Паддзахад

Паддзахад — æхсæнады хицауадон-политикон организаци, паддзахадон суверенитет, къухдариуаджы ’мæ тыхфæлгъуыды аппарат, æмæ ма у сæрмагонд барадон уагæвæрд скæнæг, нысангонд территорийыл.

Кæс ноджы

  • Бæстæ
Абхаз

Абхаз кæнæ Абхази (абх. Аҧсны, гуырдз. აფხაზეთი) у хæдбар паддзахад, Гуырдзыстоны кæддæры автономи, ис Кавказы Цæгат-ныгуылæн хай — Сау денджызы былыл. Йæ сæйраг сахар у Сухум.

Абхазийы хæдбардзинад базыдтой Уæрæсе (2008-æм азы 26 августы), Никарагуа (2008-æм азы 5 сентябры), Венесуэлæ (2009-æм азы 10 сентябры) æмæ Науру (2009-æм азы 15 декабры), стæй Хуссар Ирыстон, Приднестровье æмæ Уæлхох Карабах. 2008-æм азæй фæстæмæ Абхази, цы территори йæхи хоны, уый контроль кæны æппæтæй.

Абхазийы ныры президент у Рауль Хaджимбæ (2014-æм азы сентябрæй). Абхазийы президент 2011-æм азы 26 сентябрæй уыдис Александр Анкваб, Сергей Багапшы амарды фæстæ уый æххæст кодта президенты хæстæ.

Республикæйы фæзуат у 8,6 мин квадратон километры.

Ныгуылæнæй скæсæны ’рдæм йæ территорийы астæуккаг дæргъ у 160 километры, хуссарæй цæгаты ’рдæм та — 54 километры. Денджызгæрæтты дæргъ у 210 километры.

Абхазийы цæрджытæ нымæц — 320 мин адæймагæй фылдæр (2001 азы зонæнтæм гæсгæ). Цæрынц дзы абхазæгтæ, сомихæгтæ, уырыссæгтæ, гуырдзиæгтæ (сæ фылдæр мегрелтæ), грекъæгтæ, эстойнæгтæ, немыцæгтæ, польшæйæгтæ æмæ æндæр нациты минæвæрттæ. Сахарты цæрджыты нымæц хизы 50 процентæй фылдæрмæ. Сæ динмæ гæсгæ 60% сты чырыстæттæ, 16% пысылмæттæ.

Хæхтæ ахсынц йæ территорийы 64% — Кавказы сæйраг къæдзæхрагъ, Бзыбь, Чхалта, Кодоры хæхтæ. Иууыл бæрзонддæр хох у Домбай-Ульген (4046 м).

Йæ хуссар хай сты æфцджытæ æмæ дæлвæзтæ.

Ис дзы лæгæттæ: «Ног Афон», «Митджын», Арбаикайы æфцæгыл лæгæт-сæрсæфæн — дунейы иууыл арфдæр лæгæт (1860 метры).

Цæугæдæттæ: Псоу, Бзыбь, Гумиста, Кодор, Алдзга, Ингур æмæ æндæртæ.

Цæдтæ: Рица, Амткел, Инкит, Голубое, Бебеисир.

Мæр хæххон сыгъзæрингъуыз, сырх æмæ бургъуыз.

Абхазийы территорийы 55 процентæй фылдæрыл зайы хъæд (тулдз, тæрс, фатхъæд, сабæлут, соцъи æмæ наз). Денджызгæрæтты зайынц субтропикон зайæгойтæ.

Йæ бæстыхъæд у уымæл, субтропикон, денджызгæрæтты январы астæуккаг температурæ вæййы +4... +7 градусы, хæхты — +2... -2 градусы, июлы та +22... +24 градусы. Къæвдатæ дзы афæдз æруары 1300–2400 миллиметры.

Азербайджан

40.1, 47.316667

Азербайджан (азерб. Azərbaycan) у паддзахад Фæскавказы, кæддæры Советон Цæдисы хай.

Йæ сæйраг сахар у Баку.

Кæд географийы цæстæнгасæй Фæскавказ Азимæ хауы, Азербайджан йæхи европæйаг паддзахадыл нымайы (Сомих æмæ Гуырдзыстоны дæр афтæ кæнынц).

Болгари

42.65, 25.4

Болгари (болг. България) у европæйаг паддзахад, Балканы æрдæгсакъадахыл, Сау денджыз æмæ Дунайы былтыл. Болгари у Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг.

Арæнты æдæппæт дæргъ у 2245 км, уыдонæй 1181 км — сурзæххыл, 686 км — цæугæдæттыл æмæ 378 км денджызы. Автофæндæгты дæргъ 36 720 км, æфсæнвæндæгтæ — 4 300 км.

Географи

Географи (бердз. γεωγραφία «зæххы сфыст») у, литосферæ, атмосферæ, гидросферæ æмæ биосферæ чи иртасы, уыцы зонæдты системæ. Фыццаг географион иртасæнтæ фæзынди рагон бердзенаг ахуыргæндтæ (Геродот, Страбон, Птолемей æмæ æндæрты куыстыты).

Гуырдзыстон

42.016667, 43.733333

Гуырдзыстон кæнæ Гуырдзы (гуырдз. საქართველო, [сакартвело]) у Кавказы æрдæгпрезидентон республикæ. Йæ конституцимæ гæсгæ цы зæххытæ хъуамæ ахса, уыдон цæгаты æмарæн сты Уæрæсеимæ, скæсæны Азербайджанимæ, хуссары Сомихимæ æмæ Туркимæ æмæ ныгуылæны та сын ис Сау денджызмæ ахизæн. Фæлæ уыцы зæххытæй Хуссар Ирыстон æмæ Абхаз кæм сты, уыдонмæ йæ арм нæ дары. Хуссар Ирыстон ис Гуырдзыстоны сидт зæххыты астæуæй, Уæрæсейы æрдыгæй. Абхази та ис йæ сидт зæххыты ныгуылæнæрдыгæй. Гуырдзыстоны хицауады сæйраг сахар у Тбилис (Калак), кæцы, иу милуанæй фылдæр цæрæгимæ, у бæстæйы стырдæр сахар. Йæ закъондæддæг тыхты сахар та у Кутаис. Гуырдзыстоны сидт зæххыты фæзуат у 69 700 квадратон километр, кæдонæй армдард сты 57 200. Цæры дзы 4,5 милуан адæймаджы. Кæд географион æгъдауæй Гуырдзыстоны фылдæр хай Азимæ хауы, уæддæр культурон, экономикон æмæ политикон æгъдауæй Европæмæ арæх цæуы хаст. Гуырдзыстон тырны НАТО æмæ ЕЦ-ы уæнг суын.

1991-æм азы онг — Советон Цæдисы Гуырдзыстоны Советон Социалистон Республикæ.

Бæстæйы президент у Саломе Зурабишвили.

Дидинæгджын зайæгойтæ

Дидинæгджын зайæгойтæ кæнæ Æмбæрзтмыггагджынтæ (лат. Magnoliophyta кæнæ Angiospermae, уырыс. Цветковые растения кæнæ Покрытосеменные) сты зайæгойты хайад.

Зайæгойтæ

Зайæгойтæ сты цæрæгой организмты къорд. Латинаг классификацимæ гæсгæ Plantae.

Æртæсыфон

Битъына

Дудгæ

Туттургъан

Ирон адæм

Ирон адæм (ир, ирæттæ, дыгуронау ирæнттæ) cты цæгат-скæсæйнаг ирайнаг æвзагыл дзурæг адæмыхатт, сæ фылдæр хай цæры Ирыстоны (Хуссар æмæ Цæгаты дæр). Ирæттæ дзурынц ирон æвзагыл, уыдонæй сæ фылдæрæй дæр сты дывзагон (зонынц ма уырыссаг æвзаг, цалдæр раны та — гуырдзиаг кæнæ туркаг).

Ирон æвзаг дих кæны дыууæ диалектыл: ирон æмæ дыгурон. Уыдоныл дзурæг адæмы хонынц ир æмæ дыгур.

Ирæттæ равзæрдысты ирайнаг цæугæцардгæнæг знæмæй, алантæй, кæцытæ гуннты ныббырсты фæстæ æрбынат кодтой Кавказы æмæ дзы сарæзтой тыхджын æстæузаман паддзахад, Алани. XIV æнусы, Тамерланы ныббырсты фæстæ, сæ баззайæггагтæ дарддæр хæхтæм алыгъдысты, æрцардысты Кавказы хæхты хуссар æмæ цæгат фæрстыл æмæ райдийæн радтой нырыккон ирæттæн.

Испани

Испани (официалон ном: Испанийы Къаролад, исп. Reino de España, катал. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma) у Европæйы ныгуылæны паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Испанийы сæйраг сахар у Мадрид.

Сурвæндагон арæнтæ Йын ис:

Португалиимæ ныгуылæны;

Гибралтаримæ хуссары, кæцы хауы Британмæ;

Мароккоимæ Цæгат Африкæйы, (æмбисанклавтæ Сеутæ, Мелийæ и Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомерæ);

Франц æмæ Андоррæимæ цæгаты.

Итали

43, 12

Итали (итал. Repubblica Italiana, ома Италийы Республикæ) у хуссар Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг, Шенгены бадзырды паддзахæдтæй иу. Италийы сæйраг сахар у Ром.

Итали æмарæн у Францимæ (арæны дæргъ — 488 км), Швейцариимæ (740 км), Австриимæ (430 км) æмæ Словениимæ (232 км). Уыимæ ма Италийы территорийы мидæг æрбынат кодтой дыууæ чысылдæр паддзахады — Ватикан (арæны дæргъ 3,2 км) æмæ Сан-Марино (39 км).

Италийы президент у Джорджо Наполитано, премьер-министр — Марио Монти.

Кавказ

Кавказ у геополитикон регион Европæ æмæ Азийы арæныл; Сау денджыз, Азовы денджыз æмæ Къаспы денджызы ’хсæн.

Мæскуы

Мæскуы (уырыс. Москва) у Уæрæсейы стырдæр æмæ сæйраг сахар, хъæбатыр сахар. Мæскуыйы мэр у Сергей Собянин.

Мæскуы у Уæрæсейы æхсызгон туристон центр. Мæскуыйы кремль, Сырх фæзуат, æмæ бирæ æндæр культурæ æмæ архитектурæйы цырттæ сты ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы номхыгъды.Уый у æхсызгонддæр транспортон æлхынцъ. Сахары ис 6 аэропорты, 9 æфсæнвæндагон вагзалты, 3 доны портты. 1935-æм азы Мæскуыйы кусы метрополитен.

Сæйраг сахар

Сæйраг сахар (сæйраг горæт, столицæ) у, бæстæ кæнæ регионы хицæуад кæм бады, ахæм сахар. Иуæй-иу хатт «сæйраг сахар» фæхонынц исты къабазы раззагдæр чи сси, ахæм сахар — зæгъæм «культурæйы сæйраг сахар», «спорты сæйраг сахар» æмæ афтæ дарддæр.

Уæрæсейы Федерацийы сæйраг сахар у Мæскуы. Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы сæйраг сахар та у Дзæуджыхъæу.

Стыр Британи

53.55, -2.433333

Стыр Британи (æххæстæй йæ англисаг ном у United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ома Стыр Британи æмæ Цæгат Ирландийы Иугонд Паддзахад) у сакъадахон европæйаг паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Йæ сæйраг сахар у Лондон. Дих кæны Англис, Шотланди, Уэльс æмæ Цæгат Ирландийыл.

Турк

39.166667, 35.666667

Турк (тур. Türkiye) у Азийы паддзахад, Чысыл Азийы æрдæгсакъадахыл (хонынц ма йæ Анатоли кæнæ Анатолийы æрдæгсакъадах). Турк у НАТО-йы уæнг.

Нырыккон Турчы паддзахад, Турчы Республикæ (тур. Türkiye Cumhuriyeti [тюркие джумхуриети]), фæзындис 1923-æм азы райдайæны, Османты импери куы фехæлдис, уæд.

Турчы чысылдæр хай Европæйы у, æмæ уый тыххæй ацы паддзахад Европæйы Цæдисмæ кандидатон бæстæ у (2000-æм азæй).

1978-1979 азты Туркмæ рарвыстой хонæг ЕЦ-мæ Грекъимæ иумæ бацæуын, фæлæ уыцы бæстæйы уæды хицауад ууыл не сразы.

Туркимæ æмарæн сты: скæсæнырдыгæй — Гуырдзыстон, Сомих, Азербайджан æмæ Иран; хуссарырдыгæй — Ирак æмæ Сири; ныгуылæны — Грекъ æмæ Болгари. Турчы былгæрæттæ æхсынц цыппар денджызы дæттæ — Сау, Зæххастæуы, Эгейы æмæ Мрамæры денджызтæ.

Уæрæсе

58.65, 70.116667

Уæрæсе (уырыс. Россия) кæнæ Уæрæсейы Федераци (уырыс. Российская Федерация) у федералон æрдæгпрезидентон республикæ Евразийы цæгаты. Ныгуылæнæй скæсæнмæ æмарæн у Норвеги, Финлянди, Эстони, Латви, Литва, Польшæ, Белорусси, Украинæ, Абхаз, Гуырдзыстон, Хуссар Ирыстон, Азербайджан, Хъазахстан, Китай, Монголи æмæ Цæгат Корейимæ. Доныл ын ис арæн АИШ-ы штат Аляскæимæ æмæ Японимæ. 17 милуан квадратон километр ахсгæйæ, Уæрæсе у дунейы стырдæр бæстæ. Йæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ та у дунейы фарæстæм. Цæры дзы 142 милуан адæймаджы. Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Мæскуы.

Уæрæсе у минералон æмæ энергион ресурсты стырдæр дарæг, нефт æмæ æрдзон газы стырдæр къахджытæй иу.

Украинæ

49.8, 30.833333

Украинæ (укр. Україна [ukrɑˈjinɑ]) у паддзахад Скæсæн Европæйы. Йæ фæзуат у 603 628 км² (Европæйы фæзуатæй 5,7 %), уымæй у Европæйы дыккаг стырдæр паддзахад (Уæрæсейы фæстæ). Цæрынц дзы 46 млн. ад. (2010).

Украинæ уыд Советон Цæдисы республикæ.

Бæстæйы президент у Владимир Зеленский.

Туристон цæстæнгасæй Украинæйы цымыдисаг бынаттæ сты Киев, Львов, Каменец-Подольский æмæ Хъырым.

Франц

46.316667, 2.533333

Франц (фр. France) у Ныгуылæн Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис, Стыр Аст æмæ НАТО-йы уæнг.

Цæрджыты нымæц: 66 736 000 мин адæймаджы (2016 азы)

Фæзуат: 545 630 км²

Сæйраг сахар: ПарижФранц уыдис дунейы стырдæр æмæ хъомысджындæр паддзахæдты ’хсæн XVII æнусæй фæстæмæ. XVIII-XIX æнусты Франц сарæзта егъау колонион импери — Францы дæлбар уыдис Африкæйы фылдæр хай, хуссар-скæсæйнаг Ази æмæ иуæй-иу æндæр территоритæ. Йæ раздæры колониты политикæмæ Франц ныр дæр стыр тæваг дары.

Туристты ’хсæн Франц у дунейы тæккæ популярондæр бæстæ — æрвылаз бæстæмæ æрцæуы 82 милуан адæймаджы. Францы ис хæххон æмæ денджызон курорттæ, бирæ историон æмæ аивадон фенддæгтæ.

Франц уыд Европæйы Цæдисы бындурæвæрæг бæстæты ’хсæн, æмæ фæзуатмæ гæсгæ у Цæдисы стырдæр паддзахад.

Франц у аппон паддзахад — ис æм атомон хæцæнгæрзтæ (ракетæты хæцæнсæртæ дæр), стæй атомон электростанцæтæ. Йæ аппон хæцæнгæрзты фæстауæрц у дунейы æртыккагæм стырдæр. Фыццаг аппон фæлтæрæн Франц сарæзта 1960-æм азы 13 февралы Алжиры.

Франц у Иугонд Нациты Организацийы Æдасдзинады Уынаффæдоны фондз иудадзыгон уæнгтæй иу.

Хуссар Ирыстон

Хуссар Ирыстон, кæнæ Хуссар Ир, официалон æгъдауæй Республикæ Хуссар Ирыстон кæнæ, 2017-æм азы референдумы фæстæ, Паддзахад Алани, у æрдæгпрезидентон республикæ. Ис Кавказы тæккæ астæу æмæ ахсы Стыр Кавказы хуссарварсы астæуккаг хай. Æмарæн у æрмæст дыууæ бæстæимæ: Уæрæсеимæ, цæгаты, æмæ Гуырдзыстонимæ, æндæр æрдæмты. Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Цхинвал (Чъреба). Хуссар Ирыстон ахсы 3900 км² æмæ у æппæты гыццылдæр бæстæтæй иу. Цæры дзы 30 мин адæймагмæ æввахс, æмæ уый тыххæй хауы æппæты æдзæрæгдæр бæстæтæм. Хуссар Ирыстон ахсы ахсджиаг геополитикон бынат.

Ирон адæмы фыдæлтæ, алантæ, бæрæг сты Кавказы I æнусæй. IV æнусы гуннты бабырсты тыххæй аланты хай Кавказмæ æввахсдæр æрцардысты. Уыдонæн уым IX æнусæй XIII æнусмæ уыдис тыхджын паддзахад, Алани, кæцы ныппырх ис манголты бабырсты бын. Уый тыххæй алантæ ноджы арфдæр бацыдысты Кавказы хæхтæм, æмæ бирæтæ æрцардысты Кавказы хуссарварс, Хуссар Ирыстон кæм ис, уым. Уæдæй фæстæмæ аланты тыххæй бæрæг цъус ис. XVIII æнусы кæронмæ Ирыстон Уæрæсейы Империмæ бацыдис, æмæ уым Фæскавказы ирæттæ хаудысты Тбилис æмæ Кутаисы губернæтæм.

XX æнусы райдианы æрцыд Уырыссаг революци. Уæд, Уæрæсейы Импери ныппырх ис, æмæ йæ бæсты сæвзæрдис ССРЦ, кæцыйы Фæскавказы ирæттæ бахаудысты Гуырдзыстоны ССР-мæ. Уым цын 1922-æм азы рауæлдай кодтой автономи, æмæ йæ схуыдтой Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ. 1990-æм азы автономи йæхи ГССР-æй ахицæн кодта æмæ цъус фæстæдæр та ССРЦ-йæ дæр. Гуырдзыстон ууыл нæ басаст æмæ уый тыххæй хæст байдыдта, кæцыйы, бирæ зæххытæ фесафгæйæ, Хуссар Ирыстон йæ хæдбардзинад бахъахъхъæдта. Уый фæстæ, суанг 2008-æм азы йонг Хуссар Ирыстон баззадис æнæнымадгондæй. Уæд æрцыд Гуырдзыстонимæ дыггаг хæст, æмæ уым дæр Хуссар Ирыстон, Уæрæсейы æххуысæй, йæ хæдбардзинад бахъахъхъæдта æмæ йæ зæххытæ фæстæмæ байста. Уый фæстæ Уæрæсе æмæ ма цалдæр бæстæйы Хуссар Ирыстон хæдбарыл банымадтой.

Бæстæты фылдæр Хуссар Ирыстон хæдбарыл нæ нымайынц, æмæ йын уый тыххæй ИНО-мæ æмæ бирæ æндæр æхсæнадæмон организацитæм бацæуæн нæй. Хæдбарыл æй чи нæ нымайы, уыдон-иу æй оффициалон гæххæтыты хонынц Цхинвалы регион кæнæ Раздæры Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ.

Хуссар Ирыстон у Кавказы æдыхдæр паддзахаддæй иу, кыд экономикæйы, афтæ политикæйы дæр. Экономикæ у баст Уæрæсейыл, уымæн æмæ бюджетмæ цы ’хца цæуы, уымæн йæ фылдæр хай у Уæрæсейæ æрвыст æххуыс, æмæ импорт дæр фылдæр урдыгæй цæуы. Цæрыны уавæртæ дæр дзы Кавказы æндæр бæстæтæй æвзæрдæр сты. Культурæйæ Хуссар Ирыстон Кавказы æндæр бæстæтæй тынг уæлдай кæны, уый зыны ирон хæринæгты æмæ нозтыты, адæмон сфæлдыстады, литературæйы, ирон æвзаджы æмæ æндæрты.

Æндæр æвзæгтыл

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.