ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ

ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਟੀਨ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ਾ ਕੇ ਬਣੀ ਧਾਤ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੁੱਗ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਤ ਦਾ ਨੂੰ ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬਾ, ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਹੋਰ ਠੋਸ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੌਜੂਦਗੀ

Bronze age weapons Romania
ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਜ਼ੇਵਰ

ਕਦੀਮ ਪੂਰਬ ਕਰੀਬ ਕਦੀਮ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਦੋਰਾਨੀਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ

(3300–1200 ਕ ਪੂ)

ਮੁਢਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ

(3300–2200 ਕ ਪੂ)

ਮੁਢਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗI 3300–3000 ਕ ਪੂ
ਮੁਢਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗII 3000–2700 ਕ ਪੂ
ਮੁਢਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗIII 2700–2200 ਕ ਪੂ
ਦਰਮਿਆਨਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ

(2200–1550 ਕ ਪੂ)

ਦਰਮਿਆਨਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗI 2200–2000 ਕ ਪੂ
ਦਰਮਿਆਨਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗII ਅ 2000–1750 ਕ ਪੂ
ਦਰਮਿਆਨਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗII ਬ 1750–1650 ਕ ਪੂ
ਦਰਮਿਆਨਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗII ਜ 1650–1550 ਕ ਪੂ
ਅਖੀਰਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ

(1550–1200 ਕ ਪੂ)

ਅਖੀਰਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗI 1550–1400 ਕ ਪੂ
ਅਖੀਰਲਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗII ਅ 1400–1300 ਕ ਪੂ
ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਖੀਰ 1300–1200 ਕ ਪੂ
ਆਤਾਪੁਇਰਕਾ ਪਹਾੜ

ਅਤਾਪੁਇਰਕਾ ਪਹਾੜੀਆਂ (ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ : Sierra de Atapuerca) ਬਰਗੋਸ, ਕਾਸਤੀਯ ਅਤੇ ਲਿਓਨ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਾਪੁਇਰਕਾ (Atapuerca) ਅਤੇ ਇਬੇਸ ਦੇ ਜੁਆਰਾਸ (Ibeas de Juarros) ਦੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੋਮੀਨਿਨੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਲਗਭਗ 1.2 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ।

ਈਰਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫਾਰਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟਰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਨਾਤੋਲੀਆ, ਬੋਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਮਿਸਰ, ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਸੀਰ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਸਟੈਪੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਓਮਾਨ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਈਰਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀਆਂ 7000 ਈਪੂ ਪਿੱਛੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਈਰਾਨ ਦੇ ਪਠਾਰ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬ [[ਈਲਾਮ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਮੁਢਲੇ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਸੀਆਈ, ਮੰਨੇਆਨ, ਅਤੇ ਗੁਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਜੌਰਜ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫਰੀਡ੍ਰਿਕ ਹੇਗਲ ਫਾਰਸੀਆਂ ਨੂੰ "ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 625 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਮਾਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ। ਏਕੇਮੇਨਿਡ ਸਾਮਰਾਜ (550-330 ਈਪੂ), ਜੋ ਕਿ ਸਾਈਰਸ ਮਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਾਲਕਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤਕ ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਤੇ ਪਰਸੀ (ਪਰਸਪੋਲਿਸ) ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅੱਜ ਦੇਖਿਆਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਮਰਾਜ।ਪਹਿਲਾ ਫਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 40% ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸੀ। 480 ਈ. ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁੱਲ 112.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 49.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਲੂਸੀਡ, ਪਾਰਥੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਸਾਨੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਈਰਾਨਤੇ ਲਗਪਗ 1,000 ਸਾਲ ਲਈ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਣਾਇਆ। ਪਰਸੀਆ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ।

ਲੋਹਾ ਜੁੱਗ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਫਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੇ ਮਾਦ, ਅਕੇਮੇਨਿਡ (ਹਖ਼ਾਮਨੀ), ਪਾਰਥੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਸਾਨੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਈਰਾਨ ਤੇ ਹਮਲੇ ਵੀ ਹੋਏ, ਯੂਨਾਨੀ, ਅਰਬੀ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ। ਈਰਾਨ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਤਲਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ (633-654) ਨੇ ਸਾਸਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਈਰਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਹੈ। ਈਰਾਨਦਾ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ ਅੱਠਵੀਂ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਅਧੀਨ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ੋਰਾਸਟਰੀਆਵਾਦ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਫਾਰਸੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।*

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਈਰਾਨ, ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੌਰਾਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਕਮ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਇਸ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ। ਸਫਵੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ 1501 ਵਿਚ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਇਕਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਧਰਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਗੱਡੇ।ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਆਂਢੀ ਉਸਮਾਨੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਰਾਨ ਇੱਕ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਸੀ ਜਿਸਤੇ 1501 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1979 ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੱਕ ਜਦੋਂ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1979 ਨੂੰ ਈਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਬਣਿਆ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ।

ਕਨਾਨ

ਇਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨ, ਜਾਰਡਨ ਤੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਪਰਪਲ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀ ਹੀ ਸਾਰਨੀ ਪੱਟੀ ਦਾ ਹੀ ਇਹ ਨਾਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਕਨਾਨਾਈਟ ਸ਼ਬਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਕਨਾਨ ਸਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮੱਧ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਥਾਈ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਾਲਕੋਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ (ਲਗਭਗ-4000 ਈ.ਪੂ.,) ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਅਨਘੜਤ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਸ਼ੀ ਯੁੱਗ (3000-2000 ਈ.ਪੂ.) ਵਿਚ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮੱਧ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ (ਲਗਭਗ 2000-1550 ਈ. ਪੂ.) ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮੀ ਉਮਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਕਨਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮਲ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਸਰੀ, ਹਾਈਕਸਸ ਤੇ ਹੂਰੀਪਨਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਸਰੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਆਰੰਭਕ ਲੋਹ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਨਾਨ ਵਿਚ ਇਸਰਾਈਲੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਨਾਨ ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਰਾਈਲੀਆਂ ਨੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਤਾਕਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਨਾਨ ਇਸਰਾਈਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।

ਕਨਾਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਨਾਨ ਸਭਿਅਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਐਲ ਸੀ ਪਰ ਵਰਖਾ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬਾਲ ਜਾਂ ਹਾਦਾਦ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ ਰੈਸੈੱਫ ਪਲੇਗ ਦਾ ਲਾਰਡ ਅਤੇ ਕੋਥਾਰ ਆਦਿ ਸਨ। ਕਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀਬ੍ਰਿਊ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਨਾਨੀ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼

ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ( ਚੀਨੀ : 周朝, ਝੋਊ ਚਾਓ ; ਪਿਨਾਇਨ ਅੰਗਰੇਜੀਕਰਣ : Zhou dynasty ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਵਿੱਚ 1046 ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਲੋਂ 256 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਚੀਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਲੰਬੇ ਕਾਲ ਲਈ ਚੱਲਿਆ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਨਾਮ ਜੀ ( 姬, Ji ) ਸੀ, ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਰਾਜ ਕੇਵਲ 771 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੱਕ ਕੀਤਾ। ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਸ 1046 ਵਲੋਂ 771 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਜੀ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਨਿਜੀ ਕਾਬੂ ਸੀ, ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 771 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਝੋਊ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਅਲੌਹ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਾਂਸੇ ਦੀ ਕਾਰੀਗਿਰੀ ਝੋਊ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਉੱਚਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੀ ਜਮਾਣ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਿਤਰਲਿਪਿ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੂਰਵੀ ਝੋਊ ਰਾਜਕਾਲ ਦੇ ਉਸ ਉਪਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਨੂੰ ਝਗੜਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਚੀਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਟ੍ਰੋਜਨ ਹਾਰਸ

ਟ੍ਰੋਜਨ ਹਾਰਸ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਘੋੜਾ ਇਕ ਕਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਟਰੌਏ ਨਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ( ਜਿਸ ਦੇ ਖਾਲੀ ਖੋਲ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਿਪੂੰਨ ਸੈਨਿਕ ਲੁਕੇ ਸੀ ) ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਟਰਾਏ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਵਰਜਿਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤਲਾਤੀਨੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਏਨਿਡ ਔਰ ਕੁਈਂਤੂਸ ਆਫ਼ ਸਿਮਨਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਟ੍ਰੋਜਨ ਹਾਰਸ ਟਰਾਏ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿਚ ਘਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਮਰ ਦੀ ਓਡੀਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇਲੀਆਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਕਿ ਅੰਤ ਟਰੌਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਬੇਅਰਥ ਸੰਘਰਸ਼ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੋੜੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ 30 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਟੁਕੜੀ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਜਨਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸਮਝ ਕੇ ਟਰੌਏ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ। ਉਸੇ ਰਾਤ ਯੂਨਾਨੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਟਰੌਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਜਿਤ ਕੇ ਇਸਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਯੂਨਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਮੇਰਿਕ ਈੳਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੱਲੜ ਦਾ ਘੋੜਾ (Δούρειος Ἵππος, Doureios Hippos) ਅਤੇ "ਗਿਫ਼ਟ ਹਾਰਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਲਾਓਕੁਨ ਦਾ ਕਥਨ "Equo ne credite, Teucri शामिल है।Quidquid id est, timeo Danaos et ferentes. " ("ਟ੍ਰੋਜਨ ਘੌੜੇ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ,ਚਾਹੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ , ਮੈਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਤੌਹਫਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।") ਅਾਧੁਨਿਕ ਕਹਾਵਤ " ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਤੌਹਫ਼ੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਂਹੀਦਾ ਹੈ" ਦੀ ੳੁਤਪੱਤੀ ਇਥੋਂ ਹੀ ਹੋਈ।

ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ

ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Tarim Basin, ਓਈਗੁਰ : تارىم ئويمانلىقى, ਚੀਨੀ : 塔里木盆地) ਏਸ਼ਿਆ ਵਿਚਕਾਰ (ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ) ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੰਦ ਜਲਸੰਭਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1,020,000 (390,000 sq mi) ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ (ਯਾਨੀ ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੱਗਭੱਗ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਖੇਤਰਫਲ)। ਵਰਤਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ ਚੀਨੀ ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਸ਼ਿਆਜਿਆਂਗ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਤੀਆਂ ਸ਼ਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਸੀਮਾ ਕੁਨਲੁਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਉਈਗੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੁਰਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਉਂਕੀ ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਏਸ਼ਿਆ ਦਾ ਅੰਤਮ ਇਲਾਕਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਵਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ। ਤਾਰਿਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਆਓਹੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਰਥੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਮੀ ਬੰਨ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਬੁਤ ਹਨ। ਇਸ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਡੀਏਨਏ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਰਿਹਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਯੂਰੇਸ਼ਿਆ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਨ। ਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਯੂਰੇਸ਼ਿਆ ਦੇ ਮਾਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਸੀ ਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ-ਕੁੱਝ ਮਾਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਐਚ (ਹੈਪਲੋਗਰੁਪ ਐਚ) ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਕੇ (ਹੈਪਲੋਗਰੁਪ ਕੇ) ਤੋਂ ਵੀ ਸਨ। ਪਿਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਖ ਪਿਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਆਰ1ਏ1ਏ (ਹੈਪਲੋਗਰੁਪ ਆਰ1ਏ1ਏ) ਦੇ ਪਾਏਗਵਾਂਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਦੀ ਯੂਰੇਸ਼ਿਆਈ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤਾਰਿਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੱਖਣ ਸਾਇਬੇਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਾਂਦੀ ਤਾਰਿਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੀ। ਤਾਰਿਮ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ ਆਰਿਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤੁਸ਼ਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ

ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ (ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ: Μεσοποταμία: "ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਧਰਤੀ"; ਅਰਬੀ: بلاد الرافدين (ਬਿਲਾਦ ਅਲ-ਰਾਫ਼ਦਈਨ); ਸੀਰੀਆਕ: ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ (ਬੈਥ ਨਹਿਰਿਨ): "ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ") ਦਜਲਾ-ਫ਼ਰਾਤ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਂ ਹੈ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਇਰਾਕ, ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ-ਯੁੱਗ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰ ਅਤੇ ਅਕਾਦੀਆ, ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਈ ਅਤੇ ਅਸੀਰੀਆਈ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਅਜੋਕੇ ਇਰਾਕ ਦੇ ਮੂਲ-ਵਾਸੀ ਸਨ। ਲੋਹ-ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਵ-ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਈ ਅਤੇ ਨਵ-ਅਸੀਰੀਆਈ ਸਾਮਰਾਜ ਹੇਠ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਸੁਮੇਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦੀਆਈ ਲੋਕ (ਅਸੀਰੀਆਈ ਅਤੇ ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਈ ਸਮੇਤ) ਨੇ ਲਿਖਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਰੰਭ (ਲਗਭਗ 3100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 539 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬੇਬੀਲੋਨ ਦੇ ਗਿਰਾਅ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਅਸ਼ਮਿਨੀਡ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 332 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਸਿਲੂਸਿਡ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ

ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ (Iron Age) ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੁੱਗ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਕਾਲ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਦਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਪਰ ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਤਾਂਬੇ, ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਠੋਸ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ-ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੈਲਣ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਯੁੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਹ 1300 ਈਪੂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕੁਝ ਚਿੰਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼

ਸ਼ਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ( ਚੀਨੀ : 三皇五帝 , ਸ਼ਿਆ ਚਾਓ; ਪਿਨਾਇਨ ਅੰਗਰੇਜੀਕਰਣ: Xia dynasty) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ 2070 ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਲੋਂ 1600 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ । ਇਹ ਚੀਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਜਿਕਰ ਬਾਂਸ ਕਥਾਵਾਂ , ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਇਤੀਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖ ਜਿਵੇਂ ਚੀਨੀ ਇਤਹਾਸ - ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਸ਼ਿਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਧਿਪਤੀਯੋਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਸੀ । ਪੰਜ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਸਮਰਾਟ , ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਨ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਯੁ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ । ਇਸ ਸਮਰਾਟ ਯੁ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੌਰ ਆਇਆ ਜੋ 1600 ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਲੋਂ 1046 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।

ਹਥਿਆਰ

ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਸ਼ਸਤਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਜੰਤਰ ਜਾਂ ਜੰਗੀ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਜਿਊਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ, ਢਾਂਚਿਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੁਰਮ, ਕਨੂੰਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੀਕਰਨ, ਨਿੱਜੀ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਰਗੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਕਾਟ ਅਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਕਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੀਤਕ, ਪਦਾਰਥੀ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਲਾਹਾ ਖੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਹੈਫਾ

ਹੈਫਾ (Haifa; ਹਿਬਰੂ: חֵיפָה Heifa, ਹਿਬਰੂ ਉਚਾਰਣ: [χei̯ˈfa], ਅਰਬੀ: حيفا‎ Ḥayfā) ਉੱਤਰੀ ਇਜਰਾਇਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਇਜਰਾਇਲ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲੱਗਪੱਗ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਲੱਗਪੱਗ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਲੋਕ ਇਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬਹਾਈ ਸੰਸਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

ਕਰਮਲ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਉਸਰੀ ਇਸ ਬਸਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਨੀ ਬਸਤੀ ਅਬੂ ਹਵਾਮ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ (14 ਸਦੀ ਈਪੂ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿਚ, ਹਾਇਫਾ ਇੱਕ ਰੰਗ-ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਦੀਆਂ ਬੀਤਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹਕੂਮਤਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ: ਫ਼ਨੀਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਹਕੂਮਤ, ਪੁਰਾਤਨ ਰੋਮ ਸਾਮਰਾਜ, ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ, ਅਰਬ, ਸਲੀਬੀ ਯੁੱਧ, ਉਸਮਾਨੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਅਤੇ ਇਸਰਾਈਲੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਇਸਰਾਈਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਹਾਇਫਾ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ 2016 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸਰਾਈਲ ਦੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਤਟ ਤੇ ਹਾਇਫਾ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ 63,7 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (24.6 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਖੇਤਰਫਲ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਦੇ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (56 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਇਸਰਾਏਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸਰਾਈਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ K-12 ਸਕੂਲ, ਹਿਬਰੂ ਰੀਲੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਦਾਰੇ, ਹਾਇਫਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਓਨ, ਹਾਇਫਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸਰਾਈਲ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਤਮ ਵੀ ਇਥੇ ਹੈ; ਇਸਰਾਈਲ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਹਾਇਫਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਰਮੇਲਿਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਾਇਫਾ ਖਾੜੀ ਭਾਰੀ ਉਦਯੋਗ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹੈਫਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇਰਾਕ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਜਾਰਡਨ ਆਉਂਦੀ ਤੇਲ ਦੀ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਮੋਸੁਲ-ਹਾਇਫਾ ਤੇਲ ਪਾਈਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਟਰਮੀਨਸ ਦੇ ਤੌਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.