Denis Diderot

Denis Diderot (ur. 5 października 1713 w Langres, zm. 31 lipca 1784 w Paryżu) – francuski pisarz, krytyk literatury i sztuki, filozof i encyklopedysta okresu Oświecenia.

Najbardziej znanym dziełem Diderota jest Kubuś Fatalista i jego pan (Jacques le Fataliste et son maître, wyd. 1796), a najbardziej znaną powieścią Zakonnica (La Religieuse, wyd. 1796).

Jest on twórcą nowatorskiej teorii dramatu mieszczańskiego, umieszczającej utwory dramatyczne między komedią i tragedią, co miało być bliższe rzeczywistości. Teorię opisał w dziełach: Rozmowy o synu naturalnym (Entretiens sur « Le fils naturel », 1757) i O poezji dramatycznej (De la poésie dramatique, 1759).

Jego Jacques le fataliste et son maitre (dekretem z 1804 roku) oraz Encyclopedie ou dictionnaire raisonne des sciences umieszczone zostały w index librorum prohibitorum[1].

Denis Diderot
Denis Diderot 111
Data i miejsce urodzenia 5 października 1713
Langres
Data i miejsce śmierci 31 lipca 1784
Paryż
Narodowość francuska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła

Kubuś Fatalista i jego pan

Denis Diderot signature
Strona internetowa

Wielka Encyklopedia Francuska

Denis Diderot stał się inicjatorem, naczelnym redaktorem i jednym z głównych twórców Encyklopedii (1751–1772), która zebrała dorobek myśli społecznej, filozoficznej i moralnej europejskiego oświecenia. Sam napisał szereg artykułów z dziedziny filozofii, sztuki i rzemiosła. To monumentalne dzieło współtworzył z nim matematyk Jean le Rond d’Alembert.

Prace nad Encyklopedią rozpoczął w roku 1745 i prowadził je przez 27 lat. Nie było to łatwe, gdyż kilkakrotnie był aresztowany i osadzony w więzieniu z powodów religijnych.

Poglądy

Poglądy Diderota ewoluowały od teizmu, poprzez deizm do otwartego, materialistycznego ateizmu, połączonego z sensualizmem i determinizmem witalistycznym. Swoje poglądy religijne wyłożył w Liście o ślepcach (Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient, 1749).

Postulował pierwszeństwo nauk eksperymentalnych przed spekulatywnymi, akcentował też względność ludzkiego poznania i sprzeczność różnych dziedzin wiedzy.

Diderot uważał, że natura człowieka została zdemoralizowana przez niewłaściwy ustrój i brak kultury, dlatego postulował oświecenie ludu i odbudowę zasad moralnych poprzez silne więzi społeczne i reformę władzy we Francji. Politycznie był początkowo zwolennikiem absolutyzmu oświeconego. Potępił jednak absolutne rządy, kiedy caryca Katarzyna II – pozornie zainteresowana liberalną myślą – odrzuciła jego projekt reformy szkolnictwa wyższego w Rosji. Jego poglądy ewoluowały w kierunku demokratyzmu. Był przeciwnikiem kolonializmu i despotyzmu. Domagał się utworzenia parlamentu – reprezentanta suwerennego ludu i instytucję sprawującą kontrolę nad władzą wykonawczą. W kwestii gospodarki opowiadał się po stronie leseferyzmu, bogacenie się jednostek uznawał za przejaw dobrobytu ogółu. Popierał wolny handel i powszechną oświatę; sprzeciwiał się ograniczaniu prawa własności. Zauważał jednak, że sukcesy w tej sferze funkcjonowania państwa nie rozwiążą problemów społecznych, jakie spowodują rozwój techniki i kapitalistyczny wyzysk.

Diderot zajmował się też krytyką malarstwa, a swoje poglądy przedstawił w esejach Salons (1759–1781).

Dzieła

  • Essai sur le mérite et la vertu, napisane przez Shaftesbury'ego tłumaczenie Diderota na j.francuski (1745)
  • Pensées philosophiques (Myśli filozoficzne), esej (1746)
  • La promenade du sceptique (1747)
  • Les bijoux indiscrets, powieść(1748)
  • Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient (List o ślepcach na użytek tych co widzą) (1749)
  • Encyclopédie (1750–1765)
  • Lettre sur les sourds et muets (1751)
  • Pensées sur l'interprétation de la nature, esej (1751)
  • Le fils naturel (1757)
  • Entretiens sur le Fils naturel (1757)
  • Discours sur la poesie dramatique (1758)
  • Salons, critique d'art (1759–1781)
  • Zakonnica, powieść (1760)
  • Kuzynek mistrza Rameau, dialog filozoficzny (1761?)
  • Lettre sur le commerce de la librairie (1763)
  • Mystification ou l’histoire des portraits (1768)
  • Entretien entre D'Alembert et Diderot (1769)
  • Sen D'Alemberta, dialog (1769)
  • Suite de l'entretien entre D'Alembert et Diderot (1769)
  • Paradoxe sur le comédien (Paradoks o aktorze) (1773–1778, wydany pośmiertnie w 1830)
  • Apologie de l'abbé Galiani (1770)
  • Principes philosophiques sur la matière et le mouvement, essai (1770)
  • Entretien d'un père avec ses enfants (1771)
  • Kubuś Fatalista i jego pan (Jacques le fataliste et son maître), powieść (1765–1780)
  • Supplément au voyage de Bougainville (1772)
  • Histoire philosophique et politique des deux Indes, in collaboration with Raynal (1772–1781)
  • Voyage en Hollande (1773)
  • Éléments de physiologie (1773–1774)
  • Réfutation d'Helvétius (1774)
  • Observations sur le Nakaz (1774)
  • Essai sur les règnes de Claude et de Néron (1778)
  • Lettre apologétique de l'abbé Raynal à Monsieur Grimm (1781)
  • Aux insurgents d'Amérique (1782)
  • Salons

Przypisy

  1. Index librorum prohibitorum Ssmi D.N. Leonis XIII iussu et auctoritate recognitus et editus : praemittuntur constitutiones apostolicae de examine et prohibitione librorum, Rzym 1900, s. 110.

Linki zewnętrzne

1771 w literaturze

Wydarzenia literackie w 1771 roku.

1773 w literaturze

Wydarzenia literackie w 1773 roku.

1784 w literaturze

Wydarzenia literackie w 1784 roku.

1796 w literaturze

Wydarzenia literackie w 1796 roku.

Correspondance littéraire, philosophique et critique

Correspondance littéraire, philosophique et critique – pisany ręcznie korespondencyjny biuletyn francuski, poświęcony nowościom we francuskiej literaturze, sztuce i myśli. Wydawany był w latach 1747–1793.

Założony przez Guillaume-Thomasa Raynala, początkowo nosił tytuł Nouvelles littéraires. W 1753 roku głównym redaktorem periodyku został Friedrich Melchior von Grimm, a nazwa zmieniła się na Correspondance littéraire, philosophique et critique. Współpracowali przy jego tworzeniu między innymi Denis Diderot, Jacques-Henri Meister, Louise d’Épinay. Correspondance był periodykiem poufnym i rozsyłanym tylko zaufanym osobom, w związku z tym jego treść nie podlegała żadnej cenzurze ze strony władz francuskich, co sprzyjało głoszeniu kontrowersyjnych poglądów. Abonentami czasopisma była arystokracja i głowy koronowane ówczesnej Europy.

Czwarta ściana

Czwarta ściana – w języku teatru, symboliczna granica między widzami a aktorami w teatrze. W rzeczywistości scena otoczona jest zwykle trzema ścianami, a czwarta jest wyłącznie konwencjonalna. Istnienie jej ma na celu odizolowanie aktorów, by ci mogli skupić się całkowicie na swojej grze, bez świadomości bycia obserwowanymi.

Deklaracja praw człowieka i obywatela

Deklaracja praw człowieka i obywatela (fr. Déclaration des droits de l'homme et du citoyen) – dokument programowy rewolucji francuskiej, uchwalony 26 sierpnia 1789 przez Konstytuantę. Wywodziła się z filozoficznych i politycznych nurtów oświecenia (Jean-Jacques Rousseau, Monteskiusz, Denis Diderot, John Locke). W 1791 potępiona w liście pasterskim papieża Piusa VI a w roku 2003 została wpisana na listę UNESCO Pamięć Świata.

Zredagowana według projektu La Fayette’a, była wyrazem zmian zachodzących we Francji. Z 4 na 5 sierpnia Konstytuanta, znosząc ustrój feudalny, dała początek nowej erze w państwowości tego kraju. Wydanie samej Deklaracji było tylko początkiem szerokiego zakresu prac, jakie zostały podjęte.

Dramat mieszczański

Dramat mieszczański - odmiana dramatu popularna w XVIII i pierwszej połowie XIX wieku. Swą tematyką i formą przeciwstawiał się regułom dramatu klasycystycznego. Dramat mieszczański miał duże znaczenie dla rozwoju nowych form inscenizacyjnych i przyczynił się do powstania melodramatu. Do najważniejszych twórców dramatu mieszczańskiego należeli Denis Diderot i Friedrich Schiller, Stanisław Trembecki, Wojciech Bogusławski, Michał Bałucki.

Encyklopedia

Encyklopedia (łac. encyclopaedia z stgr. ἐνκύκλιos, enkýklios – "tworzący krąg" + stgr. παιδεία, paideía – "wykształcenie") – kompendium wiedzy zapisane w formie zbioru artykułów hasłowych, złożonych z haseł (słów kluczowych) i tekstów je objaśniających (zawierających informacje dotyczące tych haseł). Hasła są ułożone w pewnym logicznym porządku, zazwyczaj alfabetycznym, dzięki czemu możliwe jest szybkie odnalezienie właściwej informacji.

Encyklopedia może być powszechna, tj. starająca się ująć całą ludzką wiedzę (np. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN), lub specjalistyczna z określonej dziedziny (np. Encyklopedia muzyczna PWM, Encyklopedia wiedzy o książce, Encyklopedia Krakowa).

Encyklopedyści

Encyklopedyści – grupa francuskich filozofów, naukowców i literatów, twórców Wielkiej encyklopedii francuskiej.

Utworzenie tej encyklopedii było jednym z największych przedsięwzięć epoki oświecenia i wyrazem oświeceniowego światopoglądu. Uważa się, że encyklopedyści przygotowali podłoże intelektualne Rewolucji francuskiej.

Ephraim Chambers

Ephraim Chambers (ur. 1680 w Kendal, zm. 15 maja 1740 w Islington (dzisiejszy Londyn)), był angielskim pisarzem i encyklopedystą.

Jego dziełem jest wydana w Londynie w 1728 roku Cyclopaedia (Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences).

Nowatorstwo tej encyklopedii polegało m.in. na przyjętej klasyfikacji nauk Francisa Bacona i wykorzystaniu oryginalnego systemu odsyłaczy. W pierwszym tomie znalazł się Plan of the Work (Plan prac).

Cyclopaedia miała 18 wydań, liczne tłumaczenia i stała się powszechnie znaną i używaną encyklopedią w języku angielskim. Denis Diderot pierwotnie planował przetłumaczenie jej na język francuski, lecz ostatecznie zdecydował się na napisanie innego nieco dzieła znanego jako "Encyclopédie", lub jak nazywają ją polscy entuzjaści zawartych w niej antyfeudalnych idei Wielka Encyklopedia Francuska.

Chambers pisywał też dla Literary Magazine (1735-36). Po śmierci w 1740 roku został pochowany na cmentarzu zasłużonych dla Wielkiej Brytanii w Opactwie Westminsterskim.

Jean-Antoine Houdon

Jean-Antoine Houdon (ur. 20 marca 1741 w Wersalu - zm. 15 lipca 1828 w Paryżu) – francuski rzeźbiarz neoklasyczny, wolnomularz.

Ukończył w 1761 Królewska Akademię Malarstwa i Rzeźby. Jego nauczycielem był Jean-Baptiste Pigalle. W 1771 po 10-letnim pobycie w Rzymie powrócił na stałe do Paryża. Był twórcą posągów mitologicznych i alegorycznych. Zasłynął jako doskonały portrecista. Houdon jest znany z przedstawień filozofów, wynalazców i polityków. W jego twórczości możemy odnaleźć rzeźby takich osób jak Denis Diderot, Benjamin Franklin, Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, Molière, George Washington, Thomas Jefferson, Ludwik XVI, Robert Fulton oraz Napoleon Bonaparte. W 1778 został członkiem loży masońskiej. 1 lipca 1786 poślubił Marie-Ange Langlois, był ojcem trzech córek. Pochowany został na cmentarzu Montparnasse

Jean-Baptiste Greuze

Jean-Baptiste Greuze (ur. 21 sierpnia 1725 w Tournus, zm. 4 marca 1805 w Paryżu) – francuski „malarz moralista” i rysownik, wolnomularz.

Libertyn (film)

Libertyn – francuska komedia kostiumowa z 2000 roku w reżyserii Gabriela Aghion, stanowiąca ekranizację wydanej trzy lata wcześniej sztuki teatralnej Erica-Emmanuela Schmitta pod tym samym tytułem.

Marek Dębowski

Marek Dębowski (ur. 1953) – polski teatrolog i romanista, doktor habilitowany nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Monizm

Monizm (gr. mónos jedyny) – filozoficzny pogląd według wąskiej definicji uznający naturę wszelkiego bytu za jednorodną: materialną (materializm, monizm materialistyczny), duchową (spirytyzm, monizm spirytystyczny) lub materialno-duchową (np. panteizm, choć nie tylko). Taki monizm jest poglądem przeciwstawnym do dualizmu i pluralizmu.

W szerszym znaczeniu (tzw. monizm atrybucyjny) monizm pozwala na istnienie wielu substancji, jednak głosi, że ich natura jest taka sama. Przykładowo atomizm albo monadyzm Leibniza to pluralizm niemieszczący się w wąskim rozumieniu monizmu, ale mieszczący się w szerokiej definicji.

Ontologiczne stanowisko monistyczne było reprezentowane przez takich filozofów i kierunki jak:

monizm materialistyczny:

jońska szkoła przyrody, Leucyp i Demokryt, Epikur i Lukrecjusz, Vanini, franc. oświecenie (Julien Offray de La Mettrie, Denis Diderot, Paul d'Holbach), Ludwig Feuerbach, Marks, neomarksizm, pozytywizm, neopozytywizm (rzeczywistością jest materia; wszystko co duchowe jest wytworem materii)

monizm spirytualistyczny:

Filon, George Berkeley, Hegel (istnieją tylko idee; świat materialny jest pozorny)

monizm mieszany, panteistyczny:

Stoicyzm (pneuma, która jest jednocześnie duchem i materią), Baruch Spinoza (wszystko jest naturą, która posiada cechy zarówno materii jak i ducha oraz teoria paralelizmu), Gottfried Wilhelm Leibniz (teoria monad, które są bytami podstawowymi posiadającymi naraz cechy materialne i duchowe), buddyjski mędrzec Nagardżuna (siunjata, z której wyłania się zarówno pustka jak i forma, rozpoznawane jako rzeczywistość).

Pierre-Paul Lemercier de La Rivière

Pierre-Paul Lemercier de La Rivière (ur. w 1719 w Saumur, zm. w 1792 w Paryżu) – ekonomista francuski, zwolennik fizjokratyzmu. Jako pierwszy użył nazwy absolutyzm oświecony.

Doradca parlamentu Paryża od 1747 do 1758, potem intendent wyspy Martynika (1759 – 1764), dzięki wsparciu Madame Pompadour.

W roku 1767 Katarzyna II Wielka zaprosiła go do Rosji. Denis Diderot, osobisty przyjaciel Lemerciera, reklamował dzieło Lemerciera pośród filozofów, choć zwykle był fizjokratom bardzo niechętny.

Zakonnica (powieść)

Zakonnica (fr. La Religieuse) – powieść Denisa Diderota opublikowana po raz pierwszy w 1796, po śmierci autora.

Łzawa komedia

Łzawa komedia – najwcześniejsza odmiana sentymentalnego dramatu mieszczańskiego, powstała we Francji w XVIII wieku. Jej tematyka dotyczyła przeważnie życia codziennego klas średnich. Utwór miał za zadanie nie tyle bawić, co wzruszać i wywoływać współczucie dla bohaterów pozytywnych oraz pogardę dla negatywnych, przez co miał charakter moralizujący. Prekursorem gatunku jest francuski pisarz Pierre-Claude Nivelle de la Chaussée. Łzawe komedie pisali także m.in. Denis Diderot czy, w literaturze niemieckiej, G.E. Lessing.

Komedia łzawa miała znaczny wpływ na powstanie melodramatu.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.