Dynastia

Dynastia (gr. dynasteia – władza od dýnamis 'siła; władza')[1] – szereg władców z jednego rodu (książąt, królów lub cesarzy), lub sam ród, z którego oni pochodzą. Termin stosuje się, gdy przynajmniej dwie osoby pochodzące z tej samej rodziny panują bezpośrednio po sobie lub z niewielkimi przerwami. Zdarzały się też dynastie zupełnie niespokrewnionych władców (np. dynastia Antoninów lub egipskich mameluków). Dynastia rządząca aktualnie w danym państwie to dom panujący (tak więc np. Dom Habsburgów, Dom Windsorów).

Pierwsze dynastie pojawiły się już we wczesnej starożytności (m.in. w Egipcie w XXX wieku p.n.e.), ale z pewnością już wiele tysięcy lat wcześniej istniał zwyczaj przekazywania władzy w ramach jednego rodu (najczęściej z ojca na syna). Dynastia może sprawować władzę nad jednym, jak i kilkoma krajami (np. Jagiellonowie rządzili jednocześnie w Polsce, na Litwie, w Czechach i na Węgrzech).

Dynastia wymiera w momencie śmierci ostatniego męskiego potomka rodu. Niekiedy jednak udaje się zachować ciągłość dynastii. Przykładem jest dynastia Habsburgów, z których to pochodząca cesarzowa Maria Teresa Habsburżanka, po ślubie z Franciszkiem Stefanem z dynastii rządzącej Lotaryngią, zapoczątkowała z mężem dynastię habsbursko-lotaryńską. Podobna sytuacja występuje w dynastii Grimaldi, która już kilka razy wymarła w linii męskiej. Zgodnie jednak ze statusem rodu, mąż następczyni tronu jest zobowiązany przyjąć nazwisko Grimaldii. Także w Luksemburgu nie zmieniono nazwy dynastii, po wygaśnięciu w linii męskiej rodu Nassau-Weilburg. Obecni członkowie rodu wielkoksiążęcego, są faktycznie przedstawicielami dynastii Burbonów, z linii parmeńskiej.

Dynastią, która najdłużej w historii ludzkości dzierżyła władzę są Osmanowie. Panowali nieprzerwanie w imperium osmańskim w latach 12991922, dopóki Turcja nie stała się republiką.

Linie boczne

Dynastie posiadają często kilka linii bocznych, wywodzących się od różnych przedstawicieli danego rodu. Boczne linie danego rodu najczęściej z czasem tworzą odrębne dynastie. Przykładowo rządząca m.in w Wielkiej Brytanii - dynastia Windsorów, jest faktycznie dynastią Koburgów (Sachen-Coburg-Gotha), która jest boczną linią dynastii Wettynów. Francuskie dynastie Burbonów, Walezjuszy i Andegawenów to boczne linie dynastii Kapetyngów.

Rodziny niemonarchiczne

Termin ten jest również współcześnie stosowany w państwach demokratycznych jako potoczne określenie rodzin, w których kilka pokoleń zajmuje się jakąś dziedziną, np. polityką. Przykładowo: rodziny Kennedych i Bushów w USA.

Znane dynastie i rody panujące

lista przedstawia dynastie i rody panujące oraz ich linie boczne pogrupowane wedle porządku historycznego i geograficznego; w nawiasach daty oraz kraje aktywności; pogrubiono obecne panujące dynastie

starożytne

babilońskie:

perskie:

armeńskie:

helleńskie:

rzymskie:

Europejskie

angielskie

  • Wuffingowie (Anglia Wschodnia; VI-VIII w.)
  • Plantageneci (pochodzenia francuskiego; Anglia, Andegawenia, Normandia, Akwitania, Bretania; XII-XV w.)
  • Tudorowie (pochodzenia walijskiego; Anglia, Walia; XV-XVII w.)

armeńskie

bizantyjskie

chorwackie

czeskie

duńskie

  • Skjoldungowie (Dania, Norwegia, Anglia; X-XI w.)
  • Estridowie (Dania, Norwegia, Szwecja; XI-XIV w.)

frankijskie

  • Etychonidzi
  • Merowingowie (państwo Franków; V-VIII w.)
  • Pepinidzi (VII-VIII w.)
  • Robertynowie (Robertyni) (państwo Franków zachodnich, Burgundia; VIII-XI w.)
    • Poponidzi (Turyngia)
      • Babenbergowie (nie mylić z austriackimi Babenbergami)
    • Kapetyngowie (patrz niżej - francuskie)

francuskie

gruzińskie

irlandskie

  • Ui Nèill

litewskie

niemieckie

norweskie

  • ród króla Haralda (XI-XII w.)
  • ród króla Sverrego (XII-XIV w.)

polskie

  • Piastowie (Polska, Czechy, Ruś halicko-włodzimierska)
  • Sobiesławice (Pomorze Gdańskie)
  • Gryfici (Pomorze Zachodnie, Rugia, Dania, Szwecja, Norwegia)

rosyjskie

  • Rurykowicze (pochodzenia skandynawskiego; Ruś kijowska, Rosja; IX-XVII w.)
    • Szujscy (ród bojarski)
  • Romanowowie (Rosja, Polska, Finlandia; XVII-XX w.)

serbskie

szkockie

  • Alpinowie (Szkocja, IX-XI w.)
  • Dunkeld (Szkocja, XI-XIII w.)
  • Balliolowie (Szkocja, XIII w.)
  • Bruce (Szkocja; XIV w.)
  • Stuartowie (Szkocja, Anglia, Wielka Brytania, XIV-XVIII w.)

szwedzkie

węgierskie

  • Arpadowie (Węgry, Chorwacja, Bośnia, Ruś halicko-włodzimierska, IX-XIV w.)
  • Hunyady (Węgry, Chorwacja; XV w.)
  • Zápolyowie (Węgry, Chorwacja, Siedmiogród; XV-XVI w.)

włoskie

  • Medyceusze (Toskania, papiestwo; XV-XVIII w.)
  • Sabaudczycy (Sabaudia, Włochy, Hiszpania, Chorwacja, Albania X-XX w.)
  • Visconti (Mediolan; XIII-XV w.)
  • Sforza (Mediolan; XV-XVI w.)

Islamskie

arabskie

tureckie

turkmeńskie

mongolskie

  • Gerejowie (Chanat Krymski)
  • Timurydzi (XIV - XVI w.)

perskie/irańskie

pasztuńskie (afgańskie)

berberyjskie

półwysep iberyjski

  • Nasridowie (Grenada XIII-XV w.)
  • Zirydzi (Grenada; XI w.)

pozostałe

Indyjskie

  • Guptowie (Indie, Pakistan, Bangladesz; IV-VIII w.)
  • Maurjowie (pół. Indie; IV-II w.p.n.e.)
  • Mogołowie (pół. Indie; XVI-XIX w.) (pochodzenia mongolskiego)
  • Szah (nepalska)
  • Pallawowie (poł. Indie; IV-IX w.)

Dalekiego Wschodu

chińskie

  • Shang (Chiny; XVII-XI w.p.n.e.)
  • Zhou (Chiny; XI-III w.p.n.e.)
  • Qin (Chiny; III w.p.n.e.)
  • Han (Chiny; III w.p.n.e. - II w.n.e.)
  • Sui (Chiny; VI-VIII w.)
  • Tang (Chiny; VIII-X w.)
  • Song (Chiny; X-XIII w.)
  • Yuan (Chiny; XIII-XIV w.; w Mongolii do XVII w.) (pochodzenia mongolskiego)
  • Ming (Chiny; XIV-XVII w.)
  • Qing (Chiny; XVII-XX w.)

dżurdżeńskie

  • Jin (pół.-wsch. Chiny; XII-XIII w.)

koreańskie

japońska

  • Yamato (jedyna dynastia japońska, panuje do dziś)

syjamska

  • Rama

Zobacz też

Przypisy

  1. Słownik Wyrazów Obcych

Linki zewnętrzne

Wybrana literatura

  • Słownik Dynastii Europy, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Poznań 1999.
  • Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków 2003.
  • Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.
Andegawenowie

Andegawenowie (fr. d’Anjou) – nazwą tą określa się kilka rodów rządzących w Hrabstwie Andegawenii (fr. Anjou), krainie w zachodniej Francji. Pierwsi Andegawenowie byli hrabiami Andegawenii od czasów karolińskich, zwie się ich także Ingelgerami od protoplasty rodu – Ingelgera. Druga dynastia andegaweńska była spokrewniona z pierwszą, ale zwana jest także od pewnego momentu Plantagenetami. Pozostałe rody andegaweńskie były młodszymi liniami królewskiego rodu Francji – Kapetyngów.

Angielscy władcy Irlandii

Chronologiczna lista angielskich i brytyjskich władców Irlandii

Burbonowie

Burbonowie (fr. Bourbon, hiszp. Borbón) – dynastia królów, obecnie rządząca w Hiszpanii i Luksemburgu, dawniej również we Francji i na terenach dzisiejszych Włoch. Odgałęzienie Kapetyngów, panująca we Francji w latach 1589–1830, z przerwą w okresie rewolucji francuskiej i napoleońskim. Obecnie francuska linia Burbonów wygasła, a istnieją dalej młodsze linie – hiszpańska linia Burbonów i Burbonów-Orleańskich.

Rodzina Burbonów ma bardzo rozbudowane drzewo genealogiczne. Szczegółowo i kompletnie przedstawione jest ono w artykule Genealogia Burbonów.

Cesarze rzymscy

Chronologiczna lista władców Rzymu okresu cesarstwa.

Dynastia Qing

Dynastia Qing (chiń. 清朝; pinyin: Qīng cháo; Wade-Giles: Ch’ing ch’ao), wym. [tɕʰíŋ ʈʂʰǎu]; mandż. , Daicing gurun) – ostatnia dynastia cesarska Chin, nazywana też dynastią mandżurską, panująca w latach 1644–1912. Członkowie dynastii wywodzili się z mandżurskiego klanu Aisin Gioro.

Order domowy

Order domowy lub order dynastyczny (order: łac. – zakon) – takie rycerskie organizacje (ordery) były pierwotnie ustanawiane jako zakony rycerskie podległe suwerenowi panującemu w danym kraju. Znakiem przynależności do Zakonu-Orderu Domowego były insygnia w formie orderów, płaszcze rycerskie, miecze itp. Do orderu domowego należeli zwykle członkowie rodziny władcy, jego najbliżsi przyjaciele czy zasłużeni dworzanie.

Przemyślidzi

Przemyślidzi (cz. Přemyslovci) – czeska dynastia wywodząca się od legendarnego Przemysła, męża Libuszy. Panowała w Czechach od czasów Borzywoja, który ok. roku 871 przyjął chrzest. Główna linia wygasła w 1306 roku wraz ze śmiercią Wacława III. Boczna linia zapoczątkowana przez Mikołaja I (nieślubny syn Przemysła Ottokara II) panowała w księstwach śląskich (opawskim, karniowskim i raciborskim) między 1269 a 1521.

Spokrewnieni z dynastią Piastów poprzez liczne małżeństwa zapoczątkowane wydaniem za Mieszka I córki Bolesława I Srogiego, Dobrawy. Przez krótki okres panowali także w Polsce, na Węgrzech oraz w Austrii, Styrii, Krainie i Karyntii. Ich miejsce na tronie Czech zajęli Luksemburgowie.

Sułtani Omanu

Sułtani Omanu

Władcy Anglii

Od połowy V wieku Anglia zaczęła być podbijana przez plemiona anglosaskie, które z czasem stworzyły system państw, zwany heptarchią, na który składało się siedem głównych królestw:

Władcy Anglii Wschodniej

Władcy Essexu

Władcy Kentu

Władcy Mercji

Władcy Nortumbrii

Władcy Susseksu

Władcy WesseksuTe królestwa rywalizowały między sobą o hegemonię, a władca, któremu udało się uzyskać przewagę, nosił tytuł bretwalda.

W IX w. największe znaczenie uzyskał Wessex, a kolejni jego władcy powiększali swoje wpływy i umacniali pozycję wśród państw anglosaskich.

Nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie kto był pierwszym królem Anglii, a w historiografii jako pierwsi najczęściej wymieniani są:

Egbert (który w 825 roku przyjął tytuł bretwaldy, a w latach 829-830 rządził całą anglosaską Anglią)

Alfred Wielki (który w 879 roku przyjął tytuł króla Anglosasów)

Athelstan (który w 927 roku przyjął tytuł króla całej Brytanii)

Władcy Aragonii

Lista władców Aragonii. W latach 926–1134 również władców Nawarry, od 1164 także hrabiów Barcelony, a od 1238 królów Walencji

Władcy Niderlandów

Władcy Niderlandów – lista władców Niderlandów.

Władcy Portugalii

Chronologiczna lista władców Portugalii (do 1139 hrabiów zależnych od Kastylii).

W XVIII–XIX w. władcy rządzili niekiedy również z Brazylii. Dodatkowo, regenci często nosili tytuły królów. W 1749 królowie Portugalii uzyskali od papieża prawo noszenia tytułu Królów Najwierniejszych.

Dynastie i rody panujące Europy
Angielskie
Armeńskie
Bizantyńskie
Bośniackie
Bułgarskie
Chorwackie
Czeskie i morawskie
Duńskie
Frankijskie i francuskie
Gruzińskie
Hiszpańskie
Litewskie
Niemieckie
Polskie i pomorskie
Portugalskie
Ruskie i rosyjskie
Rumuńskie – mołdawskie i wołoskie
Serbskie i czarnogórskie
Szkockie
Szwedzkie
Węgierskie
Włoskie

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.