Brytowie

Brytowie (łac. Brittones, bryt. Pritani lub Priteni) – lud celtycki zamieszkujący Brytanię przed najazdem Anglów i Sasów.

Map Gaels Brythons Picts
Mapa obrazuje uproszczony podział etniczny Wysp Brytyjskich ok. 450 r. n.e.

     Brytowie

     Irowie (Goidelowie)

     Piktowie

Pochodzenie

Pochodzenie Brytów jest prawdopodobnie heterogeniczne: lud ten powstał w wyniku zmieszania napływowej ludności celtyckiej, która przybyła z kontynentu przed 400 r. p.n.e. z Piktami – ludem nieindoeuropejskim (należącym prawdopodobnie do tzw. ludów jafetyckich) zamieszkującym Brytanię przed przybyciem Celtów. Część ludów piktyjskich zachowała odrębność, zostały one jednak w dużej części zlatenizowane (od miejscowości La Tene, ośrodka kultury celtyckiej).

Język

Pierwotny język brytyjski, obecnie wymarły, należy do brytańskiej podgrupy języków celtyckich (zwanej też podgrupą języków P-celtyckich). Nie istnieją niemal żadne źródła pisane tego języka, jednak niektóre słowa są rekonstruowane na podstawie innych języków celtyckich, bądź też wywodzone z nazw geograficznych.

Schyłek

Po przejściu plemion germańskich przez Galię ok. 400 roku, na Wyspach Brytyjskich rzymsko-brytyjska kultura, która rozwijała się w ciągu 400 lat istnienia Cesarstwa Rzymskiego, stopniowo zanikła wskutek podbojów i migracji innych ludów. Celtowie napadali ze strony Irlandii (plemię Scotti nadało swoje imię północnej części głównej wyspy – Szkocji). Sasi i Anglowie przybyli z obszaru obecnych Niemiec, Fryzowie przeprawiali się z terenów obecnej Holandii, a Jutowie (Duńczycy) przesiedlali się z Półwyspu Jutlandzkiego. Do roku 600 Anglowie i Sasi kontrolowali większą część Anglii. Do 800 roku tylko współczesna Walia, Szkocja i Zachodnia Kornwalia pozostawały zamieszkane przez większość celtycką.

Zobacz też

Bibliografia

  • Christopher Allen Snyder: The Britons. Blackwell Publishing, 2003.

Linki zewnętrzne

Asteriks u Brytów

Asteriks u Brytów – siódmy komiks o przygodach Asteriksa i jego przyjaciół. Po raz pierwszy ukazał się w magazynie Pilote (nr 307-334/1965).

Asterix w Brytanii

Asterix w Brytanii (ang. Asterix in Britain, fr. Astérix chez les Bretons, 1986) – francuski film animowany oparty na komiksie René Goscinny'ego i Alberta Uderzo pod tym samym tytułem. Film jest piątą adaptacją przygód Galla Asteriksa i jego przyjaciela Obeliksa.

Augustyn z Canterbury

Augustyn z Canterbury, cs. Swiatitiel Awgustin, jepiskop Kantenberskij (ur. ?, zm. 26 maja 604 lub 605) – pierwszy arcybiskup Canterbury, nazywany apostołem Anglii, święty Kościoła katolickiego, anglikańskiego i prawosławnego.

Bitwa nad rzeką Medway

Bitwa nad rzeką Medway – starcie zbrojne, które miało miejsce w roku 43 n.e.

Latem roku 43 n.e. 40 000 Rzymian i ich sojuszników pod wodzą generała Aulusa Plaucjusza opuściły port w Boulogne obierając kierunek na wybrzeża Brytanii. Flota rzymska pożeglowała koło wyspy Thanet, następnie obrała kurs wzdłuż cieśniny Dover w rejon Kentu, gdzie w latach 55 p.n.e. i 54 p.n.e. lądował ze swoim wojskiem Juliusz Cezar. W pobliżu Pegwell Bay Rzymianie oraz ich batawscy sojusznicy zeszli na ląd. Po wylądowaniu Rzymianie zbudowali obóz nad rzeką Stour, umacniając przyczółek i przygotowując się do wymarszu w głąb kraju. Następnie Rzymianie pomaszerowali w kierunku Tamizy, nie napotykając po drodze żadnych Brytów.

Po dłuższym marszu na drodze Rzymian pojawiły się pierwsze wojska Brytów dowodzone przez dwóch braci z plemienia Katuwellaunów i Atrebatów – Togodumnusa oraz Caradoca (Karaktaka). W wyniku sporu o władzę pomiędzy oboma braćmi, Caradoc nie czekając na pomoc Togodumnusa zebrał własne siły z plemion Atrebatów oraz Dobunnów wyruszając przeciwko Auliuszowi. Już pierwsze starcie ukazało wyższość rzymskiego wojska nad słabo uzbrojonym przeciwnikiem, który w popłochu uciekł z pola bitwy. Caradoc wycofał się poza rzekę Medway, gdzie zamierzał odtworzyć swoje wojska. Nie mógł już jednak skorzystać z pomocy Dobunnów, którzy poddali się Plaucjuszowi.

Krótko potem Rzymianom drogę zastąpili wojownicy z plemienia Katuwelaunów pod wodzą Togodumnusa. Atak na Rzymian zakończył się całkowitą klęska Brytów i ciężkimi ranami Togodumnusa, który zmarł w kilka dni później. Resztki ocalałych Brytów wycofały się poza rzekę Medway, gdzie połączyły się z siłami Caradoca. Łącznie za rzeką Brytowie zgromadzili 60 000 – 80 000 ludzi i setki rydwanów bojowych.

Po dotarciu do rzeki Plaucjusz wydzielił jazdę generała Sabinusa oraz Wespazjana wysyłając ich w górę rzeki a Batawów w kierunku przeciwnym. Batawowie przekroczyli rzekę w miejscu niewidocznym dla przeciwnika, po czym obeszli Brytów od tyłu przypuszczając atak. Po zaciętej walce Brytowie odparli przeciwnika. Równocześnie jazda rzymska rozpoczęła przekraczanie rzeki po specjalnie zbudowanym moście z łodzi. W trakcie przeprawy doszło do walki z Brytami, którzy starali się zepchnąć Rzymian do wody. W wyniku krwawego starcia Rzymianom udało się przejść na brzeg, gdzie otoczeni przez przeciwnika okopywali się i zakładali obóz.

Następnego dnia Platiusz wysłał kolejne wojska pod wodzą Gnejusza Gety z zadaniem przeprawy w dole rzeki i pomocy oblężonym. Tym razem Brytowie nie dali się zaskoczyć, atakując przeciwnika. Po bardzo ciężkiej walce, Rzymianom udało się ostatecznie zdobyć przyczółek a następnie wyruszyć z pomocą legionom otoczonym w górze rzeki. Atak wojsk Gety rozproszył Brytów, którzy zmuszeni zostali do wycofania się poza Tamizę. W pościgu ponownie wzięła udział jazda batawska, która zepchnęła nieprzyjaciela wprost na nadchodzących Rzymian. W kolejnym starciu padło wielu Brytów, a ci którzy przeżyli zbiegli na mokradła Essex. Klęska Brytów była całkowita. Król Caradoc uciekł na zachód. Zanim nastała jesień, w rękach Rzymian znajdowało się całe południe Brytanii w tym stolica Katuwellaunów – Camulodunum (dzisiejszy Colchester).

Bitwa pod Deorham

Bitwa pod Deorham – starcie zbrojne, które miało miejsce w roku 577 pomiędzy Brytami a Anglosasami. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Anglosasów.

W II połowie VI wieku Brytania podzielona była pomiędzy Brytów i Anglosasów. Pierwsza grupa zajmowała ziemie położone na zachodzie, północy oraz w centrum kraju sięgające zachodnich granic późniejszej Mercji. W rękach Anglosasów znajdowały się natomiast królestwa Wessex, Sussex, Kent, Essex, wschodnia Anglia oraz Nortumbria. Dokładna chronologia walk pomiędzy obiema nacjami do czasów bitwy pod Deorham pozostaje nieznana (nie ma też między innymi pewności czy stoczona w roku 537 bitwa pod Camlann rzeczywiście miała miejsce).

Miejsce stoczenia bitwy pod Deorham pozostaje również kwestią sporną. Za najbardziej prawdopodobną lokalizację przyjmuje się dzisiejsze Dyrham położone na północ od miasta Bath w Wiltshire.

Wiodącą postacią Anglosasów był król Ceawlin z Wesseksu, dokonujący prób rozszerzenia swojej władzy w kierunku północnym.

Głównym źródłem, w którym znajduje się wzmianka o bitwie jest Kronika anglosaska, w której dowiadujemy się o śmierci w trakcie bitwy trzech brytyjskich władców: Coinmaila (Cynvael), Condidana (Cynddylan) oraz Farinmaila (Efernvael). Po tym zwycięstwie Cewlin zajął tereny Gloucester, Cirencester oraz Bathcester. W wyniku bitwy Brytowie zamieszkujący Kornwalię zostali odcięci od Walii, natomiast ekspansja Wesseksu rozciągnęła się w kierunku doliny rzeki Severn.

Bran Błogosławiony

Bran Błogosławiony – postać z mitologii celtyckiej, gigant, syn boga Llyra, w walijskiej mitologii określany również przydomkiem Bendigeidfran, jest jak się wydaje bogiem związanym z zaświatami. Jest jednym z bohaterów tzw. "drugiej gałęzi" Mabinogion: opowieści pt. Branwen, córka Llyra.

Pojawia się także jako król brytański uwikłany w sprawę ludzi. Zezwolił swojej siostrze Branwen na ślub z królem irlandzkim Matholwchem, na co z kolei nie zgadzał się jej przyrodni brat Efnisien. Efnisien poczuł się zlekceważony i w czasie wesela, które odbywało się w Walii, obciął koniom Matholwcha chrapy, uszy i ogony. Omal nie doprowadziło to do wojny między Irlandczykami a mieszkańcami Brytanii. Bran zdołał jednak zapobiec wojnie, darowując Matholwchowi czarodziejski kocioł. To pochodzące z zaświatów naczynie miało moc przywracania ludzi do życia, chociaż nie mogli już wtedy mówić.

Po powrocie do Irlandii Matholwch nie zdołał przekonać swoich wojowników, że dar Brana stanowi odpowiednią rekompensatę za szkodę wyrządzoną koniom. Branwen przestała więc być irlandzką królową i zmuszono ją do pracy w kuchni pałacowej, mimo że wcześniej urodziła Matholwchowi syna i dziedzica tronu, Gwerna. Gdy Bran dowiedział się, jak potraktowano jego siostrę, zebrał potężną armię i popłynął do Irlandii. W bitwie, do której następnie doszło, Brytowie zabili wszystkich Irlandczyków, chociaż z ich własnej armii ocalało tylko siedmiu ludzi. Poległ też Bran, zraniony zatrutą strzałą. Na łożu śmierci nakazał swoim towarzyszom, aby odcięli jego głowę, która w drodze powrotnej do Brytanii była w stanie jeść i rozmawiać.

Celtowie wierzyli, że głowa jest siedliskiem duszy, czym można po części tłumaczyć ich znaną praktykę odcinania głów przyjaciołom.

Późniejszy dodatek do mitu stwierdza, że głowę Brana przewieziono do Londynu, gdzie pochowano ją z twarzą skierowaną ku Europie, co miało powstrzymać obce inwazje. Powiadano również, ze magiczną moc tej głowy wykorzystał król Artur.

Bretończycy

Bretończycy – ludność celtycka, zamieszkująca Bretanię w północno-zachodniej części Francji. Ich językiem rodzimym jest bretoński, używany przez ok. 300 tysięcy osób. Jeszcze w średniowieczu Bretończycy mogli porozumiewać się z Kornwalijczykami władającymi językiem kornijskim, gdyż oba te narody posiadają wspólne korzenie. Bretończycy są to w ogólnym ujęciu Brytowie, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia Brytanii we wczesnym średniowieczu, w czasie ekspansji Anglosasów na Wyspy Brytyjskie. Wśród wierzącej części Bretończyków dominującą religią jest chrześcijaństwo wyznania katolickiego.

Brigid

Brigid ("triumfująca bogini") – w mitologii celtyckiej, córka Dagdy i żona Bresa. Miała troje dzieci z Tuireannem: Creidhne, Luchtaine i Giobhniu.

Brytania

Brytania (łac. Britannia lub Insula Albionum) – nazwa stosowana przez Rzymian w odniesieniu do dwóch największych Wysp Brytyjskich.

Miasto Verulamium znajdujące się na obszarze obecnego miasta St Albans w hrabstwie Hertfordshire w Anglii (Wielka Brytania) i położone nad rzeką Ver było największym obok Londinium ośrodkiem rzymskim w Brytanii i od ok. 60 roku stolicą (municipium) rzymskiej prowincji.

Bécc I Bairrche

Bécc I Bairrche, Bécc I Bairche („Silny”) lub Bécc I Boirche („Nabrzmiały”) (zm. 718 r.) – król Ulaidu (Ulsteru) z dynastii Dál Fiatach w latach 692-707, syn Blathmaca mac Máele Coba, króla Ulaidu. Jego przezwisko Bairrche może odnosić się do regionu Gór Mourne na południu hrabstwa Down, oraz mieć jakiś związek z Uí Bairrche w Leinsterze.

Dynastia Dál Fiatach panowała nad Ulsterem od 637 do 674 r. Dziadek Bécca, Máel Coba mac Fíachnai został zabity przez swego bratanka, Congala Cendfotę mac Dúnchada w 647 r. Z kolei w 674 r. tenże Congal, król Ulaidu, został zabity przez Bécca, który utracił tron na rzecz Fergusa V mac Áedáin z Uí Echach Cobo, bocznej linii Dál nAraidi.

Arcykról Irlandii Finnachta (Fínsnechta) II Fledach z Síl nÁedo Sláine był żonaty z Conchend, córką Congala Cendfoty i z tego powodu mógł mieć wrogie nastawienie do Bécca. Tenże postanowił przeniknąć do terytoriów południowych Uí Néill. Jednak został pokonany przez arcykróla pod Tailltiu (obecne Teltown, hr. Meath) w 679 r.

W 691 r. Dál Riata splądrowała tereny ludu Cruithni (Dál nAraidi) i Ulaidu (Dál Fiatach). Ulaci i Brytowie spustoszyli Mag Muirtheimne w hr. Louth, siedziby granicznego plemienia Ulidii znanego jako Conaille Muirtheimne. Bécc zdobył tron Ulaidu w 692 r. Był jednym z poręczycieli Cáin Adomnáin (Prawo Adomnán) w Birr w 697 r. W 703 r. Brytowie i mieszkańcy Ulaidu prowadzili między sobą nawzajem wojnę. Doszło wówczas do bitwy pod Mag Culind w Ardd Ua nEchdach, w której wróg, syn Radganna (znany z powodu plądrowań kościołów), został zabity. W 707 r. Bécc postanowił abdykować, zostając pielgrzymem. Zmarł w 718 r.

Efnisien

Efnisien – postać z mitologii walijskiej, przyrodni brat Brana.

Gemitus Britannorum

Gemitus Britannorum (pol. Lament Brytów) – nazwa przyjęta dla ostatniej odezwy, jaką mieli wystosować Brytowie do dowódcy wojska rzymskiego z prośbą o pomoc w walce przeciwko celtyckiej inwazji szkocko-piktyjskiej, lub anglosaskiej.

Ine

Ine, król Wessexu (zm. 726 lub później), znany też jako Ini, anglosaski król Wessexu od 688 do 726 roku. Jeden z największych władców przed Alfredem Wielkim. Ine, jako pierwszy z panujących, wydał zbiór praw, który miał duży wpływ na kształtowanie się wczesnego społeczeństwa angielskiego.

Zdołał objąć tron po ustąpieniu króla Caedwalli, a w 694 roku zmusił panów Kentu do wypłaty odszkodowania za zabójstwo brata Caedwalli, Mula. W 710 roku Nunna, król Sussexu, poparł go w walkach z kornwalijskimi Brytami, ale w latach 722 i 725 Ine wystąpił zbrojnie przeciw Sussexowi, który dawał schronienie jednemu z rywali do jego tronu. W 726 roku Ine zrzekł się władzy i udał się do Rzymu.

Kodeks praw Inego, zachowany jako dodatek do praw Alfreda, ustalał głównie procedury sądowe, wymieniając kary, jakie miały być wymierzane za różne przestępstwa. Zbiór praw Inego dowodzi, że Brytowie zostali włączeni do systemu społecznego Sasów.

Ważny port handlowy Hamwic został najprawdopodobniej założony w czasie jego panowania.

Królestwo Kentu

Królestwo Kentu (łac. Regnum Cantuariorum) – jutyjska kolonia, a następnie królestwo w dzisiejszej południowo-wschodniej Anglii. Zostało założone w połowie V wieku przez germańskich mieszkańców Jutlandii, po wycofaniu się Rzymian. Jedno z siedmiu tradycyjnych królestw heptarchii anglosaskiej, utraciło niepodległość w VIII wieku, stając się lennem Mercji. W IX wieku było lennem Wessex, by w X wieku zostać częścią królestwa Anglii.

Szkoci

Szkoci (ang. i scots Scots, gael. Albannaich) – naród celtycki zamieszkujący Szkocję i Irlandię Północną. Mówią językami: angielskim (70% ludności), szkockim lallans (30% ludności) i celtyckim językiem gaelickim (1% ludności, głównie wyspy Hebrydy); te dwa ostatnie języki są stopniowo wypierane przez język angielski.

Wace z Jersey

Wace of Jersey, Robert Wace (ur. ok. 1100 r. – zm. w 1174 r. w Bayeux), anglo-normandzki poeta i kronikarz, który pisał w języku anglo-normandzkim, starofrancuskim dialekcie.

Urodził się na Jersey i pochodził ze szlachty. W młodości został przeznaczony do stanu duchownego. Większość życia spędził w Normandii (w Caen) i pod koniec życia uzyskał prebendę w Bayeux.

Około roku 1155 ukończył dzieło Roman du Brut, nazywane też Geste des Bretons. Opierało się ono na kronikach Geoffreya z Monmouth i opisywało między innymi legendarnego króla Artura i rycerzy Okrągłego Stołu. W pewnym sensie było pisane na zamówienie Henryka II Plantageneta, któremu zależało na legitymizacji swojej władzy w Brytanii. W tym celu Henryk usiłował podkreślić duchowe pokrewieństwo Normanów i celtyckich Brytów, których wspólnym wrogiem byłyby plemiona saksońskie. Nie ma co do tego pewności, ale można przypuszczać, że Henryk II zlecił wydanie łacińskiej Historii... Geoffreya w języku i formie przystępniejszych dla szerszego grona czytelników (stąd starofrancuski, wierszowany niby-romans Wace'a), aby wykorzystać ją jako swoiste narzędzie propagandowe.

Wace pominął cytowane przez Geoffreya wieloznaczne proroctwa Merlina – prawdopodobnie po to, by nikt nie mógł ich odczytać w sposób niekorzystny dla króla. Uwypuklił także wątki natury religijnej, aby podkreślić kontrast między chrześcijańskim Arturem (i, w domyśle, Normanami, bowiem i sam Artur, i jego towarzysze do złudzenia przypominali normański dwór dwunastowiecznej Anglii) i pogańskimi plemionami saksońskimi. Wprowadził do literatury obecny już wcześniej w brytyjskich legendach mit Okrągłego Stołu, przy którym – na dworze Artura – zasiadali szlachetni rycerze wielu europejskich nacji, m.in. Brytowie, Francuzi, Normanowie, Flamandowie i Burgundowie. Obecnie uważa się, że ta wizja wyrażała nie tylko świetność arturiańskiego dworu, lecz także imperialne aspiracje Henryka II. Wace przypomniał również popularny wśród Brytów mit, że Artur nie zginął, lecz odpłynął na wyspę Avalon i wróci, by w przyszłości znów przejąć władzę w Brytanii.

Dzieło zadedykowano i przedstawiono królowej Eleonorze Akwitańskiej. Stało się ono kanwą do następnych dzieł literackich (Brut Layamona).

Następnym dziełem Wace'a był Roman de Rou lub Geste des Normands (1160-1174), poświęcony królowi Henrykowi II.

Inne jego dzieła to żywoty świętych Małgorzaty i Mikołaja.

Zdobycie Colchester

Zdobycie Colchester – zajęcie Colchester (Camulodunum) przez Brytów w roku 60 n.e.

W roku 52 n.e. po Ostoriuszu w Brytanii panowało dwóch namiestników: Dydiusz Gallus (52–58 n.e.) oraz Kwintus Weraniusz (58 n.e.). Po śmierci tego ostatniego prowincja przypadła Gajuszowi Swetoniuszowi Paulinusowi, który z miejsca zajął się ujarzmianiem plemion walijskich. Gdy w roku 60 n.e. Paulinus prowadził kampanię na zachodzie, na ziemiach Icenów doszło do wybuchu powstania Budyki. W opuszczonej przez Paulinusa bazie wojskowej w Colchester pozostała zaledwie jedna kohorta piechoty oraz kilka szwadronów jazdy. I właśnie Colchester stało się pierwszym celem ataku wojowników Budyki.

Po zniszczeniu przedmieść, Brytowie w liczbie 120 000 wojowników podeszli pod miasto, gdzie schronił się garnizon rzymski oraz cywile i rodziny legionistów. Gdy tylko Brytom udało się wkroczyć do miasta, rozpoczęło się polowanie na Rzymian i ich zwolenników. Równocześnie tysiące wojowników Budyki plądrowało miasto. Po jakimś czasie Budyka wjechała na rydwanie do miasta, gdzie dowiedziała się o schronieniu się rzymskiej milicji w świątyni Klaudiusza. Brytowie otoczyli Rzymian, paląc przy okazji zabudowania Colchester.

Wieczorem kilku grupom jazdy rzymskiej udało się przedrzeć przez pozycje powstańców i powiadomić Paulinusa oraz prokuratora Katusa o losie Colchester. Wysłanych przez Katusa 200 ludzi, Brytowie szybko osaczyli i zabili. Tymczasem trwały walki z obrońcami świątyni Klaudiusza. Wskutek zdrady miejscowych Brytów, powstańcom udało się wtargnąć do wnętrza budowli. Zaskoczeni Rzymianie poddali się, do niewoli poszło kilka tysięcy jeńców – żołnierzy i cywilów. Wszystkich spotkał straszny los. Wielu z nich zginęło w płomieniach świątyni, innych powieszono, wbijano na pal bądź ukrzyżowano, poddając nieludzkim torturom. Masakra trwała kilka dni i była zemstą Budyki na Rzymianach za pobicie i zgwałcenie jej córek kilka miesięcy wcześniej.

Zdobycie Londinium

Zdobycie Londinium – zajęcie Londinium przez Brytów w roku 60 n.e.

Krótko po zwycięstwie w bitwie na wyspie Anglesey, generał Paulinus na czele 10 000 ludzi (7000 Rzymian, 3000 Batawów) skierował się w kierunku Londinium. Po drodze otrzymywał od zbiegłych rzymskich mieszkańców informacje o szalejących oddziałach powstańczych, których liczbę szacowano na ponad 200 000 ludzi. Po wejściu do miasta, Rzymianie napotkali nielicznych obywateli, którzy prosili Paulinusa o ochronę. Paulinus widząc beznadziejność obrony (Londinium nie posiadało murów obronnych), zdecydował się opuścić miasto. Wraz z nim Londyn opuścił tłum cywilów, wielu jednak bojąc się o swój dobytek pozostało na miejscu. W większości byli to miejscowi Celtowie oraz osadnicy z Galii.

Gdy tylko wojska rzymskie opuściły Londinium, na miasto spadł atak dziesiątek tysięcy wojowników Budyki. W mieście doszło do masakry, zginęli wszyscy pozostali na miejscu mieszkańcy. Cywilów przed śmiercią torturowano, a zabudowania po splądrowaniu doszczętnie spalono. Na koniec Brytowie skierowali się na północ, gdzie napadli na kolejne miasto Verulamium (ob. St. Albans), które także spalono, zabijając jego mieszkańców. Łącznie ofiarami wojowników Budyki od początku powstania padło ok. 80 000 obywateli oraz sprzymierzeńców Rzymu. Upojeni tymi sukcesami Brytowie postanowili pokonać ostatniego przeciwnika, zmierzającą ku Watling Street armię rzymską generała Paulinusa.

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.