Bliski Wschód

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط; hebr. המזרח התיכון; per. خاورمیانه, Xâvar-e Miyâne; przestarzałe Lewant) – region geograficzny leżący na styku Azji, Europy i Afryki.

Middle East (orthographic projection)
Bliski Wschód
"Political Middle East" CIA World Factbook
Mapa polityczna
Middle East geographic
Zdjęcie satelitarne

Geografia

Obejmuje on głównie państwa położone w południowo-zachodniej Azji. Najczęściej do krajów Bliskiego Wschodu zalicza się: Arabię Saudyjską, Bahrajn, Cypr, Egipt, Irak, Iran, Izrael z Palestyną, Jemen, Jordanię, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syrię, Turcję i Zjednoczone Emiraty Arabskie. W sumie zajmują one powierzchnię ok. 9,7 mln km² z liczbą ludności wynoszącą 450 mln mieszkańców (2012).

Historia

Bliski Wschód jest regionem, gdzie prawdopodobnie rozpoczęły się procesy przejścia z paleolitu do neolitu. Region ten (Żyzny Półksiężyc) jest również kolebką wielkich cywilizacji starożytnych (Mezopotamia, starożytny Egipt) oraz trzech wielkich religii abrahamowych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Przez prawie trzydzieści wieków było to centrum starożytnego świata.

Było to też wielkie pole bitwy wielkich imperiów:

Po I wojnie światowej na Bliskim Wschodzie ścierały się interesy Francji i Wielkiej Brytanii, po II wojnie zaczęły stopniowo tracić swe wpływy na rzecz Stanów Zjednoczonych.

Uwarunkowania polityczne

Współcześnie pod względem kulturowym zdecydowaną większość stanowi ludność arabskojęzyczna wyznająca islam (oprócz Arabów wyznają go również Turcy oraz ludy irańskie).

Region ten był i nadal jest niestabilny pod względem politycznym, by wymienić tylko konflikt izraelsko-arabski i związane z nim wojny izraelsko-arabskie, wojnę iracko-irańską czy wojnę w Zatoce Perskiej.

Spójność geopolityczna

Spójność geopolityczna regionu Bliskiego Wschodu jest związana z szeregiem czynników, które identyfikują ten obszar jako całość. Do czynników spajających region należą:

Gospodarka

Bliski Wschód jest bardzo ważnym regionem gospodarczym, gdzie koncentruje się znaczna część światowego wydobycia ropy naftowej. Ponadto krzyżują się tu ważne międzynarodowe linie komunikacji lotniczej i morskiej (Kanał Sueski).

Pozostałe informacje

Określenia Bliski, Środkowy i Daleki Wschód to typowy przykład nazwy etnocentrycznej, a w tym wypadku europocentrycznej, czyli z punktu widzenia Europejczyków. Nazwa „Bliski Wschód” oznacza południowo-zachodnią Azję i północno-wschodnią Afrykę. Obecnie w języku angielskim nazwa Near East jest wypierana przez Middle East (Środkowy Wschód).

Badaniem starożytnych i nowożytnych, żywych i wymarłych kultur Bliskiego Wschodu zajmują się odpowiednie działy orientalistyki.

Bliski Wschód odgrywa duże znaczenie gospodarcze i strategiczne. Leży na skrzyżowaniu trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki, przechodzą tędy ważne szlaki komunikacyjne z Europy i północy Afryki na Daleki Wschód. Drogi morskie przebiegają, przez cieśniny czarnomorskie, Morze Śródziemne, Kanał Sueski, Morze Czerwone i zatokę Perską, krzyżują się linie powietrzne łączące najważniejsze porty lotnicze Europy z południową Afryką, Azją, Dalekim Wschodem i Australią[1].

Przypisy

  1. Jerzy Zdankowski: Bunt czy rewolucja?. Kraków: Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, 2011, s. 34. ISBN 978-83-7571-122-6.

Linki zewnętrzne

Amos 3

Amos 3 – izraelski satelita telekomunikacyjny wystrzelony 28 kwietnia 2008 o 05:00 UTC z kosmodromu Bajkonur rakietą Zenit 3SLB. Satelita zastąpił Amosa 1. Został umieszczony na orbicie geostacjonarnej na pozycji 4°W, w pobliżu Amosa 2.

Satelita ważył przy starcie 1300 kg (razem z paliwem) i jest wyposażony w 24 transpondery pasma Ku i 3 transpondery pasma Ka. Transmituje kanały telewizyjne, radiowe oraz zapewnia szerokopasmowy dostęp do internetu. Jego anteny obejmują swym zasięgiem Europę, Bliski Wschód oraz wschodnią część Stanów Zjednoczonych. W Polsce dostępne są m.in. niekodowane kanały radiowe z Grupy Radiowej Time w systemie DVB-S2.

Przewidywany czas pracy satelity wynosi 17 lat.

Cyprus Airways

Cyprus Airways – byłe cypryjskie narodowe linie lotnicze z siedzibą w Nikozji. Obsługiwały około 30 połączeń do Europy, Bliskiego Wschodu i Zatoki Perskiej. Głównym węzłem był Port lotniczy Larnaka.

9 stycznia 2015 roku, władze Cypru ogłosiły upadłość linii po tym, jak Komisja Europejska uznała, że przekazane przewoźnikowi 65 mln euro państwowego wsparcia, naruszyło zasady udzielania pomocy publicznej i zażądała zwrotu całej kwoty.

Delta Air Lines

Delta Air Lines, Inc. – amerykańskie linie lotnicze, założone w 1929 roku w Macon, w stanie Luizjana. Nazwa Delta pochodzi od delty Missisipi. Obecnie siedziba główna spółki znajduje się w Atlancie, w stanie Georgia. Linie obsługują trasy ze Stanów Zjednoczonych do Europy, Azji, na Bliski Wschód, Ameryki Łacińskiej i Kanady. Linia posiada również szeroką ofertę połączeń wewnętrznych w USA. Członek aliansu SkyTeam. Od 2013 roku linie posiadają 49% udziałów w Virgin Atlantic.

Epoka brązu

Epoka brązu – epoka prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na południowym Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e., w Europie Południowej 2800 p.n.e., na terenach dzisiejszych wschodnich Niemiec i zachodniej Polski 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000–700 p.n.e.

Nazwa epoki pochodzi od używanych wówczas powszechnie narzędzi z nowo wprowadzonego surowca – brązu, czyli stopu miedzi z cyną o stosunku 9:1. Przykładem przedmiotów z brązu są: siekiery, dłuta, młoty, motyki, sierpy, noże, ozdoby, broń (miecze, topory, ostrza do włóczni, groty, części pancerzy). Brąz pojawił się w Egipcie i Mezopotamii około 3500 p.n.e. Czasem zamiast cyny do produkcji stopu stosowano ołów lub antymon (Węgry). Brąz jest znacznie twardszy od miedzi, dlatego zastąpił ją po okresie eneolitu. Jednakże nadal był materiałem na tyle miękkim, że jeszcze w ciągu jednej bitwy wykuta z niego broń wyginała się, przez co była niezdatna do dalszego użytku.

Potrzebną do jego produkcji miedź i cynę uzyskiwano w kopalniach odkrywkowych.

Główne dziedziny gospodarki w czasie tej epoki to rolnictwo, hodowla bydła oraz pasterstwo. Powstanie ośrodków wytwórczych, wymiany towarów (wynalazek wozu na kołach oraz statków na wiosła i żagle sprzyjał rozwojowi handlu dalekosiężnego), gromadzenia bogactw, w konsekwencji doprowadziły do wzrostu walk międzyplemiennych i międzypaństwowych.

Najbardziej znane na świecie wykopaliska z epoki brązu: Ur w Mezopotamii, Ugarit w Syrii, Troja w Azji Mniejszej.

Eutelsat

Eutelsat — spółka akcyjna, z siedzibą we Francji, zajmująca się dostarczaniem usług satelitarnych różnego rodzaju. Do 2001 była to międzyrządowa organizacja państw Europy Zachodniej, mająca zaspokajać potrzeby telekomunikacyjne tychże krajów.

Pod względem przychodów jest trzecim operatorem satelitów na świecie. Jej satelity obejmują swoim zasięgiem całą Europę, a także Bliski Wschód, Afrykę, Indie, znaczną część Azji oraz obie Ameryki.

Express-AM22

Express-AM22 – rosyjski satelita telekomunikacyjny wyniesiony na orbitę 28 grudnia 2003; od 16 marca 2004 nosi nazwę SESat 2 (Siberia-Europe Satellite).

Przewidywany czas pracy satelity to 12 lat.

Znajduje się na orbicie geostacjonarnej, (nad równikiem), na długości geograficznej 52,99°E (z dryfem 0,005°W/dobę). Satelita Express-AM22, poprzez 24 transpondery pasma Ku, nadaje sygnał stacji telewizyjnych i radiowych oraz dane (oferując usługi dostępu do Internetu) do odbiorców w Europie Południowej, Afryce Północnej oraz Azji Zachodniej (Bliski Wschód).

Można z niego odbierać programy m.in. w językach rosyjskim, polskim, arabskim i pasztuńskim.

Fale długie

Fale długie (fale kilometrowe) (ang. LF – Low Frequency lub LW – Long Waves), zakres fal radiowych (pasmo radiowe) o częstotliwości: 30-300 kHz i długości 10-1 km. Zakres ten jest przeznaczony głównie dla rozgłośni radiowych w I regionie ITU (Europa, Afryka i Bliski Wschód).

Obecnie w programowej radiofonii europejskiej używany jest zakres 144–288 kHz z odstępami pomiędzy kanałami wynoszącymi 9 kHz. W paśmie tym nadawane są też na zasadzie rozgłaszania dane cyfrowe np. wzorce czasu, jednym z nich jest europejski radiowy sygnał zegarowy DCF77 nadawany spod Frankfurtu nad Menem na częstotliwości 77,5 kHz.

W paśmie fal długich na częstotliwości 225 kHz nadaje Polskie Radio Program I (za pośrednictwem Radiowego Centrum Nadawczego w Solcu Kujawskim).

Częstotliwości powyżej 190 kHz wykorzystywane są również przez radiolatarnie bezkierunkowe (NDB).

Human Rights Watch

Human Rights Watch (HRW) – pozarządowa organizacja zajmująca się ochroną praw człowieka, powstała w 1988 z przekształcenia Helsinki Watch.

Początki organizacji sięgają roku 1978, gdy Helsinki Watch zostało założone przez Robert L. Bernstein, Aryeh Neier (został jej pierwszym dyrektorem) i Jeri Laber, w związku z realizacją postanowień KBWE. Siedziba HRW znajduje się w Nowym Jorku. Organizacja dzieli się na 5 wydziałów: Afryka, obie Ameryki, Azja, Bliski Wschód, obszar OBWE. Zajmuje się monitorowaniem przestrzegania praw człowieka w różnych rejonach świata. Skupia się przede wszystkim na obronie wolności słowa i przekonań, zwalczaniu cenzury, zapewnieniu oskarżonym prawa do uczciwego procesu i ewentualnego azylu, przeciwdziała zabójstwom politycznym, zapobiega torturom i arbitralnemu pozbawianiu wolności, ochronie praw kobiet (w tym prawa do aborcji) i praw dziecka, zwalczaniu przekazywania broni reżimom i partyzantom naruszającym prawa człowieka. Działalność HRW obejmowała w latach 90. misje śledcze, sporządzanie raportów, działalność egzaminacyjną. W przeciwieństwie do Amnesty International, HRW nie jest organizacją członkowską; skupia się na lobbingu i pracy z mediami. Dyrektorem HRW jest od 1993 roku Kenneth Roth.

Islamizacja

Islamizacja – zmiany rodzimych wierzeń etnicznych, osiadłego w określonym rejonie ludu, przez islam i kulturę arabską. Islamizacja towarzyszyła arabskiej ekspansji i podbojom. Proces ten obejmował Bliski Wschód, Kaukaz, Bałkany oraz północną, centralną i wschodnią Afrykę.

Według pewnych organizacji politycznych masowa migracja ludności z Afryki i Bliskiego Wschodu ma przyczyniać się do islamizacji Europy.

Kommagena

Kommagena (starogr. Kομμαγηνη Kommagēnē) – w starożytności kraina w północnej Syrii, na pograniczu z Azją Mniejszą, między Cylicją, Kapadocją a Eufratem, w granicach państwa Achemenidów. Najważniejsze miasto: Samsat (starożytne Samosata). Po raz pierwszy wzmiankowana w asyryjskich tekstach jako Kummuhu.

Początkowo sojusznik Asyrii, w 708 roku p.n.e. została przez asyryjskiego króla Sargona II zaanektowana.

W 333 roku p.n.e. podbił ją Aleksander Wielki, Po walkach diadochów pozostawała w syryjskiej monarchii Seleucydów. Wykorzystując powolną dezintegrację seleucydzkiego państwa, w 163 roku p.n.e. odzyskała niepodległość, a władzę objął dotychczasowy gubernator, Ptolemeusz, prawdopodobnie syn Kserksesa, króla Armenii. Mimo że spokrewniony był z królami Partii, jego wnuk Mitrydates I Kallinikos (ok. 100-70 p.n.e.), poddał się wpływom kultury hellenistycznej i wziął ślub z księżniczką syryjską Laodiką, córką króla państwa Seleucydów Antiocha VIII Epifanesa Filometora Kallinikosa (Gryposa) i jego pierwszej żony Tryfajny, córki Ptolemeusza VIII Euergetesa, króla Egiptu. Wszedł tym samym w pokrewieństwo z Aleksandrem Wielkim i władcami Persji.

Ich syn, Antioch I Theos Dikajos Epifanes Filoromajos Filhellen (ok. 70-36 p.n.e.), wsparł Pompejusza w wojnie przeciw Partii, za co wynagrodzony został udziałem w terytorialnych zdobyczach. Następnie odparł ataki Marka Antoniusza, a po pewnym czasie stał się jego sojusznikiem w wojnie domowej przeciwko Oktawianowi - porażka w niej zepchnęła Kommagenę do roli rzymskiego protektoratu.

W roku 17 n.e., po śmierci Antiocha III Filokajsara, Tyberiusz zajął Kommagenę. W 38 r. Gajusz Juliusz Antioch IV Epifanes, jego syn, objął tron za sprawą Kaliguli. Władał do 72 r., kiedy to Wespazjan ostatecznie odsunął od władzy armeńską dynastię Orontydów. Jej pozostali przy życiu potomkowie wiedli dostatnie życie w Grecji, a pomnik jednego z nich, Gajusza Juliusza Antiocha Epifanesa Filopapposa, wciąż stoi w Atenach.

Kommagena słynie ze zbudowanego na rozkaz Antiocha Theosa na szczycie góry Nemrut Dağı (Nemrut Dağı, Góra Nemrut) sanktuarium-mauzoleum, w skład którego wchodzą gigantyczne, 9-metrowe posągi samego króla oraz bogów i herosów - Zeusa-Ormuzda, Herkulesa, Tyche, Apolla-Mitry. Posągi zostały zniszczone przez Rzymian i popadły w zapomnienie, by zostać odnalezionymi dopiero w XIX wieku. Obecnie znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Lokalizacja samego grobu Antiocha pozostaje wciąż archeologiczną tajemnicą i choć niedawno odkryto podziemne komory w pobliżu mauzoleum, nie ma żadnej pewności, iż kryją one grób władcy.

Kurhan

Kurhan (ukr. курган), in. tumulus (łac. tumulus) – rodzaj mogiły, w kształcie kopca o kształcie stożkowatym lub zbliżonym do półkulistego, z elementami drewnianymi, drewniano-kamiennymi lub kamiennymi, w którym znajduje się komora grobowa z pochówkiem szkieletowym lub ciałopalnym. Pomieszczenia grobowe, nieraz bardzo rozbudowane, mają zwykle konstrukcję kamienną bądź drewnianą, czasem są kute w litej skale.

Wschodnioeuropejskiemu słowu „kurhan” odpowiada używane w językach zachodnioeuropejskich określenie „tumulus”.[potrzebny przypis]

Lista rakiet nośnych

Lista rakiet nośnych uszeregowana jest alfabetycznie oraz według krajów (agencji kosmicznych), w których dana rakieta została skonstruowana.

Protestantyzm na świecie

Artykuł przedstawia statystyki protestantyzmu według krajów świata, regionów i kontynentów. Uwzględniono niemalże wszystkie nurty protestantyzmu, które opierają się na podstawach religii chrześcijańskiej i akceptują pięć zasad protestantyzmu m.in. zielonoświątkowców, baptystów, luteran, anglikanów, adwentystów, anabaptystów, ewangelików reformowanych, prezbiterianów, kongregacjonalistów, Kościoły Chrystusowe, metodystów, ruch uświęceniowy, kościoły niezależne, oraz protestantów niedenominacyjnych.

Na świecie żyje ponad 800 milionów protestantów, co stawia protestantyzm na drugim miejscu po katolicyzmie pod względem liczby zrzeszonych w tym nurcie chrześcijan. Blisko trzech na dziesięciu chrześcijan jest wyznania protestanckiego. Statystykę procentową opracowano głównie na podstawie Pew Research Center i Joshua Project (oznaczane *). Więcej danych można znaleźć na Międzynarodowym Raporcie Wolności Religijnej Departamentu Stanu Stanów Zjednoczonych Ameryki z 2004 r., a także Adherents.com oraz The CIA World Factbook. Populację i stosunek podano na podstawie danych pochodzących z Pew Research Center i Joshua Project.

Starożytny Bliski Wschód

Starożytny Bliski Wschód - zespół cywilizacji starożytnych, skupionych przede wszystkim wokół obszaru Mezopotamii; zakres procesów historycznych na terenie Bliskiego Wschodu w przedziale czasowym od prahistorii do nastania wpływów cywilizacji antycznej. Terytorium to uznawane jest często za kolebkę ludzkiej cywilizacji.

Terytorium Starożytnego Bliskiego Wschodu obejmuje starożytny Egipt, obszary wzdłuż Morza Śródziemnego aż do Morza Czarnego wraz z Syrią i Palestyną, tereny nad Zatoką Perską: Mezopotamię północną (Asyrię) i południową (Babilonię) oraz ziemie aż do Kaukazu i Indusu. Część historyków do Starożytnego Bliskiego Wschodu zalicza także kultury: minojską i mykeńską, czyli dzieje Grecji do najazdu Ludów Morza[potrzebny przypis].

Pierwszą znaną cywilizację Starożytnego Bliskiego Wschodu stworzyli Sumerowie na terenie Mezopotamii. W kolejnych wiekach nastąpił rozwój pierwszych państw terytorialnych Imperium Akadyjskiego i Egiptu. W 2 tysiącleciu p.n.e. powstały kolejne semickie państwa: Babilonia i Asyria, które przetrwały w swojej historii okres stary, średni i nowy. Ok. połowy 2 tysiąclecia rozwinęły się państwa indoeuropejskich Hetytów i Hurytów. Kres Starożytnego Bliskiego Wschodu w pierwszym tysiącleciu p.n.e. wyznaczały kolejno: upadek Asyrii pod wpływem Babilonii i Medii, upadek Medii, Babilonii i Egiptu pod wpływem Persji oraz podbój Persji przez Aleksandra Wielkiego.

Termin „starożytny Bliski Wschód” jest tworem historiograficznym, tj. ukutym na użytek nauki historycznej oraz dydaktyki historii, i nie był znany współczesnym ludziom.

Syria starożytna

Syria starożytna – terytorium, którego granice w okresie od około VII tys. p.n.e. do około 330 roku p.n.e. zakreślały od zachodu Morze Śródziemne, od wschodu – Eufrat, od północy – góry Taurus, od południa – linia graniczna starożytnej Palestyny. Terytorium to nie pokrywa się obszarowo ze współczesną Syrią.

Syria starożytna dzięki swojemu położeniu łączy cywilizacje egipską, mezopotamską, anatolijskie i egejską. Ukształtowanie geologiczne powierzchni nie sprzyjało rozwojowi większych organizmów państwowych, a brak naturalnych granic powodował łatwe zdobywanie terenów przez kolejnych najeźdźców, co z kolei było przyczyną braku ciągłości polityczno-kulturowej. Obszar bogaty był w drzewa, co powodowało rozwój handlu z państwami, pozbawionymi tego surowca, przede wszystkim z Egiptem i Mezopotamią.

Sztuka romańska

Sztuka romańska (styl romański, romanizm, romańszczyzna) – styl w sztukach plastycznych XI-XIII wieku, ukształtowany w Europie zachodniej (na zachód od Renu), na terenach zajmowanych obecnie przez dzisiejsze północne Włochy, Francję i zachodnie Niemcy. Wkrótce zasięgiem nowego stylu objęte zostały kolejne tereny Europy i wraz z prowadzonymi wyprawami krzyżowymi przeniknął na Bliski Wschód. Czas trwania sztuki romańskiej był niejednolity; występowały także różnice w stylu między poszczególnymi regionami. Sztuka ta wyrosła na bazie antyku oraz doświadczeń sztuki karolińskiej i ottońskiej, także bizantyńskiej. Romanizm związany był z działalnością Kościoła katolickiego i stąd obecny był w głównej mierze w sztuce sakralnej.

Turcy

Turcy – najliczniejszy spośród ludów tureckich. Obecnie stanowią większość mieszkańców Azji Mniejszej. Ich liczebność ocenia się na około 70 mln, z tego w samej Turcji ponad 50 mln. Na Cyprze znani jako Turcy cypryjscy.

Turcy są twórcami Imperium Osmańskiego – wielkiego państwa, rozciągającego się w czasach swej świetności na cały Bliski Wschód, Bałkany i Afrykę Północną. Jako muzułmanie, na całym opanowanym przez siebie terytorium propagowali islam w jego sunnickiej wersji. Skutkiem tego było powstanie odrębnych narodów i grup etnicznych – Bośniaków i innych zislamizowanych Słowian.

Środkowy Wschód

Bliski Wschód

Azja Środkowa

Żyzny Półksiężyc

Żyzny Półksiężyc, inaczej Złoty Róg – pas ziem o większej żyzności, mający kształt wielkiego półksiężyca, ciągnącego się od Egiptu poprzez Palestynę i Syrię po Mezopotamię.

Kolebka geograficzna wielkich cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. Obejmował tereny rozciągające się od Memfis w dolinie Nilu, aż do Ur na południu Mezopotamii, włączając w to tereny Syrii i Kanaanu, stepu pomiędzy łańcuchem górskim Azji Mniejszej i Pustynią Syryjską.

Dzięki dogodnym warunkom powstały tu pierwsze obszary rolnicze (ok. 10.000 lat p.n.e.). W czasach rewolucji neolitycznej uprawiano tu pszenicę, proso i jęczmień. Gdy człowiek udomowił nowe gatunki roślin i zwierząt, zaczęto uprawiać rośliny strączkowe, figi oraz winną latorośl. Później rozwinęły się cywilizacje Mezopotamii i starożytnego Egiptu.

Kontynenty i regiony Ziemi
Afryka
Ameryka
Azja
Europa
Australia i Oceania
Obszary polarne
Oceany
Zobacz też

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.