Dyskurs

Dyskurs (łac. discursus – bieganie tam i z powrotem) – pojęcie wywodzące się z językoznawstwa i oznaczające formę organizacji języka. Z grubsza rzecz biorąc należy traktować je jako uogólnienie pojęcia konwersacji. Dyskursy mogą przebiegać w różnych modalnościach (mówionej, pisanej, wizualnej) i w różnych kontekstach (politycznym, prasowym, społecznym, edukacyjnym itd.). Dyskurs może dotyczyć również znaczeń komunikowanych przez przedmioty materialne lub przez organizację przestrzeni społecznej.

Definicja

Popularność pojęcia doprowadziła do rozmycia jego definicji. Polskie znaczenie słownikowe, według którego dyskurs to „dyskusja na tematy naukowe” lub „wywód przeprowadzony na zasadzie ściśle logicznego wnioskowania[1], rozmija się mocno ze znaczeniem naukowym. Lepiej oddaje je słownik angielski: dyskurs jest „komunikowaniem myśli za pomocą słów” bądź „formalną dyskusją na jakiś temat w mowie lub piśmie[2].

W najszerszym fachowym sensie dyskurs to „każde użycie języka wychodzące poza zdanie”[3] lub „każdy aspekt praktycznego użycia języka[4]. Pełniejsza definicja może brzmieć na przykład tak:

„Dyskurs” (...) odnosi się do języka w użyciu rozumianego jako społecznie usytuowany proces. (...) [Dyskurs pełni] konstruktywną i dynamiczną rolę (...) w porządkowaniu obszarów wiedzy i powiązanych z nimi społecznych oraz instytucjonalnych praktyk. W tym sensie dyskurs jest sposobem mówienia o światach, pisania o światach i oddziaływania na światy, [sposobem zespolonym z] praktykami społecznymi zachodzącymi wewnątrz tychże światów[5].

W praktyce każdy badacz od nowa definiuje pojęcie dyskursu zgodnie ze swoimi celami badawczymi i wskazuje, do której z wielu szkół rozumienia pojęcia będzie się odwoływał.

Interpretacje

Językoznawca będzie zazwyczaj analizował dyskurs w innym celu niż badacz zajmujący się naukami społecznymi. Dla tego pierwszego dyskurs jest po prostu próbką autentycznego języka będącego w użyciu, którą przeanalizować można na poziomach fonologicznym, składniowym, pragmatycznym itd. Tak rozumiana analiza dyskursu stanie się więc poniekąd częścią lingwistyki korpusowej.

Tymczasem w naukach społecznych oraz w naukach humanistycznych pojęcie dyskursu odnosi się również do formalnego sposobu myślenia wyrażanego przy pomocy języka. Dyskurs wyznacza granicę tego, co da się powiedzieć na dany temat. Warunkuje także nasze tego tematu postrzeganie. Na przykład partyzantów możemy nazywać „bojownikami o wolność” lub, w skrajnie odmiennym ujęciu, „terrorystami”. Natomiast kolejne wydania wpływowego Diagnostycznego i statystycznego podręcznika zaburzeń psychicznych kształtują dyskurs medyczny związany z chorobami psychicznymi.

Dla przedstawicieli nauk społecznych – antropologa, politologa, religioznawcy, socjologa – kluczowy będzie związek pomiędzy dyskursem a społeczną strukturą i sprawczością. Tutaj w analizie dyskursu pojawi się mniej lub bardziej wyraźny pierwiastek krytyczny. Przykładem takiego podejścia są prace Michela Foucaulta, który przez pryzmat dyskursu opisywał relację między wiedzą a władzą.

Dyskurs jako parole

Dyskurs rozumiany jako proces negocjowania odnosi się do języka jako do podstawowego czynnika umożliwiającego przekaz komunikacyjny. We wprowadzonym przez Ferdinanda de Saussure’a klasycznym podziale zjawisk językowych na langue (język) i parole (mówienie), czyli odpowiednio na „system sterujący produkcją wypowiedzi językowych” oraz „zbiór wyprodukowanych w ten sposób wypowiedzi”, zainteresowanie dyskursywistów będzie dotyczyło przede wszystkim parole. Parole to system, który przejawia się w praktyce życia społecznego, i którego znaczenie przez tę praktykę jest wyznaczane.

Powołując się na koncepcję dyskursywnego rozumienia języka wprowadzoną przez Paula Ricoeura, parole-dyskurs charakteryzowany jest poprzez następujące cechy:

  • Dyskurs zachodzi zawsze w porządku czasowym, tzn. ma charakter zdarzeniowy – procesy dyskursywne, w przeciwieństwie do abstrakcyjnego i pozaczasowego langue, składają się z następujących po sobie wypowiedzi, gdzie znaczenie poszczególnych z nich wypływa z wcześniejszych.
  • Procesy dyskursywne są procesami zindywidualizowanymi, czyli dyskurs jest zawsze czyimś dyskursem, wypowiadanym lub odczytywanym przez kogoś. Langue jest systemem ponadosobowym, przynależącym bardziej do społeczności, niż do konkretnej jednostki.
  • Dyskurs zawsze zawiera w sobie odniesienie do zewnętrznych warunków, w których się odbywa, istnieje w zdefiniowanym świecie i w określonym momencie czasowym. Langue nie posiada odniesienia do świata zewnętrznego.
  • Tylko dyskurs może mieć charakter znaczący (przekazywać treści). Langue istnieje wyłącznie jako kod, platforma komunikacji. Poza użyciem w dyskursie nie ma jednak żadnego samodzielnego sensu.

Konstytuowane przez parole znaczenie nie może więc nigdy być ograniczane do wewnętrznych własności zdania użytego podczas wypowiedzi. Znaczenie konstytuuje się w splocie dwóch elementów: artykułowanym na gruncie langue zdaniu oraz okolicznościach (kontekście), w którym zdanie to zostało wypowiedziane. Tak wyartykułowane znaczenie może być traktowane jako zdarzenie dyskursywne.

Teun van Dijk pisze o dyskursie politycznym, że „analiza (...) jest poprawna i empirycznie istotna, tylko wtedy, gdy udaje jej się połączyć właściwości struktur dyskursywnych z właściwościami procesów politycznych”. Ograniczenie analizy do poziomu tekstu jest poważnym błędem metodologicznym, przynajmniej w obrębie nauk społecznych.

Dyskurs polityczny

Operacjonalizacja pojęcia dyskursu skłania do pytania o rangę uczestników procesu dyskursywnego oraz o reguły, którymi się kierują. Takie spojrzenie na dyskurs wiedzie nas ku sferze władzy i tym samym do zagadnień politycznych.

Przyczyna zainteresowania dyskursem politycznym leży w szczególnej roli, jaką pełni on w formowaniu rzeczywistości społecznej i cementowaniu zachodzących w niej praktyk komunikacyjnych w powiązaniu z występującymi nierównościami i dysproporcjami sił. Jako główne nurty refleksji nad dyskursem politycznym możemy przytoczyć wspomnianą wyżej myśl Michela Foucaulta, idee socjologii refleksyjnej Pierre’a Bourdieu oraz nurt krytycznej analizy dyskursu.

Michael Billig, jeden z najważniejszych obok Teuna van Dijka współczesnych badaczy dyskursu, źródeł swojej dyscypliny upatruje w greckiej tradycji retorycznej wykorzystującej perswazyjny charakter języka.

Zobacz też

Przypisy

  1. Słownik Języka Polskiego.
  2. Dictionary.com.
  3. M. Stubbs, Discourse Analysis, Oxford: Blackwell, 1981, s. 1.
  4. R. Fasold, Sociolinguistics of Language, Oxford: Blackwell, 1990, s. 65.
  5. C.N. Candlin, General editor’s preface [w:] B.-L. Gunnarsson, P. Linell, B. Nordberg (red.), The Construction of Professional Discourse, London: Longman, 1997, ix.
Alchemia

Alchemia – przednaukowa praktyka łącząca elementy zawarte obecnie w chemii, fizyce, sztuce, semiotyce, psychologii, parapsychologii, metalurgii, medycynie, astrologii, mistycyzmie i religii. Wspólnym celem alchemików było odkrycie metody transmutacji ołowiu w złoto (kamień filozoficzny), lekarstwa na wszelkie choroby (panaceum) oraz eliksiru nieśmiertelności. Alchemię można uważać za bezpośredniego przodka współczesnej chemii.

Alchemia symboliczna to także część rytuału „wolnomularskiej podróży” symbolizująca między innymi ascezę prowadzącą do masońskiej gnosis – wiedzy dla wtajemniczonych.

Słowo alchemia pochodzi od arabskiego al-chimija (الكيمياء lub الخيمياء), które prawdopodobnie tworzy przedrostek al- i greckie słowo χυμεία (chymeia – łączyć, stapiać).

Darwinizm

Darwinizm – ogólna teoria rozwoju życia sformułowana przez brytyjskiego przyrodnika Karola Darwina. Teoria stała się fundamentem nauki o ewolucji organizmów oraz wpłynęła na myśl filozoficzną. Twórców odwołujących się do teorii ewolucji Darwina w dziełach filozoficznych określa się jako darwinistów. Myśl filozoficzna odwołująca się do teorii ewolucji nie jest jednorodna. Poszczególni autorzy tworzą frakcje, a na łamach czasopism odbywa się dyskurs pomiędzy nimi. Teoria Darwina wpływa zarówno na naukę, jak i politykę. Kontekst społeczny i polityczny prowadzi do zakłócenia nauki ideologią, czego efektem jest odmienne przedstawianie poglądów w poszczególnych tradycjach narodowych. Interpretacja ewolucji biologicznej wzbogacona o osiągnięcia genetyki doprowadziła do powstania neodarwinizmu, koncentrującego się na zmianach w genotypie i fenotypie organizmu. Koncepcja ta jednak nie pozwoliła na pełne wyjaśnienie znanych biologii zjawisk. Rozwinięcie teorii Darwina określane jako nowoczesna synteza ewolucyjna (ang. Modern synthesis) doprowadziło do dwóch ujęć nazwanych neodarwinizmem. Pierwsze z nich koncentruje się na działaniu genów i traktuje organizm jako replikator. Drugie poświęca więcej uwagi plastyczności organizmów i zmianom adaptacyjnym. Powstał także holistyczny darwinizm, który dostrzega ewolucję na wszystkich poziomach organizacji życia, w tym na poziomie superorganizmów, jakim są społeczeństwa. Paradygmat darwinizmu holistycznego wywołuje konsekwencje nie tylko w biologii lecz także w naukach społecznych, szczególnie w ekonomii i politologii.

Dialekt

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin oznaczający w najszerszym rozumieniu naukowym odmianę języka odznaczającą się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka. Termin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά – poprzez) i legō (stgr. λέγω – mówię). Termin pojawił się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku i pierwotnie oznaczał sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego. Dialekt jest wariantem języka wyodrębnionym na podstawie pewnych odmienności, wynikających ze zróżnicowania geograficznego lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników.

Oznaczenia „dialekt” używa się często do mówienia o formach języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (grafolektów), o których mawia się „języki”. Z punktu widzenia lingwistyki język nie jest konkretnym tworem, lecz zespołem różnorodnych dialektów, na który mogą się składać zarówno odmiany o podłożu geograficznym i socjalnym, jak też standardy o zasięgu ogólnoetnicznym.

Mianem dialektów bywają określane także autonomiczne języki, które nie wypracowały tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”), niezgodnie z terminologią językoznawczą.

Edward Said

Edward Wadie Saïd ['edwərd wædiːʕ sæʕiːd], w j. arabskim: إدوارد وديع سعيد, Idwārd Wadīʿ Saʿīd (ur. 1 listopada 1935, zm. 25 września 2003) – teoretyk literatury i krytyk kultury, Amerykanin pochodzenia palestyńskiego.

Ekfraza

Ekfraza (gr. ékphrasis – dokładny opis) – artystyczny (zwykle szczegółowy) opis dzieła sztuki w literaturze pięknej (zarówno poezji, prozie jak i w dramacie). Może stanowić całość lub część utworu.

Początkowo była tylko figurą retoryczną. Później zyskała także znaczenie genologiczne – zaczęła funkcjonować jako gatunek literacki.

Ekfraza może realizować się przez:

nawiązanie (np. wskazanie bezpośrednio tytułu lub autora dzieła)

dyskurs o sztuce (negacja lub poparcie wyznaczników estetycznych dzieła, do którego się odwołuje)

interpretację (próba przekładu intersemiotycznego, np. przetworzenie rzeczywistości z obrazu na język poetycki; często poeta "wykracza poza ramy obrazu" i uszczegóławia świat przedstawiony)

Gorgiasz

Gorgiasz z Leontinoi (gr. Γοργίας ὁ Λεοντῖνος Gorgias ho Leontinos, ur. ok. 480, zm. ok. 385 p.n.e.) – grecki filozof, retor, teoretyk wymowy należący do 10 najwybitniejszych mówców w Starożytnej Grecji, prekursor teorii sztuki, jeden z czołowych sofistów.

Pochodził z Leontinoj na Sycylii. Był uczniem Empedoklesa i nauczycielem Tukidydesa. W 427 p.n.e. przybył do Aten, by w imieniu ojczystej polis prosić o pomoc przeciw Syrakuzom. Zawarł tam wiele znajomości z ludźmi bogatymi i wpływowymi. Sam też wpływał na sprawy bieżące przez swoją siłę wymowy. Dyskurs był dla niego jedynie środkiem służącym do wpływania na ludzi i ich namiętności, pozwalający osiągnąć zamierzony cel (co w późniejszych czasach nazwane zostało erystyką).

Jest bohaterem platońskiego dialogu Gorgiasz.

Imigracja

Imigracja – przyjazd z zagranicy na pobyt czasowy lub w celu zamieszkania na stałe.

Imigracja jest przeciwieństwem emigracji, dzieli się na legalną i nielegalną. Jej przyczyny mogą być polityczne, religijne, gospodarcze lub prywatne.

Juryslingwistyka

Juryslingwistyka (lingwistyka prawa) – dział nauki zajmujący się językami prawa (prawnym i prawniczym) i w tym celu łączący wiedzę i metodologię językoznawstwa z naukami prawnymi.

Bada język prawa w jego różnych aspektach i przejawach. Skupia się przede wszystkim na zagadnieniach semantycznych, składniowych, stylistycznych i terminologicznych, pod kątem odrębności od języka naturalnego i jego wewnętrznego zróżnicowania. Ma to służyć poprawie jakości języka prawnego.

Ma znaczenie dla prawników, których podstawową działalnością jest interpretacja przepisów i norm prawnych, ale także dla lingwistów – tłumaczy, dokonujących przekładów tekstów prawnych lub prawniczych.

Juryslingwistyka jako dyscyplina naukowa zrodziła się w Kanadzie, gdzie ze względu na potrzeby praktyczne wynikające z bilingwizmu zaczęto badać problematykę języka prawa.

Kalam

Kalam (arab. „dyskurs”, "rozprawa") – w islamie dyskusja, a także teologia dogmatyczna, odwołująca się do danych spisanych, lecz również rozumowych.

Ilm al-kalam – teologia dialektyczna, dawała podstawy wiary, na których mogło się oprzeć prawo muzułmańskie (fikh).

Różne szkoły w różny sposób odnosiły się do spekulacji religijnych. Hanbalici sprzeciwiali się kalamowi, podobnie jak niektórzy szafiʾici i szkoła malikicka w Maghrebie. Z biegiem czasu nastąpiło zbliżenie kalamu do filozofii, o czym Ibn Chaldun powiedział: „pytania kalamu i filozofii tak się pomieszały, że nie można ich rozróżnić”.

Mutakallim – osoba stosująca metodę kalam.

Krytyczna analiza dyskursu

Krytyczna analiza dyskursu (KAD, ang. critical discourse analysis) – subdyscyplina językoznawstwa na pograniczu nauk społecznych zajmująca się dyskursem. Postrzega go jako kluczowy czynnik w konstrukcji życia społecznego posiadający siłę sprawczą. Osadza jego analizę w kontekście społecznym, kulturowym i historycznym.

KAD ma zastosowanie praktyczne. Skupia się zazwyczaj na zapalnych tematach takich jak antysemityzm, etnocentryzm, nierówności genderowe, brak obiektywizmu w mediach, nacjonalizm, wystąpienia polityczne i rasizm. Ustalenia badaczy dyskursu były wykorzystywane m.in. w reformie duńskiej edukacji do zmiany obowiązującego w podręcznikach szkolnych wizerunku emigranta[potrzebny przypis], oraz w debacie publicznej w Austrii poświęconej współczesnym przejawom antysemityzmu[potrzebny przypis].

Księgi Machabejskie

Księgi Machabejskie – księgi związane bądź przypisywane Machabeuszom, przywódcom żydowskiego powstania przeciwko dynastii Seleucydów.

Najczęściej termin ten jest odnoszony do wtórnokanonicznych (dla protestantów apokryficznych) ksiąg Starego Testamentu:

1 Księga Machabejska, napisana w języku hebrajskim ale zachowana w greckim przekładzie, relacjonuje historię Machabeuszy od 175 do 134 roku p.n.e.

2 Księga Machabejska, napisana w języku greckim, odnosi się do roku 161 p.n.e., dotyczy Judy Machabeusza.Do ksiąg tych wliczane są również dwa późniejsze dzieła, obecne w wielu rękopisach Septuaginty:

3 Księga Machabejska, napisana w języku greckim, dotyczy prześladowania Żydów w Egipcie w III wieku p.n.e., niezwiązana z Machabeuszami; kanoniczna dla prawosławnych.

4 Księga Machabejska, filozoficzny dyskurs, napisany w języku greckim.Księgami Machabejskimi nazywane są również:

5 Księga Machabejska, napisana w języku greckim, tytuł ten nosi też syryjski przekład VI księgi Wojny żydowskiej Flawiusza.

6 Księga Machabejska, syryjski poemat, prawdopodobnie korzystający z tego samego źródła co 4 Machabejska.

7 Księga Machabejska, syryjskie dzieło.

8 Księga Machabejska, dotyczy rewolty przeciwko Seleucydom, w oparciu o syryjskie źródła.Również trzy etiopskie Księgi Mekabiego noszą ten tytuł, ale tematyka tych ksiąg dotyczy innych zagadnień.

Latający cyrk Monty Pythona

Latający cyrk Monty Pythona – komediowy serial telewizyjny tworzony przez grupę brytyjskich komików, Monty Python. Producentami i reżyserami serialu byli Ian MacNaughton i John Howard Davies.

Serial składał się z 45 odcinków, tworzonych w czterech seriach dla telewizji BBC w latach 1969-1974. Każdy odcinek stanowił serię luźno powiązanych ze sobą skeczy o absurdalnym charakterze, przeplatanych animacjami Terry'ego Gilliama.

Mimo iż tylko nieliczna część skeczy stała się popularna, to w trakcie emisji odcinków serialu tworzyły one specyficzne ciągi znaczeniowe, tak że widz odnajdywał sens lub nie, jeżeli oglądał także wcześniejsze odcinki, w których pojawiały się analogiczne skecze, będące kontekstem dla późniejszych. Charakterystyczne w serialu było także naigrawanie się z telewizji BBC (najczęściej, że jest w trudnej sytuacji finansowej), która emitowała serial, jak również autoironia i podkreślanie braku szacunku dla widza. Typowymi skeczami w tym wypadku są oglądane przez odgrywane postacie "odcinki autostrady", czy spiker informujący widzów o tym, że ich pingwiny na telewizorach za chwilę wybuchną.

Komicy grupy Monty Pythona byli dobrymi obserwatorami różnych warstw społecznych i dobrze potrafili odgrywać różnorodne role społeczne, niejednokrotnie je przejaskrawiając. W późniejszych odcinkach Pythoni zaczynają eksperymentować z formą, jaką jest serial, np. poprzez puszczanie napisów końcowych w środku odcinka i nawiązując dyskurs z widzem.

Mitologia grecka

Mitologia grecka – zbiór mitów przekazywanych przez starożytną grecką tradycję opowieści o bogach i herosach, wyjaśniających miejsce człowieka w świecie, oraz samo funkcjonowanie świata, jego stworzenie i historię. Z mitologii czerpano wiedzę na temat świata i rozwijano na tej podstawie normy etyczne wyznaczające miejsce człowieka w ustalonym porządku świata. Wiedza płynąca z mitów nie stanowiła jednak nigdy „prawdy objawionej” i otwarta była na dyskurs, polemikę i krytykę. Sama zaś starożytna religia grecka, chociaż nie sposób o niej mówić w oderwaniu od mitologii będącej jej elementarną częścią składową, opierała się w znacznym stopniu na ortopraksji (jedności praktyk religijnych), nie zaś ortodoksji (jedności poglądów).

Najstarszymi źródłami wiedzy o mitologii greckiej są dzieła Homera i Hezjoda. Mitologia stymulowała twórczość artystyczną do tego stopnia, że ciągle pojawiały się nowe wątki, odzwierciedlające relacje zachodzące między człowiekiem i bogami; służyły one głównie do określenia granic, których śmiertelnikom nie było wolno przekraczać.

Mitologia grecka, poprzez mitologię rzymską, która z niej wiele zaczerpnęła, weszła do dziedzictwa kultury europejskiej i jest w dalszym ciągu obecna w różnych przejawach życia społecznego. Czerpią z niej np. New Age, astrologia, horoskopy, kult i współczesne religijne ruchy rekonstrukcjonistyczne. Współcześnie religię grecką próbuje wskrzesić Hellenizm.

Queer theory

Queer Theory ("społeczna teoria różnicy", "teoria odmienności") – dziedzina badań społecznych powstała na początku lat 90. XX wieku w ramach kulturoznawstwa. Stanowi obecnie ważny nurt studiów genderowych.

Queer Theory zawdzięcza swoje narodziny głównie studiom gejowskim, lesbijskim, jak i feministycznym. Teoretycy queer poddają krytycznej analizie kategorie tożsamościowe związane z ludzką seksualnością oraz dyskutują o heteronormatywnym charakterze kultury.

Dyskurs queer, w opisie polskiego badacza, doktora habilitowanego nauk humanistycznych A. Rejtera:

"(...) dyskurs queer, który mógłby być rozumiany- uogólniając – jako fenomen komunikacyjno- kulturowo- społeczny wyznaczony przez cechę ODMIENNOŚCI od heteronormatywnego wzorca kultury opresyjnej; konstytuowany przez zespół właściwości// wyznaczników- społecznych, kulturowych, aksjologicznych, psychologicznych, semantycznych, estetycznych; obejmujący swym zasięgiem pewien typologiczny zbiór kontekstów i konwencji komunikacyjnych (werbalnych i pozawerbalnych), współtworzących jakiś abstrakcyjny bądź konkretny rodzaj zachowania komunikacyjnego,manifestujący się w określonych tekstach, aktualizacjach gatunków mowy, możliwy także do obserwacji na niższych poziomach kodu naturalnego".

Racjonalność komunikacyjna

Racjonalność komunikacyjna - wzorcowa sytuacja komunikacji pomiędzy podmiotami, gdzie dyskurs jest wolny zarówno od oddziaływań zewnętrznych, jak i od ograniczeń wynikających z samej struktury komunikacji językowej. Podmioty prowadzące dyskurs w takich warunkach łatwiej dochodzą do racjonalnych działań społecznych, a jednocześnie sprzyjają procesowi konsensualnej regulacji konfliktów społecznych. Teoria racjonalności komunikacyjnej została sformułowana przez Jürgena Habermasa.

Z uwagi na zbyt silną rolę oddziaływań zewnętrznych (np. uwarunkowania społeczno-kulturowe) i różnice w interpretacji stosowanego języka (np.: "zniekształcenia" myśli w procesie komunikacji) możliwość komunikacji racjonalnej pozostaje w sferze ideacyjnej.

Ralph Waldo Emerson

Ralph Waldo Emerson (ur. 25 maja 1803, zm. 27 kwietnia 1882) – amerykański poeta i eseista, słynny ze swojego talentu oratorskiego; jeden z najbardziej wpływowych myślicieli i pisarzy XIX wieku, zwolennik demokratycznego egalitaryzmu; uważany za filozofa idealizmu, który twórczo kontynuował idealistyczne wizje stosunku między człowiekiem a Absolutem Platona, św. Augustyna i George'a Berkeleya. Autor mowy Uczony amerykański nazywanej "intelektualną deklaracją niepodległości" (Intellectual Declaration of Independence). Od 1836 związany z bostońskim Klubem Transcendentalistów. Przedstawiciel romantyzmu w poezji amerykańskiej.

Tradycyjnie nazywany mędrcem z Concord, a przez Adama Mickiewicza określany mianem Sokratesa amerykańskiego. Pod względem wpływu i głoszonych postulatów porównywany często do Fryderyka Nietzschego (wcześniej od niemieckiego filozofa wprowadził pojęcie "śmierci Boga"); twórca tzw. filozofii życia oraz główny inspirator późniejszych kierunków filozoficznych takich jak pragmatyzm Williama Jamesa, intuicjonizm Henriego Bergsona czy XX-wieczny egzystencjalizm. Jego wpływ stał się widoczny również w poezji amerykańskiej tak znaczących autorów jak Walt Whitman czy Allen Ginsberg.

Ralph Waldo Emerson nie stworzył spójnego systemu filozoficznego. Również dyskurs jego mów i pism był (w duchu rewolucyjnych poglądów myśliciela) próbą zerwania z tradycją i odkrycia nowego środka wyrazu. Richard Rorty napisał o dziełach Emersona, że nie są one "ani historią intelektualną, ani filozofią moralną, ani epistemologią, ani społecznym proroctwem, lecz wszystkim tym zmieszanym w nowy gatunek".

Schizma

Schizma – formalny rozdział między wyznawcami jednej religii, ideologii lub grupy kultowej.

Do najważniejszych schizm należą:

Wielka schizma wschodnia (1054) – między prawosławiem i rzymskim katolicyzmem

Wielka schizma zachodnia (1378–1417)

Anglikanizm (1534)Do współczesnych ruchów schizmatycznych można zaliczyć reakcję Kościoła rzymskokatolickiego w Niemczech na postanowienia Vaticanum I, a także powstanie kościołów starokatolickich (1870)[potrzebny przypis]. W XX wieku po Soborze Watykańskim II za schizmę można uznać sedewakantystów, dla których ostatnim papieżem był Pius XII; uważają oni, że jako jedyni są katolikami.

Volkizm

Volkizm – niemiecka ideologia o charakterze neoromantycznym, irracjonalnym i rasistowskim, skłaniającym się do panteistycznej, neopogańskiej mistyki „krwi i ziemi” (Blut und Boden), wyrastająca z protestanckiej idei predestynacji.

W nacjonalizmie i rasizmie niemieckim od czasów Fichtego (1762–1814) i G. W. F. Hegla ta protestancka teza została przekształcona w doktrynę o istnieniu narodów predestynowanych (Urvolk – „pranaród” Fichtego); Volksgeist – „duch narodu” Hegla (heglizm), która, po zlaicyzowaniu tej doktryny w epoce pozytywizmu, przekształciła się w pseudonaukowy dyskurs o istnieniu wyższych i niższych ras ludzkich.

Teorie rasowe Anglika Houstona S. Chamberlaina (1855–1927) i Francuzów: Josepha Arthura de Gobineau i Georges’a Vachera de Lapouge’a (1854–1936) przyczyniły się do uznania rasizmu volkistowskiego za mający podstawy naukowe i zainteresowania nim przede wszystkim warstw wykształconych społeczeństwa niemieckiego epoki wilhelmińskiej.

Volkizm głosi m.in. iż dusza człowieka jest częścią większej duszy Ludu (niem. Volk), a ta – duszy świata. Dusza Ludu kształtowana jest przez krajobraz (niem. Landschaft) i raz ukształtowana, nie podlega zmianie, a także że cechy narodowe są uzależnione od krajobrazu, w jakim ukształtował się naród na początku swoich dziejów; np. cechy Żydów ukształtowały się na pustyniach i dlatego naród ten ma cechować płytkość, jałowość, oschłość. Brak głębi i sił twórczych ma być odbiciem upałów i towarzyszącego im uczucia bezsensu, typowego dla klimatu pustynnego; wyrazem tego rzekomego spodlenia ma być wygląd zewnętrzny Żydów, szczególnie charakterystyczny nos, oraz zapach cebuli i czosnku. Odwrotnością jest klimat Północy, charakteryzujący się wilgotnymi i zimnymi lasami Pragermanii, gdzie ludzie z utęsknieniem wyglądają słońca – dlatego Niemcy są ludźmi światła (Lichtmenschen); ich blond włosy i niebieskie oczy wskazują na czystość duszy. Pragermanie, jako lud osiadły, mają być ludem zakorzenionym w ziemi; Żydzi, jako pierwotni koczownicy, mają być ludem naturalnie wykorzenionym, o mentalności nomadów, niezdolnym pokochać ojczyzny i zakorzenić się trwale w jakiejkolwiek ziemi; ich nomadyzm rzekomo ujawnia się w postaci naturalnej skłonności do kosmopolityzmu.

Volkiści uznali, że świat liberalny epoki wilhelmińskiej jest jałowy, bezbarwny, szary – zupełnie jak pustynie arabskie; pozwoliło to uznać, że nie jest on wytworem ducha niemieckiego, lecz żydowskiego, co dało asumpt do neopogańsko-rasistowskiego antysemityzmu. Ideolodzy volkizmu szybko utożsamili Żydów z powstawaniem wielkich miast i procesem industrializacji i narodzin stosunków kapitalistycznych, a ponieważ stosunki te wytworzyły demokrację, to również ją przypisano Żydom.

Niemcy mieli być z natury narodem apolitycznym, przeciwnym polityce i partiom. Tej apokalipsie nowoczesności przeciwstawiano wizję tradycyjnego niemieckiego Bauera, nie znającego pojęcia zysku, egoizmu i relatywizmu moralnego. Chłop stał się ucieleśnieniem mitu zdrowego moralnie Niemca, walczącego z przybyszem z miasta – czyli zajmującym się handlem Żydem. Niektórzy volkiści opowiadali się za przywróceniem niewolnictwa dla ras niższych, szczególnie Żydów. Niechęć kulturowa i ekonomiczna do Żydów dosyć szybko nabrała charakteru brutalnego; w licznych powieściach volkistowskich Niemcy zaczęli mordować swoich żydowskich panów i wyzyskiwaczy, co dało powód do przekonania, że rasy walczą ze sobą nie na polu kultury, lecz w siłowej konfrontacji na śmierć i życie.

Śmierć cieplna Wszechświata

Śmierć cieplna Wszechświata (Wielki Chłód) – hipoteza zakładająca kres Wszechświata w wyniku osiągnięcia stanu termicznej równowagi. Stan ten jest konsekwencją dążenia entropii – w izolowanym układzie termodynamicznym – do stanu maksymalnego. Termin ten został po raz pierwszy użyty w 1854 przez Hermanna von Helmholtza na podstawie wniosków Rudolfa Clausiusa wynikających z II zasady termodynamiki.

W początkowych latach po opracowaniu hipotezy przeciwstawiał jej się jedynie William John Macquorn Rankine. Dopiero pod koniec lat 60. XX wieku pojawiać zaczęli się naukowcy odrzucający tej hipotezę, niekiedy proponując alternatywne. W podobnym okresie zaczęto wplatać prawa entropii w argumentację na rzecz stworzenia Wszechświata. Z największym sprzeciwem hipoteza śmierci cieplnej wszechświata spotkała się w Niemczech, gdzie nie przyjęła się ona ideologicznie i kulturowo. Nieco mniejszy, lecz również znaczący sprzeciw pojawił się w Wielkiej Brytanii.

Do szerszego grona odbiorców hipoteza dotarła w latach 20. XX wieku, gdy temat śmierci cieplnej Wszechświata podjęły media i literatura popularna. Pod koniec drugiej dekady XX wieku dyskurs naukowy szczególnie intensywnie roztaczał się wokół natury promieniowania kosmicznego. Debatę prowadziło głównie dwóch naukowców: James Hopwood Jeans i Robert Millikan. Według Millikana promieniowanie kosmiczne stanowiło znamienny przykład zamiany promieniowania w materię. Opracował teorię zakładającą cykliczność Wszechświata. Jeans podważył zarówno teorię samą w sobie, jak i pośrednio w niej wyrażone powątpiewanie w jednokierunkowy rozwój Wszechświata.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.