Bejt din

Bejt din lub bet din (hebr. ‏בית דין‎ dosł. „dom sądu”, jid. ‏בית־דין‎ bez(d)n) – sąd dajanów, żydowski trybunał religijny. Instytucja ta ma swoje korzenie w starożytnym Izraelu.

Charakterystyka

Prawo obowiązujące Żydów było nierozerwalnie związanie z religią. Dlatego bejt din – oprócz spraw typowo religijnych, jak nadzorowanie przestrzegania koszerności czy przyjmowanie prozelitów – decydował również w kwestiach rozwodów, spraw cywilnych i karnych.

Żydom nie wolno wnosić sporów pomiędzy sobą przed sądy gojów. Dlatego w każdej gminie żydowskiej działał trybunał. Również współcześnie w ortodoksyjnych środowiskach żydowskich bejt din jest podstawowym sądem.

Trybunał składał się z trzech wybieranych przez gminę sędziów (dajanów), wśród których był rabin. Dajanami mogli być kiedyś wyłącznie kapłani lub lewici. Współcześnie może nim być każdy żyd z wyjątkiem prozelitów i kobiet.

Historia

W dawnej Polsce państwo pozostawiło żydowskim trybunałom daleko idącą autonomię. W dużych miastach królewskich bejt din był sądem niezależnym, a od jego wyroków można było odwołać się do wojewody czy nawet króla. Tylko ważniejsze sprawy karne były sądzone od razu przez sąd wojewodziński. Od 1539 roku w mniejszych miastach królewskich sądownictwo nad Żydami zostało przekazane starostom. W praktyce, gdy gmina żydowska miała swój bejt din, starostowie ograniczali się do nadzoru nad nim. Podobnie było w miastach prywatnych, gdzie od 1539 roku Żydów poddano sądownictwu dominialnemu. Właściciele respektowali wyroki trybunałów żydowskich pozostawiając sobie ewentualnie uprawnienia apelacyjne. Bejt din obradował w synagodze lub w domu rabina.

W Lublinie około roku 1540 powstał sąd nazywany Bejt Din ha-Gadol (Wielki Dom Sądu). Zasiadający w nim rabini rozstrzygali sprawy sporne pomiędzy żydami z różnych gmin i ziem. Po zgrupowaniu przez Zygmunta Augusta w 1551 roku gmin żydowskich w pięć ziem, w każdej z nich powstał odrębny bejt din ha-gadol. Liczba ziem zmalała później do trzech, a od 1623 roku było ich cztery. Od czasów Stefana Batorego w Lublinie zbierał się sejm żydowski (Waad Arba Aracot), a przy nim zorganizowany na wzór Trybunału Koronnego żydowski sąd krajowy (bejt din ha aracot), w którym zasiadali jako przedstawiciele ziem najważniejsi rabini oraz po dwóch przedstawicieli z Poznania, Krakowa i Lwowa. Zbierał się on w synagodze Maharszal-szul zbudowanej w 1567 roku (zniszczonej w 1942 przez Niemców). Trybunał ten rozstrzygał spory pomiędzy Żydami z różnych ziem oraz nierozstrzygnięte sprawy przez gminne bejt din i ziemskie bejt din ha-gadol. Zajmował stanowisko w sprawach dotyczących halachy, wydawał dekrety, np zakazujący zawierania małżeństw osobom poniżej 20. roku życia bez zgody rodziców (1620). Do jego kompetencji należała kara wykluczenia z gminy i wygnania. Był również instytucją cenzorską dla żydowskich książek religijnych.

Najczęstszą karą za przekroczenie nakazów Tory była kara chłosty (40, a w praktyce 39 uderzeń w plecy i pierś rzemiennym biczem). Wykonywali ją dajanowie. Skazanych przetrzymywano przywiązanych do ściany w przedsionku synagogi.

Bibliografia

Aguna

Aguna (hebr. kobieta związana, w łańcuchach), w judaizmie kobieta, której mąż zaginął lub opuścił ją odmawiając rozwodu.

Aguna nie może wyjść ponownie za mąż. Status takiej kobiety rozstrzyga sąd rabinacki (bejt din).

W przypadku zaginięcia małżonka sąd najczęściej zgadza się na umożliwienie powtórnego małżeństwa agunie. Ze względu na to, że pomoc kobiecie w tej sytuacji jest micwą (dobrym uczynkiem, a właściwie nakazem), dowody mogą być bardzo wątłe z punktu widzenia prawa judaistycznego np. zeznanie apostaty czy nawet samej kobiety. Męża, który opuścił żonę odmawiając jej rozwodu, sąd może przymuszać do napisania listu rozwodowego, dawniej czyniono to nawet przy pomocy chłosty.

Poważny problem powstaje, gdy zaginiony mąż się odnajdzie. Prawo nakazuje w takim wypadku kobiecie opuścić drugiego męża, a ich związek, mimo wcześniejszej legalności, uznaje za cudzołożny. Dzieci z takiego związku stają się mamzerami, czyli żydami niemającymi pełnych praw.

Judaizm reformowany stara się złagodzić skutki instytucji aguny. Próbowano na przykład wprowadzić w treść dokumentu ślubnego (ketuba) klauzulę unieważniającą wstecz małżeństwo w przypadkach zaginięcia męża. Inicjatywy te spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ortodoksyjnych rabinów.

Ze względu na to, że w państwie Izrael sprawy te podlegają rabinatowi ortodoksyjnemu, przepisy dotyczące agun są ściśle przestrzegane i wywołują często spory. Dzieje się tak również w przypadku innych ortodoksyjnych środowisk żydowskich. Bezwzględne przestrzeganie nakazów prawa religijnego komplikuje również stosunki pomiędzy różnymi odłamami judaizmu. Ortodoksi uważają, że nie są możliwe związki małżeńskie z żydami nieprzestrzegającymi zasad dotyczących agun i mamzerów, gdyż nie da się określić, kto jest mamzerem, a związek małżeński z nim jest dla żyda niedopuszczalny.

Problem agun jest uważany przez środowiska feministyczne za przypadek dyskryminacji kobiet.

Chazan

Chazan (hebr. ‏חַזָּן‎ chazan, jid. ‏חזן‎ chazn; inaczej kantor) – w judaizmie osoba prowadząca nabożeństwo z mniejszego pulpitu przed aron ha-kodesz. W judaizmie ortodoksyjnym funkcję tę pełnią tylko mężczyźni, natomiast w judaizmie reformowanym dopuszcza się do niej kobiety, tzw. chazanit.

Gerszom z Moguncji

Gerszom z Moguncji, Gerszom ben Jehuda (960-1040) jeden z ważniejszych talmudystów w średniowiecznych Niemczech. W Moguncji prowadził słynną akademię (jesziwa). Znany jako meor ha-gola światło diaspory. Uważany za duchowego ojca judaizmu aszkenazyjskiego. Jego uczniem był m.in. Jaakow ben Jakar

Izaak Alfasi

Izaak Alfasi (1013-1103; hebr. ר יצחק אלפסי) – średniowieczny talmudysta z Maroka. Jego najbardziej znanym dziełem jest Sefer Ha-halachot. Dzieło to miało duży wpływ na późniejszą metodę studiów nad Halachą, szczególnie na metodę Żydów sefardyjskich. Jest także autorem licznych respons. Uważany jest za najważniejszy autorytet rabiniczny przed Majmonidesem. Pisał po hebrajsku i arabsku.

Urodził się w Fezie, stąd wziął się jego przydomek Alfasi, który oznacza po arabsku "z Fezu". Studiował w Tunezji. Miał żonę i dwójkę dzieci. Pod koniec życia przeniósł się z Maroka do Hiszpanii, gdyż wytoczono mu proces z nieustalonego do dziś powodu.

Jad (judaizm)

Jad (hebr. יד ręka) – przyrząd liturgiczny w judaizmie - pałeczka z zakończeniem w kształcie dłoni, ułatwiająca wskazywanie i czytanie fragmentów Tory.

Przechowywany jest w arce wraz z pergaminowym zwojem Tory. W czasie nabożeństwa lektor śledzi nim śpiewany tekst, gdyż według tradycji żydowskiej nie wolno dotykać świętego zwoju ręką ludzką.

Wykonywany jest ze srebra, kości słoniowej, lub drewna. Czasami wysadzany kamieniami szlachetnymi.

Klątwa

Magia i religiaklątwa – pojęcie z zakresu magii

anatema – wyłączenie ze społeczności

klątwa (cherem) – w judaizmie anatema nałożona przez bejt din

klątwa (ekskomunika) – w chrześcijaństwie kara kościelna polegająca na wykluczeniu ze wspólnoty wiernychDzieła literackieKlątwa – dramat Stanisława WyspiańskiegoFilmyThe Grudge – Klątwa – film z 2004 roku

Klątwa (oryg. The Curse) – film z 1987 roku, reż. David Keith

Klątwa (oryg. Curse of the Starving Class) – film z 1994 roku, ekranizacja sztuki Sama Sheparda, reż. J. Michael McClary

Klątwa (oryg. Anatema) – film z 2006 roku, reż. Agim Sopi

Kol Nidre

Kol nidre (Wszystkie ślubowania) – modlitwa żydowska unieważniająca przysięgi religijne, jednak tylko takie, które zostały złożone zbyt pochopnie oraz składane pod przymusem bądź też całkiem nieświadomie. Odmawiana jest przed wieczorem Jom Kipur.

Konwersja na judaizm

Konwersja na judaizm (hebr. gijur) – proces przejścia na judaizm i przyjęcia człowieka do narodu żydowskiego. Możliwa jest ona we wszystkich nurtach judaizmu dla wszystkich ludzi, niezależnie od pochodzenia i rasy, dlatego za Żydów uważa się także konwertytów i potomków dawnych konwertytów rasy czarnej, żółtej oraz Indian. Konwersja na judaizm jest czymś w rodzaju naturalizacji. Bejt din wystawia jako dowód certyfikat konwersji (Sztar geirut); jest to pojedyncza kartka, na której trzej Żydzi, będący członkami synagogi, oświadczają podpisami z datą, że dana osoba przeszła proces konwersji i jest członkiem narodu żydowskiego. Różne odłamy judaizmu mają różne zasady konwersji, a konwersje te nie są wzajemnie uznawane. Osoba, która przyjmuje judaizm, jest według Talmudu, najwyższego autorytetu judaizmu rabinicznego, takim samym Żydem jak osoba urodzona jako Żyd, chociaż często błędnie uważa się, że taka osoba nie jest Żydem, tylko przyjęła judaizm. Konwertyta może zostać rabinem, czytać publicznie w synagodze, sprawować wysokie funkcje w synagodze. Konwertyci na judaizm ortodoksyjny, konserwatywny i reformowany objęci są prawem imigracji do Izraela (Alija). Obecnie większość konwertytów to osoby, które chcą powrócić do żydowskich korzeni, a nie mają matki-Żydówki, oraz osoby, które chcą poślubić Żyda i dokonują konwersji z uwagi na niechęć rabinów wobec małżeństw mieszanych. Szczególnie jednak w USA jest wiele osób, które judaizm wybrały z przyczyn ideowych, mimo braku żydowskich przodków. Przyjmuje się, że nie-Żyd sam powinien zgłosić taką chęć do rabina. W czasach rzymskich Żydzi często prowadzili aktywne akcje nawracania na judaizm. W czasach chrześcijańskich z uwagi na strach przed karami zaprzestali tej praktyki.

Magid

Magid lub Maggid (hebr. מַגִּיד kaznodzieja) – w judaizmie wschodnioeuropejskim tytuł przyznawany wędrownym kaznodziejom którzy często zarabiali na życie opłatami zbieranymi w różnych gminach. Z racji tego, że dawni rabini byli bardziej uczonymi i znawcami pisma niż kaznodziejami, długie, barwne i przystępne kazania (często w jidisz) znalazły wielu chętnych słuchaczy. Termin ten oznacza także pozaziemskiego mentora, który nawiązuje kontakt z ludźmi za pomocą nawiedzeń, snów, wizji, a także słów wypowiedzianych ich własnymi ustami. Wielu mistyków posiadało własnego magida który wprowadzał ich w tajniki kabały. Posiadanie magida było znakiem duchowej wyższości takiej osoby. O Eliaszu Gaonie z Wilna mówiono, że odmówił przyjęcia magida gdyż nie chciał poznać Tory bez wysiłku z jego strony. Najsłynniejszym magidem był magid Józef Karo a niektóre prawdy które mu objawił - Karo zapisał w dzienniku Magid Meiszarim.

Minjan

Minjan (hebr. ‏מִנְיָן‎, liczba) – w judaizmie kworum modlitewne, wynoszące dziesięciu dorosłych mężczyzn (tj. powyżej 13 lat), wymagane m.in. podczas głośnego powtarzania przez kantora amidy, przy odmawianiu kadiszu oraz przy czytaniu Tory. W minjanie przebywa podczas modlitwy Szechina, tak jak przebywała w Świątyni przed jej zburzeniem. Judaizm konserwatywny, reformowany i rekonstrukcjonistyczny dopuszcza do minjanu również kobiety.

Mohel

Mohel (heb. מוהל) – w judaizmie mężczyzna (lekarz, rzezak rytualny) dokonujący rytualnego obrzezania chłopców.

Mykwa

Mykwa (Mykwe) (hebr. מקווה) – w judaizmie zbiornik z bieżącą wodą (niekiedy basen) dla osób i naczyń, które zaciągnęły jakiegoś rodzaju nieczystość rytualną. Obmycie w mykwie dokonuje się przez całkowite zanurzenie. Obmywane są także naczynia nowo nabyte. Kąpiel w mykwie odbywali także neofici, jako element obrzędu przyjęcia do synagogi.

Od średniowiecza łączona była z łaźnią – również określaną tą samą nazwą: mykwa.

Nahmanides

Nahmanides, znany także jako Rabbi Moses ben Naḥman Girondi, Bonastruc ça Porta oraz pod akronimem Ramban (ur. 1194 w Geronie, zm. 1270 w Palestynie) – kataloński rabin, komentator biblijny, lekarz, filozof i kabalista.

Był obrońcą nauk ekskomunikowanego przez część rabinów Majmonidesa, chociaż dystansował się od niektórych jego poglądów. Szczególnie bronił jego dzieła Mishne Torah. Musiał opuścić Katalonię, gdyż dominikanie uznali, że podczas dysputy z nimi obraził chrześcijaństwo. Jego grób znajduje się najprawdopodobniej na Górze Karmel w okolicach Hajfy.

Nowoczesna ortodoksja

Nowoczesna ortodoksja (neoortodoksja) – nurt judaizmu stworzony przez Samsona Raphaela Hirsch we Frankfurcie pod koniec XIX wieku. Jego hasłem było "Tora im derek erec" (Prawo z miejscowymi zwyczajami). Obecnie większość Żydów ortodoksyjnych na świecie to nowocześni ortodoksi. Jest to religia państwowa w Izraelu. Dominuje także w większości krajów, gdzie mieszka diaspora żydowska, z wyjątkiem USA, gdzie dominuje judaizm reformowany. W przeciwieństwie do judaizmu ultraortodoksyjnego korzystają oni z techniki, ubierają się zgodnie ze współczesną modą i pracują w świeckich zawodach, jak prawnicy, lekarze, policjanci itd. W USA określa się go czasem jako judaizm centrowy pomiędzy ultraortodoksją a judaizmem reformowanym. Konwersja wymaga brit mila, zanurzenia w mykwie i egzaminu przed bejt dinem.

Pijut

Pijut (hebr. פיוט, l.mn. pijutim) – żydowska poezja religijna tworzona w średniowieczu, od około V wieku w. przez poetów zwanych pajetanami. Powstawała w celu utrwalenia i rozpowszechniania historii żydowskiej w czasach prześladowań bizantyjskich. Swą ostateczną formę zawdzięcza poezji arabskiej; rym przyjął się dopiero w X wieku w. Dzięki pijut nastąpiło odrodzenie języka hebrajskiego po okresie dominacji aramejskiego. Najwybitniejszymi twórcami pijutim byli Jose ben Jose, Janaj, Szlomo ibn Gabirol, Eliezer Hakallir. Wiele pijutim zostało włączonych do żydowskiej liturgii.

Posek

Posek (hebr. פוסק, osoba podejmująca decyzje; l.mn. Poskim, פוסקים) – w judaizmie osoba podejmująca decyzje w sprawach Halachy w sytuacjach, gdy opinie autorytetów religijnych były rozbieżne, dawały możliwość szerokiej interpretacji lub w sprawach dotyczących współczesnego świata (nowe sytuacje). Często posek określany bywa mianem sędziego. Dokument wydany przez poseka nosi nazwę psak din (orzeczenie) i jest wiążący w danej sprawie.

Rebe

Rebe (z hebr. mój mistrz) – zwrot grzecznościowy, za pomocą którego uczniowie zwracają się do nauczyciela w chederze lub jesziwie. Używany także przez chasydów w stosunku do cadyka.

Rozwód

Rozwód – rozwiązanie ważnego związku małżeńskiego przez sąd na żądanie jednego lub obojga małżonków. Rozwód oprócz śmierci współmałżonka i unieważnienia małżeństwa jest jedną z okoliczności kończących małżeństwo. Wśród rozwodów możemy wyróżnić dwa typy:

rozwód z orzekaniem o winie (kończący małżeństwo z winy jednego z małżonków lub obojga) – w takim przypadku sąd może zasądzić alimenty od osoby, przez którą ustaje związek małżeński na korzyść poszkodowanej osoby;

rozwód bez orzekania o winie (za porozumieniem stron) – w tym przypadku małżonkowie zrzekają się praw roszczeniowych w stosunku do drugiej osoby.

Żydowska Odnowa

Żydowska Odnowa jest nowym ruchem w ramach judaizmu, który dąży do ożywienia współczesnego judaizmu za pomocą mistycznych, chasydzkich, medytacyjnych i muzycznych praktyk. Termin "Żydowska Odnowa" opisuje się jako "zbiór praktyk w obrębie judaizmu, poprzez które usiłuje się ożywić to, co wydaje się umierające i nieinspirujące w judaizmie, obejmujący praktyki mistyczne, chasydzkie, muzyczne i medytacyjne pochodzące z różnych tradycyjnych i nietradycyjnych, żydowskich i innych źródeł. W tym sensie Żydowska Odnowa jest podejściem do judaizmu, które można znaleźć w segmentach któregokolwiek z wyznań żydowskich."

Judaizm i Żydzi
Żydowskie ruchy religijne
Filozofia żydowska
Teksty religijne
Żydowscy przywódcy
Życie i kultura
Ważne miejsca i osoby
Modlitwy i przedmioty kultu
Języki
Historia
Polityka
Antysemityzm

W innych językach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.