Diecezja

Diecezja (pot. biskupstwo) – jednostka administracyjna w kościołach chrześcijańskich podległa biskupowi.

W prawie Kościoła rzymskokatolickiego jest określana jako podstawowa forma kościoła partykularnego, w których istnieje i z których składa się jeden Kościół katolicki. Jest powierzona pieczy biskupa diecezjalnego, którego w zarządzaniu wspierają: kuria, synod, kapituła katedralna, konsultorzy, rada kapłańska i rada duszpasterska.

W Kościołach wschodnich odpowiednikiem diecezji jest eparchia.

Etymologia

Roman Empire with dioceses in 300 AD
Diecezje administracji rzymskiej w roku 300 n.e.

Pierwotnie „diocese” (z grec. – „dioikesis”) oznaczał zarządzanie domem, jednostką administracyjną lub sprawowanie zarządu w ogóle. Rzymianie używali go początkowo na oznaczenie terytorium będącego pod zarządem miasta („civitas”). Teren taki znany był przede wszystkim pod nazwą „ager” lub „territorium”, jednak we wschodnich prowincjach imperium nazywano go właśnie „dioecesis”. Stąd też użycie słowa przyjęło się w słowniku chrześcijan, gdyż biskupi zwykle rezydowali w „civitas”, a obszar przez nich zarządzany pokrywał się z obszarem rzymskiej „dioecesis”. Diecezją od końca III wieku określano w Cesarstwie Rzymskim prowincje zarządzane przez legata, a później grupę prowincji, którą zarządzał wikariusz. Taką organizację administracji wprowadził Dioklecjan dzieląc imperium na 100 prowincji skupionych w 12 diecezjach: Africa, Asiana, Britania, Galia, Hispania, Italia, Moesia, Oriens, Pannonia, Pontica, Thracia, Viennensis. Diecezje z kolei zostały zgrupowane (od pierwszej połowy IV w. n.e., za Konstantyna Wielkiego) w cztery prefektury.

Początki diecezji w chrześcijaństwie

W I w. chrześcijanie nie używali terminu diecezja. Kościół Powszechny podzielony był na autonomiczne kościoły partykularne, które były postrzegane przede wszystkim jako wspólnoty personalne, a nie terytorialne. Kościół partykularny skupiał chrześcijan danego miasta i jego okolic. Na jego czele stało prezbiterium, którego przewodniczący – od przełomu I i II w. – zaczął używać tytułu biskupa. W IV w. – po ogłoszeniu chrześcijaństwa religią panującą w imperium rzymskim – rozpoczęła się masowa chrystianizacja mieszkańców miast i osad rolniczych. Wielka liczba nowych wiernych wymagała reformy administracji kościelnej. Zaczęto akcentować funkcję terytorialną kościoła partykularnego. W ramach tegoż kościoła zaczęto tworzyć sieć parafii miejskich i wiejskich, a całe terytorium objęte organizacją parafialną i podległe władzy biskupa danego kościoła, zaczęto nazywać diecezją. Mimo pozornego porzucenia dawnego nazewnictwa, aż do dnia dzisiejszego prawo kanoniczne używa na oznaczenie diecezji także nazwy kościoła partykularnego. Nazwę kościół zamiast nazwy diecezja stosuje się w tytulaturze uroczystej. Np. archidiecezję rzymską nazywa się także Świętym Kościołem Rzymskim, a archidiecezję gnieźnieńską – Świętym Kościołem Gnieźnieńskim.

Miejsce diecezji w podziale administracyjnym Kościoła łacińskiego

Diecezje zazwyczaj są zgrupowane w metropolie, rzadko zaś podlegają bezpośrednio Stolicy Apostolskiej (tzw. diecezje wyjęte).

Rodzaje diecezji rzymskokatolickich:

Jednostki równe diecezji to:

Ze szczególnych racji (np. obecność wiernych innego obrządku, żołnierzy) na terytorium należącym do wielu diecezji mogą istnieć specjalne ordynariaty personalne (np. ordynariat polowy).

Biskupstwa na ziemiach polskich

Na ziemiach polskich najstarsze biskupstwo powstało w Poznaniu w 968, a na jego czele stanął Jordan z Dolnej Lotaryngii. Kolejno w 1000 w Gnieźnie, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, w tym roku podporządkowano biskupstwo poznańskie arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu (wbrew roszczeniom metropolii magdeburskiej). Do końca XII wieku wraz z umacnianiem się Kościoła utworzono biskupstwa w Kruszwicy (około 1034), Płocku (około 1075), Włocławku (1123), Lubuszu (1124) oraz Wolinie (1140). Zasadniczy zrąb podziału diecezjalnego w Polsce ukształtował się w czasach ostatnich Piastów. Większość stolic diecezjalnych zachowała swoje godności nawet do czasów zaborów. Obecnie (na 2013 rok) w Polsce jest 41 diecezji (archidiecezje – 14, diecezje – 27)

Czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa

Biskupstwa w czasach piastowskich

  • biskupstwa łacińskie
    • chełmskie
    • gnieźnieńskie
    • kamieńskie
    • kołobrzeskie
    • krakowskie
    • kujawskie
    • lubuskie
    • łukowskie
    • miśnieńskie
    • płockie
    • poznańskie
    • wrocławskie
  • biskupstwa prawosławne

Biskupstwa w czasach jagiellońskich

Obecne diecezje w Polsce

Zobacz też

Archidiecezja lubelska

Archidiecezja lubelska (łac. Archidioecesis Lublinensis) – jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim. Ustanowiona diecezją 23 września 1805 przez papieża Piusa VII bullą Quemadmodum Romanorum Pontificum. Podniesiona do rangi archidiecezji z archikatedrą w Lublinie 25 marca 1992 bullą papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae Populus.

Archidiecezja szczecińsko-kamieńska

Archidiecezja szczecińsko-kamieńska (łac. Archidioecesis Sedinensis-Caminensis) – jedna z czternastu archidiecezji Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, ustanowiona przez Jana Pawła II 25 marca 1992 r. bullą Totus Tuus Poloniae Populus.

Archidiecezja szczecińsko-kamieńska nawiązuje tradycją do istniejącej w latach 1140-1535 rzymskokatolickiej diecezji pomorskiej z siedzibą biskupią w Wolinie (do 1188 r.) i Kamieniu Pomorskim (do 1535 r.)

Bazylika mniejsza

Bazylika mniejsza (basilica minor) – tytuł honorowy, nadawany przez papieża lub w drodze prawa zwyczajowego, który otrzymują kościoły wyróżniające się wartością zabytkową, liturgiczną, pielgrzymkową i duszpasterską.

Po raz pierwszy tytuł ten nadał papież Pius VI w 1783 kościołowi św. Mikołaja w Tolentino. Od 1836 przysługuje on również kościołom kolegiackim (było to związane z przeniesieniem przez Kongregację Obrzędów przywilejów kościołów kolegiackich na bazyliki mniejsze. Kongregacja ustaliła też warunki, jakie musi spełniać kościół, by otrzymać ten tytuł).

Posiadają go obecnie znaczniejsze kościoły katedralne, kolegiackie i klasztorne, a także znane sanktuaria maryjne, m.in. Jasna Góra, Altötting, Fátima, Kevelaer, Lourdes, Mariazell, Ottobeuren, Werl, Bardo Śląskie, Dębowiec, Tuchów, Krzeszów.

Przywilejem bazylik jest uzyskanie odpustu zupełnego w czasie ich nawiedzenia w następujące dni: uroczystość Apostołów Piotra i Pawła (29 czerwca), święto tytułu, święto „Porcjunkuli” (2 sierpnia) i jeden raz w ciągu roku w dniu określonym według uznania, pod zwykłymi warunkami: odbycia spowiedzi sakramentalnej, przyjęcia komunii świętej, odmówienia modlitwy w intencjach wyznaczonych przez Papieża.

Bazylika mniejsza musi spełniać następujące warunki:

kościół otwarty przez cały dzień,

miejsce otrzymywania szczególnych łask za przyczyną patrona lub patronki kościoła (m.in. uzdrowienia, łaski, nawrócenia itp.),

wartość zabytkowa,

miejsce szczególnego kultu i pielgrzymowania

walory duszpasterskie (wieczysta Adoracja Najświętszego Sakramentu, całodzienna spowiedź, duża częstotliwość odprawianych Mszy Świętych i nabożeństw),

stali przewodnicy oprowadzający po danym kościele.Tytuł nadawany jest zazwyczaj przez papieża w porozumieniu z watykańską Kongregacją Obrzędów, co poprzedza procedura prawno-urzędowa w episkopacie danego kraju.

Decyzję o rozpoczęciu procesu przyznania kościołowi tego tytułu podejmuje biskup danej diecezji.

Biskup tytularny

Biskup tytularny (łac. episcopus titularis) – biskup mający tytuł dawnej, już nieistniejącej diecezji. Tytuł nadawany jest przez papieża wszystkim biskupom nieposiadającym własnej diecezji, czyli biskupom pomocniczym ordynariuszy, a także wyższym urzędnikom Kurii Rzymskiej, nuncjuszom, delegatom apostolskim lub innym duchownym pełniącym specjalne zadania zlecane im przez papieża lub narodowe konferencje biskupów.

Powstanie instytucji biskupstwa tytularnego wiąże się z podbojami muzułmańskimi chrześcijańskich państw Wschodu, Afryki i Hiszpanii w VII i VIII wieku. Zmuszeni do opuszczenia swoich diecezji biskupi pomagali po przeniesieniu się do krajów chrześcijańskich miejscowym ordynariuszom. W nadziei na szybkie odzyskanie dla chrześcijaństwa utraconych terytoriów, papieże mianowali po ich śmierci następców wyznaczając im tymczasowo zadania pomocnicze w istniejących diecezjach lub używając do spełniania różnorodnych misji. Sytuacja tymczasowości przedłużała się aż do klęski wypraw krzyżowych.

Na początku XIV wieku papież Klemens V usankcjonował istniejący stan rzeczy. Od tej pory biskup ordynariusz chcąc mieć pomocnika zwracał się o to do Stolicy Apostolskiej. Wytworzył się zwyczaj mianowania biskupów nierezydencjalnych z tytułami diecezji nieistniejących, którzy pomagają w pracy biskupom rezydencjonalnym. Biskupów takich nazywano episcopus in partibus infidelium (na terenach zajętych przez niewiernych). Dopiero w 1882 papież Leon XIII wprowadził nazwę episcopus titularis.

Diecezja bielsko-żywiecka

Diecezja bielsko-żywiecka (łac. Dioecesis Bielscensis-Zyviecensis) – jedna z 4 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii krakowskiej.

Została ustanowiona 25 marca 1992 przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae populus, z 8 dekanatów ówczesnej diecezji katowickiej (Bielsko-Biała centrum, Bielsko-Biała zachód, Cieszyn, Czechowice-Dziedzice, Istebna, Skoczów, Strumień i Wisła) i 6 z archidiecezji krakowskiej (Andrychów, Biała, Kęty, Oświęcim, Żywiec I i Żywiec II).

Zajmuje obszar ok. 3000 km² i jest obecnie podzielona na 23 dekanaty, w skład których wchodzą 207 parafii i 2 ośrodki duszpasterskie. Diecezja liczy 798 000 mieszkańców w tym 698 000 wiernych katolików oraz 495 kapłanów diecezjalnych i 130 kapłanów zakonnych.

Diecezja legnicka

Diecezja legnicka (łac. Dioecesis Legnicensis) – diecezja obrządku łacińskiego w metropolii wrocławskiej ustanowiona 25 marca 1992 przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae populus.

Diecezja opolska

Diecezja opolska (łac. Dioecesis Opoliensis, niem. Bistum Oppeln) – jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii katowickiej w Polsce ustanowiona Administraturą Apostolską zachodniej części Górnego Śląska w okresie 1945–1972, którą kierował m.in. biskup Bolesław Kominek, ustanowiona diecezją w 1972 przez papieża Pawła VI bullą Episcoporum Poloniae coetus i włączona do metropolii wrocławskiej, a od 25 marca 1992 – katowickiej.

Diecezja pelplińska

Diecezja pelplińska (łac. Dioecesis Pelplinensis) – jedna z trzech diecezji obrządku łacińskiego metropolii gdańskiej w Polsce, historycznie nawiązująca do diecezji chełmińskiej erygowanej przez papieża Innocentego IV 29 lipca 1243. 25 marca 1992 papież Jan Paweł II bullą Totus Tuus Poloniae populus zmienił nazwę diecezji chełmińskiej na pelplińską i włączył ją w skład nowo utworzonej metropolii gdańskiej. Zreorganizowana została również struktura diecezji. W jej skład weszła część dekanatów dawnej diecezji chełmińskiej, archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. Łącznie diecezja pelplińska składa się z 30 dekanatów i 290 parafii.

Diecezja płocka

Diecezja płocka (łac. Dioecesis Plocensis) – jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii warszawskiej ustanowiona w 1075, zreorganizowana 25 marca 1992 przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae Populus (utraciła 39 parafii na rzecz diecezji łomżyńskiej, diecezji łowickiej i warszawsko-praskiej).

Diecezja radomska

Diecezja radomska (łac. Dioecesis Radomiensis) – jedna z 3 diecezji rzymskokatolickich w metropolii częstochowskiej w Polsce.

Wydzielona została z części dotychczasowej diecezji sandomiersko-radomskiej i ustanowiona 25 marca 1992 przez św. Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae Populus.

Diecezja rzeszowska

Diecezja rzeszowska (łac. Dioecesis Rzeszoviensis) – diecezja rzymskokatolicka erygowana przez papieża Jana Pawła II 25 marca 1992 bullą Totus tuus Poloniae populus z wydzielenia obszarów Diecezji przemyskiej i Diecezji tarnowskiej, sufragania archidiecezji przemyskiej.

Diecezja sandomierska

Diecezja sandomierska (łac. Dioecesis Sandomiriensis) – jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii lubelskiej w Polsce.

Diecezja siedlecka

Diecezja siedlecka (łac. Dioecesis Siedlecensis) (wcześniej diecezja janowska (1818–1867/1889)) – jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii lubelskiej w Polsce.

Diecezja tarnowska

Diecezja tarnowska (łac. Dioecesis Tarnoviensis) – jedna z 4 diecezji rzymskokatolickich metropolii krakowskiej. Praktykuje około 70% wiernych, co czyni ją najbardziej religijną diecezją w Polsce, i jedną z najbardziej religijnych na świecie.

Diecezja włocławska

Diecezja włocławska (łac. Dioecesis Vladislaviensis) – jedna z diecezji kościoła rzymskokatolickiego w metropolii gnieźnieńskiej w Polsce, ustanowiona w XII wieku, jako jedna z pierwszych na ziemiach polskich.

Diecezja zamojsko-lubaczowska

Diecezja zamojsko-lubaczowska (łac. Dioecesis Zamosciensis-Lubaczoviensis) − jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii przemyskiej (położona w południowo-wschodniej Polsce) ze stolicą w Zamościu. Ustanowiona 25 marca 1992 przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae Populus.

Diecezja zielonogórsko-gorzowska

Diecezja zielonogórsko-gorzowska (łac. Dioecesis Viridimontanensis-Gorzoviensis) - jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii szczecińsko-kamieńskiej (położona w zachodniej Polsce). Ustanowiona diecezją gorzowską w 1972 przez papieża Pawła VI, a następnie diecezją zielonogórsko-gorzowską 25 marca 1992 przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae Populus ze stolicą w Zielonej Górze. Podzielona jest na 30 dekanatów i 270 parafii, w tym 22 zakonne. Nawiązuje do historycznej diecezji lubuskiej, istniejącej w latach 1124-1598.

Diecezja łomżyńska

Diecezja łomżyńska (łac. Dioecesis Lomzensis) – jedna z trzech diecezji obrządku łacińskiego w metropolii białostockiej w Polsce powołana bullą Vixdum Poloniae unitas z 28 października 1925 przez papieża Piusa XI.

Kolegiata

Kolegiata (łac. collegium – zgromadzenie równoprawnych urzędników) – kościół niebędący katedrą, przy którym istnieje kapituła kanoników.

Jak archikatedra jest kościołem wyższym rangą wobec katedry, tak archikolegiata jest kościołem wyższym rangą wobec kolegiaty.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.