
Wysokość ok. 3340 (wskutek wybuchów ulega zmianom) m n.p.m.
Wybitność ok. 3340 m
Położenie na mapie Sycylii
Mapa lokalizacyjna Sycylii
Etna
Etna
Położenie na mapie Włoch
Mapa lokalizacyjna Włoch
Etna
Etna
Ziemia37°45′18″N 14°59′42″E/37,755000 14,995000
Etna[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
View of Mount Etna from Reggio Calabria - Italy - 10 Feb. 2017 - (1)
Państwo  Włochy
Typ przyrodniczy
Spełniane kryterium VIII
Numer ref. 1427
Region[b] Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2013
na 38. sesji
37°43′46″N 15°00′17″E/37,729444 15,004722

Etymologia

Istnieje kilka teorii dotyczących pochodzenia nazwy wulkanu.

Słowo może pochodzić od wymowy greckiego Aitna (Αίτνη) pochodzącego od słowa wywodzącego się z klasycznego języka greckiego αἴθω (aitho czyli palić[a])[1][2].

Niemniej tę teorię odrzuca Adrian Room w swojej książce Placenames of the World i twierdzi, że Etna pochodzi od fenickiego słowa attano (piec, palenisko[b])[3][4].

Rzymianie nazywali Etnę – Aetna, natomiast Arabowie Dżabal al burkan lub Dżabal Aṭma Ṣiqilliyya (wulkan lub najwyższa góra Sycylii[c])[1].

Później wulkan nazywano Mons Gibel, co było połączeniem dwóch słów określających górę – łacińskiego mons i arabskiego gibel[1].

Na Sycylii stosuje się również nazwy Mungibeddu (odniesienie do dwóch centralnych kraterów), Muntagna (w skrócie można to tłumaczyć jako góra[d]) lub Mongibello[1][5][4]. Według jednej z teorii nazwa Mongibello wywodzi się od słowa Milciber (qui ignem mulcet – kto uspokaja ogień), jednej z łacińskich nazw góry, używanej, by zakląć destrukcyjne moce wulkanu[1]. Współcześnie, nazwa Mongibello używana jest dla określenia samego szczytu Etny[1].

Geologia

Powstanie i budowa

Etna SPOT 1176
Zdjęcie satelitarne Etny
Destructive plate margin
Powstawanie wulkanów w pobliżu strefy subdukcji

Stratowulkan powstał w późnym plejstocenie i holocenie, jest tym samym najstarszym stratowulkanem na Ziemi. Leży na geologicznie złożonym obszarze, znajduje się nad strefą subdukcji euroazjatyckiej i afrykańskiej płyty tektonicznej w okolicy trzech lokalnych uskoków Tindari-Giardini, Comiso-Messina, M. Kumeta-Alcantara na granicy podwodnej Maltańskiej Skarpy (ang. Malta Escarpment)[6][7][8][9].

Pierwsze erupcje wulkanu miały miejsce u jego obecnych podstaw, gdzie wykryto obecność jednej ze skał bazaltowych – toleitu. Skały te stanowią niewielki procent skał, z których zbudowany jest wulkan i powstały w wyniku podwodnych erupcji szczelinowych około 500 000 lat temu[9][10][11].

Wulkan formował się w kierunku osi zachodniej i tak w wyniku kolejnych erupcji i wypełniania się zatoki zastygłą lawą powstał stożek wulkaniczny noszący nazwę Callanna (ok. 168–100 tys. lat temu), przez kolejne lata w kierunku zachodnim uformowały się stożki Trifoglietto I, który został pokryty przez Trifoglietto II (ok. 80–64 tys. lat temu). W wyniku zapadnięcia się Trifoglietto II powstała kaldera Valle del Bove[11][10][12].

Wulkan, jaki można zaobserwować obecnie, zaczął formować się ok. 34–30 tys. lat temu, powstały stożek noszący nazwę Ellittico w wyniku potężnej eksplozji ok. 20–15 tys. lat temu utworzył kalderę o średnicy ok. 4 km o tej samej nazwie[13]. W miejscu tej kaldery rozpoczęło się tworzenie stożka nazywanego Mongibello, który dziś góruje nad Sycylią[11][10].

Wulkan zbudowany jest głównie z trachitów i bazaltów[14].

Obecny kształt

Etna zajmuje powierzchnię co najmniej 1250 km² przy obwodzie ponad 135 km. Stratowulkan rozciąga się od północy na południe i przypomina kształtem elipsę o wymiarach 47 km na 38 km[15]. Na wschodnim stoku widoczna jest charakterystyczna kaldera Valle del Bove o stromych ścianach, głębokości do 1000 m i wymiarach około 5 x 10 km w kształcie podkowy otwartej na wschód[16]. Kaldera zajmuje powierzchnię 35 km² przy obwodzie około 18 km[17].

Wysokość Etny sięga ok. 3340 m n.p.m. (północno-wschodni krater) i jest to wartość, która z uwagi na aktywność wulkanu ulega ciągłym zmianom. W 1932 roku podawano wysokość 3263 m n.p.m., w 2004 roku wartość ta wynosiła 3350 m n.p.m. natomiast w 1865 roku wysokość prawdopodobnie wynosiła ok. 3390 m n.p.m.[18][19][20]

Etna ma cztery główne kratery[21][22]:

  • Bocca Nuova oraz Voragine, które utworzyły się z centralnego krateru odpowiednio w 1945 i 1968 roku
  • Krater północno-wschodni, który powstał w 1911 roku (tu jest najwyższy punkt wulkanu Etna)
  • Krater południowo-wschodni, który powstał w 1971 roku

Na zboczach Etny można znaleźć ponad 270 innych nieaktywnych już kraterów bocznych.

Erupcje

EtnaHaus
Dom zniszczony przez lawę na zboczach Etny
Etna Volcano Paroxysmal Eruption July 30 2011 - Creative Commons by gnuckx (5992115125)
Katania z widoczną w tle płynącą lawą
Etna eruption seen from the International Space Station
Erupcja z 2002 roku

Etna jest jednym z najbardziej aktywnych wulkanów na świecie i stanowi realne zagrożenie dla mieszkańców rejonu. Przez prawie cały czas można obserwować jego aktywność w postaci wydobywających się gazów i pary, a w czasie erupcji wyrzucanie materiałów piroklastycznych w tym bomb wulkanicznych czy popiołu[23].

W rejonie wulkanu zamieszkuje odpowiednio[16]:

  • w odległości 5 km – 78 osób;
  • w odległości 10 km – 3291 osób;
  • w odległości 30 km – 1 016 540 osób;
  • w odległości 100 km – 3 052 770 osób.

Bezpośrednio u podnóża wulkanu znajdują się miejscowości: Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Linguaglossa, Maletto, Mascali, Milo, Nicolosi, Pedara, Piedimonte Etneo, Ragalna, Randazzo, Sant’Alfio, Santa Maria di Licodia, Trecastagni, Viagrande, Zafferana Etnea. Według danych z 2001 roku łączna liczba mieszkańców tych gmin wynosiła 213 228 z czego najwięcej w leżącym po południowej stronie wulkanu Adrano – 34 490.

Aktywność wulkaniczna Etny jest jedną z najlepiej udokumentowanych na świecie[24]. Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z około 1500 roku p.n.e.; szacuje się, że od tamtego czasu do dziś miało miejsce ponad 200 wybuchów. W latach od 1500 p.n.e. do 1699 n.e – 71 erupcji, z czego 14 przed narodzeniem Chrystusa[19]. Za najpotężniejszą uważa się erupcję trwającą od 11 marca do 11 lipca 1669 roku, w trakcie której wulkan wyrzucił ogromne ilości lawy (pokryła ona powierzchnię około 37 km²[25]) i materiału piroklastycznego. Lawa pokonała ok. 16 km, niszcząc po drodze kilka wsi. Ostatecznie dotarła do morza oraz miasta Katania, częściowo je niszcząc[19][7]. Podczas tej erupcji próbowano zmienić bieg płynącej lawy poprzez wykopanie rowu; była to pierwsza taka próba na świecie[25][7].

Erupcje do 1579 roku

Potwierdzone daty historycznych erupcji do roku 1579[16][26]:

  • 1400 p.n.e
  • 695 p.n.e
  • sierpień 479 p.n.e
  • 475 p.n.e
  • marzec–kwiecień 425 p.n.e
  • 396 p.n.e
  • 140 p.n.e
  • 135 p.n.e
  • 122 p.n.e
  • 49 p.n.e
  • 44 p.n.e
  • 36–35 p.n.e
  • 32 p.n.e
  • około 10-20 n.e
  • 38–40 n.e
  • 1–9 luty 252 n.e
  • 1062–1064 n.e
  • 4 luty 1169 n.e
  • 1284–1285 n.e
  • 28 lipiec–sierpień 1329 n.e
  • 5–6 sierpień 1381 n.e
  • 8–25 listopad 1408 n.e
  • 1444 n.e
  • 25 września 1446 n.e
  • 21 września 1447 n.e
  • 1493–1500 n.e
  • 22 marca-kwietnia 1536 n.e
  • 10 maj–lipca/sierpnia 1537 n.e
  • listopad/grudzień 1566 n.e
  • wrzesień 1579 n.e

Erupcje od 1603

Potwierdzone erupcje od roku 1603[16][27][28][29]:

Park Regionalny Etna

17 marca 1987 roku został utworzony obszar chroniony obejmujący wulkan w postaci Parku Regionalnego Etna. Park został utworzony w celu ochrony krajobrazu w związku ze wzrastającą tu obecnością człowieka. Powierzchnia parku wynosi 580 km² i leży on na terenach gmin: Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Linguaglossa, Maletto, Mascali, Milo, Nicolosi, Pedara, Piedimonte Etneo, Ragalna, Randazzo, Sant’Alfio, Santa Maria di Licodia, Trecastagni, Viagrande, Zafferana Etnea[30].

Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily
Etna i Rocca di Salvatesta, Góry Pelorytańskie

Na terenie parku znajduje się blisko 200 jaskiń utworzonych w wyniku płynącej lawy, wykorzystywane były one przez ludzi zamieszkujących te tereny jako schronienie, miejsca pochówków lub miejsca do składowania śniegu[31].

W 2013 roku wulkan został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[32].

Flora

Łączna liczba gatunków roślin na terenie samego parku wynosi około 430, z czego 35 gatunków endemicznych dla Sycylii i Włoch oraz 12 dla obszaru Etny[33]. Występowanie roślinności wokół wulkanu zależne jest głównie od wysokości i tak wyróżnić można cztery główne strefy w obrębie Etny[f]:

  • strefa roślinności rozciągająca się poniżej 1000–1100 m n.p.m.
  • strefa roślinności rozciągająca się od ok. 1000–1100 m n.p.m. do ok. 1400–1450 m n.p.m.
  • strefa roślinności rozciągająca się od ok. 1400–1450 m n.p.m. do ok. 2200–2250 m n.p.m.
  • strefa roślinności najwyższa rozciągająca się powyżej 2200–2250 m n.p.m.

Strefa do 1000–1100 m n.p.m.

Obszary te zostały głównie zdominowane przez roślinność rozpowszechnioną przez człowieka. Można tu spotkać: gaje cytrusowe, oliwne, migdałowe, pistacjowe oraz drzewa owocowe[34][14]. Z konkretnych gatunków można tu natrafić na Euphorbia Dendrides z rodziny wilczomleczowate, Genista Aetnensis z Janowców, dąb ostrolistny, chmielograb europejski, wawrzyn szlachetny, wiązowiec południowy, Celtis tournefortii z wiązowców, pistacja terpentynowa czy dąb burgundzki[34].

Strefa od ok. 1000–1100 m n.p.m. do ok. 1400–1450 m n.p.m.

Pinus negra on Etna 2
Sosna czarna na stoku Etny.

W tym pasie wysokości można spotkać takie gatunki roślin jak: endemiczna Betula aetnensis (brzoza), sosna czarna, buk zwyczajny, topola osika, kasztan jadalny czy występujące na starych podłożach lawy dąb ostrolistny[35][36]. Z mniejszych roślin orlica pospolita, omieg wschodni, klinopodium pospolite czy Daphne laureola z rodzaju wawrzynek[36].

Strefa od ok. 1400–1450 m n.p.m. do ok. 2200–2250 m n.p.m.

Strefa ta jest określana jako pas lasów bukowych, gdyż to właśnie ten gatunek zdominował tę strefę wysokości. Lasy bukowe głównie można spotkać na stokach północnym i północno-wschodnim. Pojedyncze drzewa można spotkać nawet na 2400 m n.p.m., obecność buków na tej wysokości i szerokości geograficznej jest wyjątkowa dla całej Europy[37]. Oprócz buków można tu natrafić na takie gatunki jak sosna czarna czy brzozy. Z mniejszych roślin Berberis aetnensis z rodzaju berberys, jałowiec pospolity, mydlnica sycylijska czy szczaw Rumex Aetnensis[37][38].

Strefa roślinności powyżej 2200–2250 m n.p.m.

Na tych wysokościach występują już zazwyczaj murawy wysokogórskie, powyżej ok. 3000 m n.p.m. dominuje zastygła lawa i tzw. pustynia wulkaniczna[39][14].

Niemniej mimo niesprzyjających warunków można tu spotkać takie gatunki roślin jak endemiczna Astracantha sicula, na skałach można natrafić na wymieniony wcześniej Berberis aetnensis. Ponadto Genista aetnensis, Adenocarpus bivonii, wiechlina cebulkowata czy Galium aetnicum z rodzaju przytulia[40][41]. Powyżej wysokości ok. 2450 m n.p.m. roślinność zaczyna występować zdecydowanie rzadziej, na wysokości 2900–2950 m n.p.m. można natrafić jeszcze na Hypochoeris robertia z rodzaju prosienicznik czy endemiczne Anthemis aetnensis (rumian), Senecio aetnensis, Rumex aetnensis, Cerastium aetneum[40].

Oprócz tego, w niższych partiach tego obszaru występują pojedyncze sztuki drzew takich jak wymieniony wcześniej buk czy topola osika[41][37].

Fauna

Duży obszar, zróżnicowanie wysokości oraz terenów (lasy, bagna, łąki czy skalne półki) mają wpływ na dużą bioróżnorodność zwierząt zamieszkujących obszar Etny. Można tym samym wyróżnić wiele gatunków ssaków, ptaków oraz gadów i płazów[42].

Ssaki

Cucciolo di volpe rossa dell'etna
Lis rudy na południowym zboczu Etny.

Z ssaków spotkać można spotkać takie gatunki jak: lis rudy, żbik europejski, łasica pospolita, tchórz zwyczajny, kuna leśna, popielica szara, żołędnica europejska, jeżozwierz afrykański, kret apeniński, jeż zachodni, Lepus corsicanus z rodziny Lepus, królik europejski. Do tego można wyróżnić osiem gatunków nietoperzy[42], w tym: borowiec wielki, nocek duży, gacek brunatny czy Miniopterus schreibersii[43].

Awifauna

Więcej niż połowa ptaków gniazdujących na Sycylii, gniazduje w okolicy wulkanu Etna[43], są to m.in. takie gatunki jak: płomykówka zwyczajna, pójdźka zwyczajna, syczek zwyczajny, uszatka zwyczajna, pustułka zwyczajna, puszczyk zwyczajny, sokół wędrowny, myszołów zwyczajny, krogulec zwyczajny, orzeł przedni, dudek, sosnówka, wierzbówka zwyczajna, czapla nadobna, potrzeszcz i wiele innych[43].

Gady i płazy

Z gadów takie gatunki jak: żółw błotny, żółw grecki, gekon turecki, gekon murowy, zaskroniec zwyczajny, gniewosz plamisty, natomiast z płazów podgatunek salamandry plamistejSalamandra salamandra gigliolii, ropucha szara, ropucha zielona czy Discoglossus pictus z rodzaju Discoglossus[43].

Turystyka i rolnictwo

Turystyka

Etna ski
Stok narciarski na zboczu Etny

Etna odgrywa ważną rolę dla turystyki na Sycylii, a przede wszystkim dla prowincji Katania. Zimą zaśnieżony szczyt i zbocza przyciągają narciarzy, jednym z kurortów narciarskich leżącym na północnym stoku jest Piano Provenzana z 5 wyciągami i 4 trasami w Linguaglossa[44][45]. Do tego wiele okolicznych muzeów, a przede wszystkim krajobraz wulkanu Etna z możliwością wycieczek pieszych, rowerowych czy konnych wpływa na liczbę turystów[46].

Według danych dotyczących przepływu turystów dla Parku Regionalnego Etna pomiędzy 2001 a 2007 rokiem zanotowano 77% przyrost liczby turystów, natomiast względem 2007 a 2010 z kolei spadek o 11%. Na 2010 rok liczba turystów wynosiła 79 178 natomiast liczba dób hotelowych 255 471 (64% turystów skorzystało z hoteli 3 gwiazdkowych[47])[48]. Poniżej dane z poszczególnych lat[48]:

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Liczba turystów 70 036 72 639 84 130 102 588 109 009 116 583 113 109 92 467 83 351 79 178
Doby hotelowe 196 266 199 838 252 492 288 234 320 921 337 559 347 350 317 860 280 562 255 471

Rolnictwo

Z uwagi na żyzną glebę zbocza oraz rejony obszaru wulkanu Etna wykorzystywane są do uprawy winorośli, pomarańczy czy oliwek[49].

Winnicom powstającym na zboczach Etny od wieków (Grecy posiadali tu swoje winnice już w VI w. p.n.e.) sprzyja żyzna wulkaniczna gleba (skały magmowe pokryte cienką warstwą gleby powierzchniowej) oraz duża dobowa różnica temperatur – dzięki czemu winogrona długo dojrzewają (zbiór z najwyżej położonych winnic odbywa się w drugiej połowie listopada). Winnice zajmują obecnie obszar około 2900 hektarów z czego 1100 w apelacji DOC Etna. Główni producenci wina z Etny: Benanti, Tenuta delle Terre Nere, Passopisciaro czy Cottanera[50][51].

Oprócz winnic, zbocza wulkanu Etna pełne są gajów oliwnych, cytrusowych czy figowych. Gaje cytrusowe występują od poziomu morza do ok. 550 m n.p.m. Podobnie jak w przypadku winnic, gaje oliwne czy figowe były tu uprawiane już przez Greków po skolonizowaniu Sycylii[52][53].

Mitologia

Według mitologii greckiej wulkan Etna powstał w konsekwencji walki Zeusa z Tyfonem. Zeus pokonał Tyfona przywalając go górą Etna. Erupcje wulkanu to płomienie jakie wyziewa potwór lub resztki piorunów Zeusa[54][55].

Prawdopodobnie wulkan jest miejscem, gdzie Hefajstos miał jedną ze swoich kuźni[54][56][57].

Możliwe, również że Demeter szukając córki odpaliła pochodnie od ogni wulkanu Etna[58].

Uwagi

  1. ang.: to burn.
  2. ang.: furnace.
  3. ang.: volcano lub Sicily’s highest mountain.
  4. ang.: mountain.
  5. a b Przybliżone wartości.
  6. Występowanie roślinności w mniejszym stopniu zależy również od położenia stoku oraz jego nachylenia, stąd trudno wyznaczyć konkretne granice poszczególnych stref.

Przypisy

  1. a b c d e f Puglisi A. i inni ↓, s. 26.
  2. Woodhouse's English-Greek Dictionary Page Image. artflx.uchicago.edu. [dostęp 2015-07-16].
  3. Volcano – Podictionary Word of the Day (ang.). [dostęp 2015-07-16].
  4. a b Lopes ↓, s. 211–212.
  5. Etna (Mongibello): Climbing, Hiking & Mountaineering: SummitPost. summitpost.org. [dostęp 2015-07-22].
  6. Global Volcanism Program: Etna – Background. volcano.si.edu. [dostęp 2015-07-16].
  7. a b c Mount Etna Volcano, Italy: Map, Facts, Eruption Pictures. geology.com. [dostęp 2015-07-16].
  8. Sicily-Malta Escarpment, Undersea Features - Geographical Names, map, geographic coordinates. geographic.org. [dostęp 2015-07-22].
  9. a b fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord – Mount Etna's volcanological evolution: the beginning, the tholeiitic period. guidetnanord.com. [dostęp 2015-07-22].
  10. a b c Guida naturalistica della Provincia di Catania (wł.). messinacity.com. [dostęp 2015-09-02].
  11. a b c Lopes ↓, s. 212.
  12. fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord – Mount Etna's volcanological evolution: growth, the alkaline period. guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  13. The geological history of Mount Etna – Sistema Rischio Vulcanico. srv1.rm.ingv.it. [dostęp 2015-09-02].
  14. a b c Etna. Encyklopedia PWN. [dostęp 2015-07-16].
  15. Puglisi A. i inni ↓, s. 27.
  16. a b c d Global Volcanism Program: Etna – Additional data. volcano.si.edu. [dostęp 2015-07-16].
  17. L'Etna – la valle del Bove. cataniaperte.com. [dostęp 2015-09-02].
  18. Etna (ang.). britannica.com. [dostęp 2015-07-16].
  19. a b c Renato Cristofolini: L’Etna nell’ambito del vulcanismo terrestre (wł.). [dostęp 2015-07-16].
  20. Puglisi A. i inni ↓, s. 29.
  21. Boris Behncke: INGV - Sezione di Catania. ct.ingv.it. [dostęp 2015-07-16].
  22. Lopes ↓, s. 219.
  23. Etna (pol.). [dostęp 2015-07-16].
  24. Global Volcanism Program: Etna – General Information. volcano.si.edu. [dostęp 2015-07-16].
  25. a b Lopes ↓, s. 213.
  26. Tanguy J. i inni ↓, s. 4.
  27. Etna volcano news and eruption updates / 3 Nov - 12 Dec 2015, volcanodiscovery.com [dostęp 2015-12-20].
  28. Tanguy J. i inni ↓, s. 6-8.
  29. Puglisi A. i inni ↓, s. 44.
  30. Parco dell'Etna: The Protected Area. parks.it. [dostęp 2015-09-02].
  31. Parco dell'Etna: Points of Interest. parks.it. [dostęp 2015-09-02].
  32. UNESCO: Mount Etna (ang.). [dostęp 2017-09-03].
  33. Puglisi A. i inni ↓, s. 22 Annex 8.
  34. a b fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - the flora of Mount Etna, low mediterranean plain. guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  35. Puglisi A. i inni ↓, s. 58.
  36. a b fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - the flora of Mount Etna, mountainous mediterranean plain. guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  37. a b c Puglisi A. i inni ↓, s. 59–63.
  38. fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - the flora of Mount Etna, high mediterranean plain. guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  39. Puglisi A. i inni ↓, s. 59-63.
  40. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 64–65.
  41. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 68.
  42. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 69.
  43. a b c d Puglisi A. i inni ↓, s. Annex 7 Zoological study.
  44. Etna. jedziemynasycylie.pl. [dostęp 2015-09-02].
  45. Mount Etna Nord Piano Provenzana Linguaglossa Ski Resort Guide, Location Map & Mount Etna Nord Piano Provenzana Linguaglossa ski holiday accommodation. snow-forecast.com. [dostęp 2015-09-02].
  46. Puglisi A. i inni ↓, s. 125.
  47. Puglisi A. i inni ↓, s. 133.
  48. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 127.
  49. Puglisi A. i inni ↓, s. 101.
  50. Etna – wina jak wulkan gorące. magazynwino.pl. [dostęp 2015-09-03].
  51. The Wines of Mount Etna: From High-altitude, Volcanic Vineyards Come Wines with Attitude – Wine Words Wisdom. winewordswisdom.com. [dostęp 2015-09-03].
  52. Chester ↓, s. 19.
  53. Chester ↓, s. 58.
  54. a b Kubiak ↓, s. 79.
  55. Kubiak ↓, s. 111.
  56. Kubiak ↓, s. 299.
  57. Kubiak ↓, s. 303.
  58. Kubiak ↓, s. 216.

Bibliografia

(11249) Etna

(11249) Etna (1971 FD) – planetoida z pasa głównego asteroid okrążająca Słońce w ciągu 7,89 lat w średniej odległości 3,96 j.a. Odkryta 24 marca 1971 roku. Nazwa planetoidy pochodzi od nazwy wulkanu na Sycylii.

Achille Etna Michallon

Achille Etna Michallon (ur. 22 października 1796 w Paryżu, zm. 24 września 1822 tamże) – francuski malarz pejzażysta.

Był synem rzeźbiarza Claude`a Michallona (1751-99), który zmarł trzy lata po narodzinach syna. Później zajmował się nim wuj, również rzeźbiarz, Guillaume Francin (1741-1830). Artysta studiował w pracowni Davida i Valenciennesa, w 1817 zdobył pierwsze w historii Prix de Rome w kategorii pejzażu historycznego. Po trzyletnim pobycie we Włoszech (1818-1821) powrócił do Paryża i założył własne studio malarskie. Jego uczniami byli Jean-Baptiste Camille Corot i Léon Fleury. Michallon zmarł przedwcześnie w wieku 26 lat na zapalenie płuc, był jednym z najbardziej obiecujących pejzażystów swojego pokolenia.

Achille Etna Michallon malował pejzaże o surowej kompozycji i chłodnej palecie, pod wyraźnym wpływem malarstwa XVII-wiecznego. Jego prace odznaczają się dbałością o efekty świetlne i przestrzenne.

Cirneco dell'Etna

Cirneco Dell'Etna – rasa psów, należąca do grupy szpiców i psów pierwotnych, zaklasyfikowana do sekcji pierwotnych ras myśliwskich. Nie podlega próbom pracy.

Etna (album)

Etna – siódmy album studyjny zespołu Bajm wydany 6 września 1995 roku nakładem wytwórni Starling S.A. Spośród dotychczasowych albumów wyróżniał się dynamicznością utworów i zastosowaniem ciężkich brzmień. Od czasu Etny istnieje stały skład zespołu.

5 sierpnia 2000 roku wydano reedycję albumu ze zmienioną szatą graficzną.

Etna (piosenkarka)

Etna, właśc. Joanna Kaczanowska z domu Kurnicka (ur. 24 listopada 1975 w Białymstoku) – polska piosenkarka muzyki disco polo.

Etna (zespół muzyczny)

Etna Kontrabande – zespół muzyczny założony w 1999 r. Grają muzykę reggae z elementami rocka, ska, muzyki elektronicznej.

Ferrovia Circumetnea

Ferrovia Circumetnea – regionalna wąskotorowa linia kolejowa we wschodniej Sycylii, okrążająca wulkan Etna. Budowę pierwszego odcinka Catania Borgo – Adernò rozpoczęto w 1889, a do użytku został on oddany w 1895Linia ma około 110 km długości i zatacza prawie pełen okrąg wokół wulkanu Etna. Początkowa stacja znajduje się w Katanii (stacja Catania Borgo), a końcowa w miejscowości Riposto, około 28 km na północny wschód od Katanii. Przejazd bez przesiadek zajmuje około 3 godzin.

Przez kilkadziesiąt lat początkową stacją kolei była Catania Porto, w południowej części miasta. Od 1999 około 4-kilometrowy odcinek Porto – Borgo przeniesiono pod ziemię, tworząc w ten sposób linię nowego metra, zaś kolej Circumetnea startuje od stacji Borgo.

Zarówno metro katańskie, jak i kolej Circumetnea, obsługiwane są przez przewoźnika o tej samej nazwie – Ferrovia Circumetnea (w skrócie FCE).

Hefajstos

Hefajstos (stgr. Ἥφαιστος Hephaistos, łac. Vulcanus) – w mitologii greckiej bóg ognia, kowali i złotników. Hefajstos był uważany za syna Zeusa i Hery lub według innej wersji samej Hery. Opiekun rękodzielników. W mitologii rzymskiej jego odpowiednikiem jest Wulkan.

Pracował w kuźni, którą najczęściej umieszczano we wnętrzu wulkanu Etna. Dziełem Hefajstosa były tarcza, berło oraz pioruny dla Zeusa, zbroja Achillesa oraz strzały Erosa. Hefajstos był kulawy, ponieważ został zrzucony przez Zeusa z Olimpu, gdy wstawił się za matką wiszącą na tej górze, na wyspę Lemnos i wówczas złamał nogę. Zaopiekowała się nim bogini morska Tetyda. Po dziewięciu latach sprowadził go na Olimp Dionizos – bóg wina. W nagrodę od Zeusa dostał żonę, piękną i niewierną Afrodytę.

Wiadomość o zdradzie boskiej żony Afrodyty dokonanej z Aresem bardzo rozgniewała kowala. Wymyślił podstęp, do którego potrzebował bardzo mocnej, a jednocześnie tak cienkiej, że aż niewidocznej sieci. Po wykonaniu takowej, gdy Afrodyta i Ares spali razem w łóżku, Hefajstos złapał ich w sieć i wystawił na pośmiewisko przed innymi bogami na górze Olimp. Zeus przekonał jednak Hefajstosa, aby wypuścił kochanków, o ile Ares zapłaci grzywnę.

Obszar kultu bóstwa obejmował wyspy wulkaniczne (Lemnos, Sycylia). Z pobytem w wulkanie boga wiąże się powiedzenie mieszkańców tamtejszych terenów. Zawsze gdy unosił się dym, swą pracę miał zaczynać najpracowitszy z bogów.

Hrabstwo Huntington

Hrabstwo Huntington (ang. Huntington County) – hrabstwo w stanie Indiana w Stanach Zjednoczonych.

Hrabstwo Siskiyou

Hrabstwo Siskiyou (ang. Siskiyou County) – hrabstwo w stanie Kalifornia w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity hrabstwa obejmuje powierzchnię 6347,46 mil² (16 439,84 km²). Według szacunków United States Census Bureau w roku 2009 miało 44 634 mieszkańców.

Hrabstwo powstało w 1852 roku.

Na jego terenie znajdują się:

miejscowości – Dorris, Dunsmuir, Etna, Fort Jones, Montague, Mount Shasta, Tulelake, Weed, Yreka

CDP – Carrick, Edgewood, Gazelle, Greenview, Grenada, Happy Camp, Hornbrook, McCloud, Macdoel, Mount Hebron, Tennant.

Kaoma

Kaoma – francuski zespół muzyczny wykonujący zouk i muzykę latynoamerykańską, założony w 1989 roku. Muzyka, jaką prezentuje, to mieszanka rytmów boliwijsko-brazylijskich.

Nie wszyscy członkowie zespołu pochodzili z Francji. Główna wokalistka Loalwa Braz urodziła się w 1953 roku, była brazylijską piosenkarką zamieszkałą w Paryżu. Podobnie Fania, chórzystka w zespole, pochodzi z Senegalu.

Obecnie w składzie znajduje się Chyco Dru, Jacky Arconte, Etna Brasyl, Dyami i Alan Hoy. Pod koniec lat 90. z zespołu odeszła Loalwa Braz.

W 1989 roku Kaoma wydała taneczny przebój „Lambada”. Piosenka zadebiutowała na 46. pozycji w Billboard Hot 100, następnie osiągając 4. miejsce w UK Singles Chart. Utwór jednak jako pierwsza wykonała boliwijska grupa folkowa „Los Kjarkas” w 1981 roku pod tytułem „Llorando se fue”. W tym samym roku został wydany debiutancki album Worldbeat.

W 1991 roku ukazał się album Tribal Pursuit, z którego wydano single „Danca Tago Mago”, „Mamae Afrika” i „Moço do dende”.

Katania

Katania (wł. Catania) – miasto i port we Włoszech, w regionie Sycylia, w prowincji Katania, u podnóża Etny.

Według danych na rok 2004 gminę zamieszkiwały 306 464 osoby, 1702,6 os./km².

Krater wulkaniczny

Krater wulkaniczny – zagłębienie u wylotu komina wulkanicznego, znajdujące się zwykle na szczycie stożka wulkanicznego, czasami także na jego zboczach, gdzie stanowią wyloty kominów stożków pasożytniczych. Przez krater wydobywają się lawa i gazy wulkaniczne wraz z cząstkami wulkanicznymi i pyłami.

Krater może przybierać różne kształty, np. lejkowate czy miskowate. Średnica największych kraterów ziemskich może przekraczać 1,5 kmWulkan może mieć jeden lub więcej kraterów (np. Etna ma ich kilkaset[potrzebny przypis]).

Lotus Cars

Lotus Cars, oficjalnie Lotus Car Limited – brytyjskie przedsiębiorstwo branży motoryzacyjnej, zajmujące się produkcją samochodów sportowych i wyścigowych. Przedsiębiorstwo ma swoją siedzibę w Norfolk w Anglii. Od 1996 roku właścicielem Lotusa była malezyjska firma Proton. W 2017 roku większościowy pakiet akcji Lotusa przejął chiński koncern Geely. Samochody Lotus cechuje prostota wykonania, świetne prowadzenie i niewielka masa pojazdów.

Lotus Etna

Lotus Etna – concept car zaprojektowany przez Giorgetto Giugiaro z firmy Italdesign na zlecenie Lotus Cars. Samochód został zaprezentowany na Birmingham Motorshow. Nadwozie było oparte na Lotusie Esprit, chociaż rozstaw osi był większy o siedem centymetrów. Lotus umieścił w modelu nowy, zamontowany wzdłużnie silnik V8 o pojemności 3946 cm³, który osiągał moc maksymalna 335 KM. Model mógł rozpędzić się do 290 km/h. Samochód nigdy nie wszedł do seryjnej produkcji, a wybudowano tylko jeden egzemplarz modelu.

Marina Militare

Marina Militare – marynarka wojenna Włoch istniejąca od roku 1946, kiedy zastąpiła poprzednią Regia Marina – marynarkę wojenną Królestwa Włoch.

Młodzieżowe Mistrzostwa Polski w piłce nożnej plażowej

Młodzieżowe Mistrzostwa Polski w piłce nożnej plażowej – zawody piłki nożnej plażowej rozgrywane corocznie od 2006 roku organizowane pod patronatem Polskiego Związku Piłki Nożnej w celu wyłonienia najlepszej drużyny młodzieżowej (aktualnie do 21 roku życia) w Polsce. Do 2008 roku za organizację tych rozgrywek odpowiedzialna była struktura Beach Soccer Polska. Pomimo zawirowań wokół sytuacji piłki plażowej w Polsce organizacja Beach Soccer Polska organizowała jeszcze turnieje w 2009 oraz 2010 roku. Jednocześnie PZPN organizował w tych latach swoje konkurencyjne zawody, które miały status oficjalnych.

Sycylia

Sycylia (łac. Sicilia, wł. Sicilia, w starożytności Trinacria) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 710 km²), położona na południe od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska. Zamieszkuje ją około 5 milionów mieszkańców.

Razem z wyspami Wyspy Liparyjskie, Egady, Wyspy Pelagijskie i Pantelleria tworzy od 1946 roku region autonomiczny we Włoszech (o powierzchni 25,7 tys. km² i 5,1 mln ludności). Najwyższym wzniesieniem na wyspie jest wulkan Etna (3323 m n.p.m.). Na wyspie panuje klimat śródziemnomorski. Rozbudowana sieć rzeczna, największe rzeki to: Salso, Simeto, Platani. Region Sycylia był podzielony na 9 prowincji: Palermo, Katania, Mesyna, Syrakuzy, Trapani, Ragusa, Caltanissetta, Agrigento i Enna, które zostały zlikwidowane w sierpniu 2015.

Wulkan

Wulkan (z łac. Vulcanus – imię rzymskiego boga ognia) – miejsce na powierzchni Ziemi, z którego wydobywa się lawa, gazy wulkaniczne (solfatary, mofety, fumarole) i materiał piroklastyczny. Terminu tego również używa się jako określenie form terenu powstałych wskutek działalności wulkanu, choć bardziej poprawne są takie terminy jak: góra wulkaniczna, stożek wulkaniczny, kopuła wulkaniczna czy wulkan tarczowy.

lp data wypływ lawy

(mln m³)[e]

materiał piroklastyczny

(mln m³)[e]

1 1603–1610 brak danych brak danych
2 od 28 lipca 1607 brak danych brak danych
3 6 lutego–3 maja 1610 30 3
4 3 maja - 15 sierpnia 1610 90 0-1
5 1 lipca 1614–1624 1000 2
6 1619 brak danych brak danych
7 18 grudnia 1634–lipiec 1636 180 1
8 20 listopada 1646 - 17 stycznia 1647 160 7
9 17 stycznia 1651–1653 500 brak danych
10 11 marca - 11 lipca 1669 600 250
11 wrzesień 1682 brak danych brak danych
12 14 marca 1689 20 brak danych
13 9, 11 styczeń 1693 brak danych brak danych
14 8 marca - 8 maja 1702 30-40 brak danych
15 1723–1724, 1732–1765 90 brak danych
16 10 - 15 marca 1755 5 brak danych
17 6 lutego–15 marca 1763 15 2
18 19 czerwca - 10 września 1763 65 35
19 28 kwietnia–7 listopada 1766 125 2
20 18 - 31 maja 1780 25 1
21 17, 18, 19, lipca 1787 7 brak danych
22 12 czerwca 1792 - maj 1793 90 1
23 1798–1809 brak danych brak danych
24 15 - 16 listopada 1802 5 1
25 27 marca–9 kwietnia 1809 35 2
26 27 października 1811 - 24 kwietnia 1812 45 4
27 27 maja–1 sierpień 1819 50 4
28 1827 - 1833 brak danych brak danych
29 1–22 listopada 1832 50 3
30 1838–1839, 1842 20 brak danych
31 17–28 listopada 1843 55 3
32 20 sierpnia 1852 - 27 maja 1853 125 12
33 lipiec 1863 1 1
34 30 stycznia - 28 czerwca 1865 90 4
35 27 listopada – 8 grudnia 1868 0 brak danych
36 29 sierpnia 1874 2 1
37 26–27 maja 1879 2 0-1
38 26 maja - 6 czerwca 1879 23 20
39 22–24 marca 1883 0-1 0-1
40 18 maja - 7 czerwca 1886 50 10
41 9 lipca – 29 grudnia 1892 135 8
42 1893 - 1907 0-1 brak danych
43 29, 30 kwietnia–maja, lipca 1908 2 0-1
44 23 marca - 18 kwietnia 1910 51 0-1
45 27 grudnia 1910 – 17 luty 1911 0-1 brak danych
46 10–21 września 1911 41 1
47 1912–1923 brak danych brak danych
48 29 listopada 1918 5 brak danych
49 17 czerwca – 18 lipca 1923 63 0-1
50 2 - 20 listopada 1928 33 1
51 1923–1942 brak danych brak danych
52 30 czerwca 1942 3 0-1
53 24 stycznia – 10 marca 1947 10 0-1
54 1-3 grudnia 1949 5 brak danych
55 25 listopada 1950 – 2 grudnia 1951 137 1
56 29 czerwca 1955 - luty 1964 250 brak danych
57 10 stycznia 1966 – marzec 1971 10 20
58 5 kwietnia - 12 czerwca 1971 43 2
59 30 stycznia – 17 lutego, 11–29 marca 1974 4 2
60 28 września 1974 - 8 stycznia 1977 70 0-1
61 16 czerwca 1977 – 28 marca 1978 brak danych brak danych
62 29 kwietnia – 5 lipca, 23–29 sierpnia, 23–29 listopada 1978 30 brak danych
63 3–9 sierpnia 1979 10 brak danych
64 1, 6 września 1980 – 5, 7 lutego 1980 13 brak danych
65 17–22 marca 1981 18 1
66 28 marca – 6 sierpnia 1983 79 0-1
67 29 kwietnia – 16 października 1984 15 brak danych
68 10 marca – 13 czerwca 1985 25 0-1
69 25–31 grudnia 1985 0–2 brak danych
70 14–24 września 1986 0-1 1
71 30 października 1986 – 25 lutego 1987 71 2
72 27 września – 9 października 1986 43 0–1
73 4,11,14 stycznia; 1 lutego 1990 2 2
74 14 grudnia 1991 – 31 marca 1993 231 0-1
75 1995–1999 7 10
76 4 lutego – 5 listopada 1999 32 0-1
77 4 września 1999 0–1 3
78 17–31 października 1999 17 brak danych
79 2000–2001 46 12
80 17 czerwca – 9 sierpnia 25 5
81 27 października – 28 stycznia 2003 40 30
82 8 marca – 9 listopada 2003
83 12–14 lutego 2004
84 7 września 2004 – 8 marca 2005
85 16–22 grudnia 2005
86 14 lipca – 15 grudnia 2006 45
87 19 marca 2007 – maj 2008 45
88 13 maja 2008 – 4 lipca 2009
89 8 kwietnia 2010
90 25 sierpnia 2010 – 27 kwietnia 2013
91 3 września 2013
92 16 maja 2015
93 grudzień 2015
94 17 maja 2016
95 27 lutego 2017
96 23 sierpnia 2018
97 24 grudnia 2018 - nadal
Obiekty z listy Światowego Dziedzictwa UNESCO we Włoszech
Kulturowe
Przyrodnicze

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.