Endemit

Endemittakson (przeważnie rodzina i niższy) rzadko spotykany, unikatowy dla danego miejsca albo regionu, występujący na ograniczonym obszarze, niestwierdzany poza nim naturalnie[1]. Jako pierwszy definicję endemizmu sformułował w 1820 de Candolle, późniejsi autorzy podawali jednak różne odmienne definicje[2].

Obszar występowania endemitów może stanowić ich dawny areał życiowy (refugium) pozostały po minionym okresie geologicznym. Przyczyną endemizmu może być również bariera przestrzenna, np. na izolowanych wyspach, gdzie z powodu geograficznej izolacji, czyli braku kontaktu ze swoim gatunkiem (paleoendemity), wraz z nowymi warunkami życia przez dostatecznie długi okres wyewoluowały formy zupełnie różne od gatunków nieodizolowanych (neoendemity)[2][3][4]. Paleoendemity często stanowią niewielki odsetek gatunków na danym terenie, lecz otrzymują więcej uwagi i specjalną ochronę. W większości w literaturze gatunki określane jako endemity są neoendemitami[4]. Stopień oddzielenia się danego taksonu od określonej linii rozwojowej można ustalić z pomocą filogenetyki molekularnej. Pozwala ona również na ustalenie momentu oddzielenia[3].

Niekiedy określenie obszaru, do którego ograniczony jest zasięg danego taksonu może być niewystarczająco precyzyjne. Przykładowo panda wielka (Ailuropoda melanoleuca) jest endemitem Chin, jednak de facto jej zasięg ograniczony jest tylko do górskich lasów bambusowych w określonym regionie Chin. Endemizm danego taksonu nie jest nieodłącznie związany z niewielkim zasięgiem występowania. Przykładowo zasięg występowania danej grupy ryb może być ograniczony do płyty pacyficznej[2], natomiast karpieniec diabli (Cyprinodon diabolis) zasiedla pojedynczy zbiornik Devil’s Hole w Dolinie Śmierci[4]. Stopień endemizmu na danym obszarze można zbadać poprzez porównanie liczby ogólnie występujących tu gatunków z danej grupy do liczby endemitów. Na przykład na Fidżi endemicznych jest 39% gatunków ptaków (22 z 57), zaś dla Hawajów odsetek ten wynosi 92% (49 z 53)[3]. Wyspy nierzadko mają niewielką różnorodność gatunków, jednak są bogate w endemity[4].

Gatunki endemiczne w zasadzie tak są przystosowane do swoich warunków życia, że nie tolerują większych wahań środowiska, a często wykazują cechy wąskiej specjalizacji (są stenobiontami). Gatunki endemiczne częściej należą do gatunków zagrożonych[5][6]. Przykładowo, w latach 80. XX wieku oszacowano, że 54% zagrożonych wówczas gatunków ptaków zamieszkiwało wyspy[5], a według stanu wiedzy z 2006 spośród wymarłych wówczas ptaków 88% zamieszkiwało wyspy[7].

Mianem endemitu można też określać wyższe od gatunku taksony (rodzaj, rodzina[2]), jeśli ich występowanie faktycznie ogranicza się do konkretnego, stosunkowo niewielkiego obszaru (wyspy, pasma górskiego czy jeziora[4][3], np. 10 rodzajów i 1 rodzina[8] ryb głowaczowców z jeziora Bajkał to endemity).

Na obszarze Polski największe skupisko gatunków endemicznych występuje na obszarach górskich, szczególnie w Tatrach. Dane z początku XXI wieku mówią o blisko 90 gatunkach roślin naczyniowych endemicznych dla Tatr. Znacznie mniej endemicznych taksonów opisano z Sudetów[9].

Gatunki, które występują głównie w określonej strefie geograficznej lub okolicy, jednak przekraczają nieco swym zasięgiem ten teren i występują w bliskich okolicach swojego głównego obszaru występowania nazywamy subendemitami[10]. Przykładem subendemitu we florze Polski są: modrzew polski (Larix polonica)[11] i wiechlina tatrzańska (Poa × nobilis)[9].

Przeciwieństwem gatunków endemicznych są gatunki kosmopolityczne, bardzo szeroko rozpowszechnione[2].

Saxifraga moschata 2-T6
Skalnica tatrzańska (Saxifraga perdurans), gatunek endemiczny dla Karpat Zachodnich
Tuatara
Hatteria (Sphenodon) jest endemicznym rodzajem gada występującym na skalistych wysepkach wokół Nowej Zelandii

Przykłady

Przykłady Endemitów:

ZOO w Łodzi -kangur
Przykłady Endemitów
  • Kangury[12],
  • Dziobaki[12],
  • Eukaliptusy[12],
  • Kaktusy,
  • Papuga Ara,
  • Niedźwiedzie polarne,
  • Wielbłądy,
  • Małpa uakari,
  • Strusie emu,
  • Koale[12],
  • Skrub,
  • Kolczatki[12].

Przypisy

  1. Endemity (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2018-05-01].
  2. a b c d e Lynne Parenti & Malte Ebach: Comparative Biogeography. University of California Press, 2009, s. 53–54, 58.
  3. a b c d Rosemary G. Gillespie, D.A. Clague (red.): Encyclopedia of Islands. University of California Press, 2009, s. 255-256. ISBN 978-0-520-25649-1.
  4. a b c d e John A Matthews (red.): Encyclopedia of Environmental Change: Three Volume Set. SAGE, 2013, s. 337. ISBN 978-1-4462-6488-1.
  5. a b Ken Norris, Deborah J. Pain & Guy Cowlishaw (red.): Conserving Bird Biodiversity: General Principles and Their Application. Cambridge University Pres, 2002, s. 109.
  6. W.E. Kunin & Kevin Gaston: The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare–common differences. Springer, 1996, s. 139.
  7. Butchart, S. H. M., Stattersfield, A.J. and Brooks, T. M. Going or gone: defining ‘Possibly Extinct’ species to give a truer picture of recent extinctions. „Bulletin of the British Ornithologists’ Club”. 126A, s. 7–24, 2006.
  8. M. Kozhov: Lake Baikal and Its Life. Springer, 1963.
  9. a b Zagrożenie i ochrona endemicznych roślin naczyniowych występujących w Polsce. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. 66 (1), 2010.
  10. Hans Turin, Lyubomir Penev, Achille Casale: The Genus Carabus in Europe: a synthesis. Pensoft Publishers, 2003, s. 450. ISBN 9789546421203.
  11. Anna Rucińska, Jerzy Puchalski, Adam Kapler: Markery molekularne w ocenie skuteczności ochrony ex situ wybranych gatunków chronionych i zagrożonych flory Polski. Polska Akademia Nauk Ogród Botaniczny - Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie, 2013. ISBN 978-83-938900-1-9.
  12. a b c d e Flora i fauna (pol.). australianowazelandia.pl. [dostęp 2018-05-20].
Ara modra

Ara modra (Cyanopsitta spixii) – gatunek ptaka z rodziny papugowatych (Psittacidae); endemit Brazylii. Jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju Cyanopsitta. Od 1994 gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem; od 2019 wg raportu BirdLife International gatunek prawdopodobnie wymarły na wolności.

Ostatni osobnik ary modrej żyjący w środowisku naturalnym był widziany w 2000 roku. Do drastycznego spadku liczebności populacji ary modrej przyczyniły się polowania i kłusownictwo oraz utrata naturalnego siedliska, wskutek wycinki lasów oraz ekspansji rolnictwa. Szacuje się, że w niewoli żyje około 70 osobników m.in.: w rezerwacie Al Wabra w Katarze oraz w Berlinie w Niemczech.

Barbeuia madagascariensis

Barbeuia madagascariensis – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju Barbeuia i rodziny Barbeuiaceae z rzędu goździkowców. Jest to liana występująca jedynie na Madagaskarze (endemit). Gatunek jest skrajnie zagrożony wymarciem.

Brodawnik tatrzański

Brodawnik tatrzański (Scorzoneroides pseudotaraxaci (Schur) Holub, według innych ujęć Leontodon pseudotaraxaci Schur – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych. Występuje w południowych, zachodnich i wschodnich Karpatach (endemit karpacki). Roślina tatrzańska, w Polsce występująca wyłącznie w Tatrach, dość pospolicie.

Endemity tatrzańskie

Endemity tatrzańskie – endemiczne taksony występujące wyłącznie na terenie Tatr i nigdzie poza nimi nie spotykane w stanie naturalnym. Spośród roślin naczyniowych należą do nich:

kostrzewa (Festuca aglochis). Opisano jej występowanie na jednym tylko stanowisku, uznanie jej za endemit tatrzański wymaga więc dalszych badań,

przywrotnik (Alchemilla) – opisano kilkanaście gatunków endemicznych przywrotników występujących tylko w Tatrach. Ich rozróżnienie możliwe jest jednak tylko przez specjalistów, za endemity tatrzańskie należy je uważać dopóki nie zostaną odnalezione w innym miejscu,

pszonak Wahlenberga (Erysimum wahlenbergii). Gatunek bardzo rzadki, występuje tylko w kilku miejscach w Tatrach Bielskich,

wiechlina granitowa (Poa granitica). Występuje dość często w Tatrach Wysokich, rzadziej w Tatrach Zachodnich,

wiechlina szlachetna (Poa nobilis). Bardzo rzadka, jedyne znane jej stanowiska znajdują się w okolicy Morskiego Oka.

warzucha tatrzańska (Cochlearia tatrae). Niegdyś uważana za endemit tatrzański, na kilka lat straciła swój status, gdy okazało się, że rośnie też w innych rejonach Karpat. Dalsze badania potwierdziły odrębność systematyczną populacji pozatatrzańskich, przez co uznane zostały za oddzielny gatunek. W rezultacie warzuchę tatrzańską, obok wspomnianych gatunków wiechlin, ponownie uznać można za endemit ściśle tatrzański.Należy pamiętać, że status endemitu nie jest ustalony raz na zawsze. Uznawane dawniej za endemity tatrzańskie dwa gatunki; skalnica tatrzańska (Saxifraga perdurans) i ostróżka tatrzańska (Delphinium oxysepalum) okazały się endemitami zachodniokarpackimi. Co prawda występują głównie w Tatrach, jednak nieliczne ich stanowiska znaleziono także w Niżnych Tatrach, na Wielkim Choczu i w Małej Fatrze. Może się okazać, że także inne, wymienione wyżej endemity zostaną odnalezione w innych rejonach i wówczas stracą status endemitu tatrzańskiego.

Oprócz tego w Tatrach występują rośliny, które tutaj mają swoje główne siedlisko, ale występują też w niewielkich ilościach w sąsiednich obszarach. Należą one do grupy tzw. subendemitów, endemitów ogólnokarpackich i endemitów zachodniokarpackich.

Hawajka kraterowa

Hawajka kraterowa (Chloridops kona) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych. Endemit wyspy Hawaiʻi. Wymarły; ostatni okaz odłowiono w 1892.

Hawajka złotogłowa

Hawajka złotogłowa (Rhodacanthis palmeri) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny łuszczakowatych, podrodziny łuskaczy. Endemit Hawaiʻi. Wymarł w latach 90. XIX wieku.

Hawajka żółtawa

Hawajka żółtawa (Rhodacanthis flaviceps) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny łuszczakowatych, podrodziny łuskaczy. Endemit Hawaiʻi. Nie był widziany po odkryciu, uznany za wymarłego.

Hubei

Hubei (wymowa; chiń. 湖北; pinyin: Húběi; Wade-Giles: Hu-pei; dosł. „Na Północ od Jeziora”) – prowincja Chin, położona w centralnej części kraju. Tutaj znajduje się największa na świecie zapora: Tama Trzech Przełomów.

Kiwi północny

Kiwi północny, kiwi Mantella (Apteryx mantelli) – gatunek nielotnego ptaka z rodziny kiwi (Apterygidae). Zasiedla dwie trzecie powierzchni Wyspy Północnej w Nowej Zelandii; endemit. Populację szacuje się na ok. 35 000 osobników, co czyni go najliczniejszym gatunkiem z rodziny kiwi.

Lnica wonna

Lnica wonna (Linaria odora (M. Bieb) Fisch.) – gatunek roślin należący do rodziny babkowatych (Plantaginaceae). Endemit regionu bałtyckiego rosnący na wydmach nadmorskich.

Maorysek rdzawogłowy

Maorysek rdzawogłowy, maorysek towarzyski (Finschia novaeseelandiae) – gatunek małego ptaka z rodziny maorysków (Mohouidae). Klasyfikowany również jako Incertae sedis. Endemit Wyspy Południowej w Nowej Zelandii. Umieszczany w monotypowym rodzaju Finschia.

Maoryski towarzyskie żywią się owadami. Mocne palce i nogi pozwalają im utrzymać się głową w dół podczas zbierania owadów z liści i gałęzi.

Pod koniec XIX wieku, gdy stada maorysków towarzyskich były jeszcze liczne, czasami, gdy brakowało im pożywienia, przylatywały w okolice ubojni owiec, aby pożywić się mięsem zabitych zwierząt.

Obszar ochrony ścisłej Pod Dziadem

Obszar ochrony ścisłej Pod Dziadem – obszar ochrony ścisłej znajdujący się na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego, w pobliżu Jezior (gmina Mosina). Powierzchnia obszaru wynosi 13,70 ha.

Przedmiotem ochrony jest obszar leśny (kontynentalny bór mieszany na podłożu żwirowatym) położony wzdłuż i po obu stronach drogi Grajzerówki. Na terenie obszaru rosną 150-letnie: sosny zwyczajne, dęby szypułkowe i bezszypułkowe. Domieszkę stanowią grab i klon jawor w wieku około 75–115 lat. Z jeżyn występuje tu endemit – jeżyna mosińska (zwana górecką, Rubus seebergensis). Oprócz tego w runie napotkać można takie rośliny jak: niecierpek pospolity, żankiel zwyczajny, lilia złotogłów i pierwiosnek lekarski. Osobliwością owadzią jest natomiast mrówka amazonka.

Nazwa obszaru wywodzi się od nieistniejącego już drzewa – potężnego dębu Dziada, który rósł w tym rejonie, przy drodze do Trzebawia. W pobliżu stoi Głaz Leśników oraz przebiega szlak turystyczny czerwony z Puszczykówka do Osowej Góry. Przy Grajzerówce istnieją duże, płatne parkingi.

Rozchodnik Morgana

Rozchodnik Morgana (Sedum morganianum E.Walther) – gatunek roślin należący do rodziny gruboszowatych. Endemit, naturalnie występuje tylko w stanie Veracruz w Meksyku. Jest uprawiany w wielu krajach świata.

Rozchodnik karpacki

Rozchodnik karpacki, rozchodnikowiec karpacki (Sedum telephium L., właśc. Hylotelephium telephium (L.) H. Ohba) – gatunek rośliny należący do rodziny gruboszowatych. Występuje głównie w górach zachodniej i środkowej Europy. W Polsce rozpowszechniony w Karpatach oraz na pogórzu. Według botaników uważany był dawniej za endemit karpacki i stąd jego polska nazwa gatunkowa.

Subendemit

Subendemit – gatunek organizmu, który występuje głównie w określonej strefie geograficznej lub okolicy, jednak przekracza nieco swym zasięgiem ten teren i w mniejszej ilości osobników lub na niewielkiej liczbie stanowisk można go spotkać w bliskich okolicach swojego głównego obszaru występowania.

Do subendemitów karpackich należą np. żywiec gruczołowaty (Dentaria glandulosa), żywokost sercowaty (Symphytum cordatum), złocień okrągłolistny (Chrysanthemum rotundifolium), skalnica karpacka (Saxifraga carpatica), kostrzewa pstra (Festuca versicolor), tojad mołdawski (Aconitum moldavicum), macierzanka karpacka (Thymus carpaticus).

Thyrsopteris elegans

Thyrsopteris elegans – gatunek paproci z monotypowego rodzaju Thyrsopteris i rodziny Thyrsopteridaceae (C. Presl, Gefässbündel Farrn: 22, 38. 1847). Endemit z wysp Juan Fernández, gdzie rośnie w wilgotnych lasach na zboczach gór. Jest to takson najwyraźniej spokrewniony z paprociami drzewiastymi z rzędu olbrzymkowców (Cyatheales), ale o niejasnej pozycji filogenetycznej w obrębie rzędu.

Tojad mocny morawski

Tojad mocny morawski (Aconitum firmum subsp. moravicum Skalický) – podgatunek tojadu mocnego, rośliny należącej do rodziny jaskrowatych. Endemit Karpat Zachodnich.

Tojad sudecki

Tojad sudecki (Aconitum plicatum) – gatunek rośliny należący do rodziny jaskrowatych. Endemit środkowoeuropejski. Występuje w Sudetach Wschodnich, Sudetach Zachodnich, Rudawach, na Szumawie, w Górach Izerskich, Górach Orlickich, Jesionikach, Žďárskich vrchach, Alpach Bawarskich i Alpach Salzburskich. W Polsce występuje w Karkonoszach, Masywie Śnieżnika i w Górach Bystrzyckich.

Wodnik guamski

Wodnik guamski (Hypotaenidia owstoni) – gatunek nielotnego ptaka z rodziny chruścieli (Rallidae). Endemit wyspy Guam. Od 1994 uznawany za gatunek wymarły na wolności.

Gatunek

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.