Культурæ

Культурæ у дзыллæйы æгъдæуттæ (фыст чи не 'рцыд, ахæмтæ дæр), стереотиптæ, хи дарыны фæтк æмæ сфæлдыстадон куысты дыргътæ.

Адæймаг цы материалон æмæ монон хæзнатæ скодта, уыдон иумæ.

Æддаг æрмæг

Австрали

-25, 135

Австрали, Австралийы Цæдис (англ. Australia, Commonwealth of Australia) у дунейы æхсæзæм паддзахад йæ фæзуатмæ гæсгæ. Австралийы Цæдисы ис æнæхъæн Австралийы континент æмæ ма цалдæр сакъадахы, уыдонæй æппæты стырдæр у Тасмани.

Сæйраг сахар: Канберрæ.

Австри

47.6, 13.783333

Австри (нем. Republik Österreich) у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдисы уæнг.

Цæрынц дзы 8 206 524 адæймаджы (2005). Паддзахады фæзуат у 83 858 км².

Немыцаг æвзаг у Австрийы официалон æвзаг. Регионалон æвзæгтæ: словенаг (Каринти), хорватаг, венгриаг (Бургенланд).

Сæйраг сахар: Венæ.

Аргентинæ

Аргентинæ (исп. Argentina) у дунейы 8-æм стырдæр паддзахад, Хуссар Америкæйы хуссары.

Кæд паддзахадон æвзаг испайнаг у, Аргентинæйы цæрджытæй се ’рдæг сты италиаг эмигрантты байзæддæгтæ.

Афгъанистан

33.933333, 66.183333

Афгъанистан (официалон ном Афгъанистаны пысылмон республикæ) у хæххон паддзахад Азийы, дунейы мæгуырдæр паддзахæдтæй иу. Йæ сæйраг сахар у Кабул.

Бангладеш

24.016667, 89.866667

Бангладеш (англ. People’s Republic of Bangladesh, бенг. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) у Азийы паддзахад, кæддæр уыдис Стыр Британийы колони.

Герман

51.53, 9.92

Герман (нем. Deutschland), оффициалон æгъдауæй Германы Федеративон Республикæ (нем. Bundesrepublik Deutschland), у Астæуккаг Европæйы федералон парламентон республикæ. Бæстæйы ис 16 зæххы, æмæ йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Берлин. Герман ахсы 357 021 квадратон километр æмæ у Европæйы стырдæр бæстæтæй иу. 82 милуан цæрæгимæ у Европæйы Цæдисы цæрæгджындæр бæстæ. Герман у Европæйы стырдæр политикон æмæ экономикон тых.

Герман у Европæйы Цæдисы бындурæвæрджытæй иу æмæ хауы Евро æмæ Шенгены зонæмæ. Уый йеддæмæ хайад исы ахæм æхсæнадæмон организациты, куыд ИНО, G8, НАТО æмæ æнд. Рæстæгæй рæстæгмæ исы хайад ИНО-йы Æдасдзинады Ныхасы.

Гуырдзыстон

42.016667, 43.733333

Гуырдзыстон кæнæ Гуырдзы (гуырдз. საქართველო, [сакартвело]) у Кавказы æрдæгпрезидентон республикæ. Йæ конституцимæ гæсгæ цы зæххытæ хъуамæ ахса, уыдон цæгаты æмарæн сты Уæрæсеимæ, скæсæны Азербайджанимæ, хуссары Сомихимæ æмæ Туркимæ æмæ ныгуылæны та сын ис Сау денджызмæ ахизæн. Фæлæ уыцы зæххытæй Хуссар Ирыстон æмæ Абхаз кæм сты, уыдонмæ йæ арм нæ дары. Хуссар Ирыстон ис Гуырдзыстоны сидт зæххыты астæуæй, Уæрæсейы æрдыгæй. Абхази та ис йæ сидт зæххыты ныгуылæнæрдыгæй. Гуырдзыстоны хицауады сæйраг сахар у Тбилис (Калак), кæцы, иу милуанæй фылдæр цæрæгимæ, у бæстæйы стырдæр сахар. Йæ закъондæддæг тыхты сахар та у Кутаис. Гуырдзыстоны сидт зæххыты фæзуат у 69 700 квадратон километр, кæдонæй армдард сты 57 200. Цæры дзы 4,5 милуан адæймаджы. Кæд географион æгъдауæй Гуырдзыстоны фылдæр хай Азимæ хауы, уæддæр культурон, экономикон æмæ политикон æгъдауæй Европæмæ арæх цæуы хаст. Гуырдзыстон тырны НАТО æмæ ЕЦ-ы уæнг суын.

1991-æм азы онг — Советон Цæдисы Гуырдзыстоны Советон Социалистон Республикæ.

Бæстæйы президент у Саломе Зурабишвили.

Ирон адæм

Ирон адæм (ир, ирæттæ, дыгуронау ирæнттæ) cты цæгат-скæсæйнаг ирайнаг æвзагыл дзурæг адæмыхатт, сæ фылдæр хай цæры Ирыстоны (Хуссар æмæ Цæгаты дæр). Ирæттæ дзурынц ирон æвзагыл, уыдонæй сæ фылдæрæй дæр сты дывзагон (зонынц ма уырыссаг æвзаг, цалдæр раны та — гуырдзиаг кæнæ туркаг).

Ирон æвзаг дих кæны дыууæ диалектыл: ирон æмæ дыгурон. Уыдоныл дзурæг адæмы хонынц ир æмæ дыгур.

Ирæттæ равзæрдысты ирайнаг цæугæцардгæнæг знæмæй, алантæй, кæцытæ гуннты ныббырсты фæстæ æрбынат кодтой Кавказы æмæ дзы сарæзтой тыхджын æстæузаман паддзахад, Алани. XIV æнусы, Тамерланы ныббырсты фæстæ, сæ баззайæггагтæ дарддæр хæхтæм алыгъдысты, æрцардысты Кавказы хæхты хуссар æмæ цæгат фæрстыл æмæ райдийæн радтой нырыккон ирæттæн.

Ленингор

Ленингор (гуырдз. ახალგორი, [ахалгори]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Гуырдзыстоны юрисдикцимæ гæсгæ Ленингоры ног ном у Ахалгори æмæ уый у Ахалгорийы районы центр.

2008-æм азы хæсты фæстиуæгæн Ленингор æмæ Ленингоры район æппæтæй Хуссар Ирыстоны хицауады дæлбар баци.

Мæскуы

Мæскуы (уырыс. Москва) у Уæрæсейы стырдæр æмæ сæйраг сахар, хъæбатыр сахар. Мæскуыйы мэр у Сергей Собянин.

Мæскуы у Уæрæсейы æхсызгон туристон центр. Мæскуыйы кремль, Сырх фæзуат, æмæ бирæ æндæр культурæ æмæ архитектурæйы цырттæ сты ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы номхыгъды.Уый у æхсызгонддæр транспортон æлхынцъ. Сахары ис 6 аэропорты, 9 æфсæнвæндагон вагзалты, 3 доны портты. 1935-æм азы Мæскуыйы кусы метрополитен.

Поти

По́ти (гуырдз. ფოთი) у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, регион Мегрели æмæ Уæллаг Суаны, Сау денджызы порт. Сахары цæрынц 45,7 мин адæймаджы (2007).

Стамбул

Стамбул (тур. İstanbul; зындгонд у куыд Константинополь дæр) у Турчы тæккæ дынджырдæр сахар, Византия æмæ Османты империйы кæддæры сæйраг сахар. Цæрынц дзы 15 милуан адæймаджы бæрц, уымæй у Европæйы стырдæр сахар. Стамбул лæууы Босфоры былтыл æмæ у дунейы ахсджиагдæр порттæй иу.

Турчы кæддæры сæйраг сахар, 1923-æм азæй фæстæмæ сси хуымæтæджы сахар (ныр бæстæйы сæйраг сахар у Анкара). Ныры ном (İstanbul) йын официалон æгъдауæй радтой 1930-æм азы.

Тверы облæст

Тверы облæст (уырыс. Тверская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр, стырдæр сахар, культурæ æмæ индустрийы артдзæст у Тверь (409 мин цæрæджы).

Облæст сарæзтой 1935-æм азы, 1990-æм азы онг йæ ном уыдис Калинины облæст (йæ сæйраг сахары номмæ гæсгæ).

Цæрджыты нымæц у 1 361 006 адæймаджы (2002). Сæ фылдæр (92,5%) уырыссæгтæ. Облæсты ис карелаг адæмы рагон дæлкъорд (Тверы карелæгтæ), 14 мин адæймагæй фылдæр сты. Сахарты цæрынц сомихæгтæ, тæтæйрæгтæ æмæ æндæр адæмыхæттытæ.

Турк

39.166667, 35.666667

Турк (тур. Türkiye) у Азийы паддзахад, Чысыл Азийы æрдæгсакъадахыл (хонынц ма йæ Анатоли кæнæ Анатолийы æрдæгсакъадах). Турк у НАТО-йы уæнг.

Нырыккон Турчы паддзахад, Турчы Республикæ (тур. Türkiye Cumhuriyeti [тюркие джумхуриети]), фæзындис 1923-æм азы райдайæны, Османты импери куы фехæлдис, уæд.

Турчы чысылдæр хай Европæйы у, æмæ уый тыххæй ацы паддзахад Европæйы Цæдисмæ кандидатон бæстæ у (2000-æм азæй).

1978-1979 азты Туркмæ рарвыстой хонæг ЕЦ-мæ Грекъимæ иумæ бацæуын, фæлæ уыцы бæстæйы уæды хицауад ууыл не сразы.

Туркимæ æмарæн сты: скæсæнырдыгæй — Гуырдзыстон, Сомих, Азербайджан æмæ Иран; хуссарырдыгæй — Ирак æмæ Сири; ныгуылæны — Грекъ æмæ Болгари. Турчы былгæрæттæ æхсынц цыппар денджызы дæттæ — Сау, Зæххастæуы, Эгейы æмæ Мрамæры денджызтæ.

Хуссар Ирыстон

Хуссар Ирыстон, кæнæ Хуссар Ир, официалон æгъдауæй Республикæ Хуссар Ирыстон кæнæ, 2017-æм азы референдумы фæстæ, Паддзахад Алани, у æрдæгпрезидентон республикæ. Ис Кавказы тæккæ астæу æмæ ахсы Стыр Кавказы хуссарварсы астæуккаг хай. Æмарæн у æрмæст дыууæ бæстæимæ: Уæрæсеимæ, цæгаты, æмæ Гуырдзыстонимæ, æндæр æрдæмты. Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Цхинвал (Чъреба). Хуссар Ирыстон ахсы 3900 км² æмæ у æппæты гыццылдæр бæстæтæй иу. Цæры дзы 30 мин адæймагмæ æввахс, æмæ уый тыххæй хауы æппæты æдзæрæгдæр бæстæтæм. Хуссар Ирыстон ахсы ахсджиаг геополитикон бынат.

Ирон адæмы фыдæлтæ, алантæ, бæрæг сты Кавказы I æнусæй. IV æнусы гуннты бабырсты тыххæй аланты хай Кавказмæ æввахсдæр æрцардысты. Уыдонæн уым IX æнусæй XIII æнусмæ уыдис тыхджын паддзахад, Алани, кæцы ныппырх ис манголты бабырсты бын. Уый тыххæй алантæ ноджы арфдæр бацыдысты Кавказы хæхтæм, æмæ бирæтæ æрцардысты Кавказы хуссарварс, Хуссар Ирыстон кæм ис, уым. Уæдæй фæстæмæ аланты тыххæй бæрæг цъус ис. XVIII æнусы кæронмæ Ирыстон Уæрæсейы Империмæ бацыдис, æмæ уым Фæскавказы ирæттæ хаудысты Тбилис æмæ Кутаисы губернæтæм.

XX æнусы райдианы æрцыд Уырыссаг революци. Уæд, Уæрæсейы Импери ныппырх ис, æмæ йæ бæсты сæвзæрдис ССРЦ, кæцыйы Фæскавказы ирæттæ бахаудысты Гуырдзыстоны ССР-мæ. Уым цын 1922-æм азы рауæлдай кодтой автономи, æмæ йæ схуыдтой Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ. 1990-æм азы автономи йæхи ГССР-æй ахицæн кодта æмæ цъус фæстæдæр та ССРЦ-йæ дæр. Гуырдзыстон ууыл нæ басаст æмæ уый тыххæй хæст байдыдта, кæцыйы, бирæ зæххытæ фесафгæйæ, Хуссар Ирыстон йæ хæдбардзинад бахъахъхъæдта. Уый фæстæ, суанг 2008-æм азы йонг Хуссар Ирыстон баззадис æнæнымадгондæй. Уæд æрцыд Гуырдзыстонимæ дыггаг хæст, æмæ уым дæр Хуссар Ирыстон, Уæрæсейы æххуысæй, йæ хæдбардзинад бахъахъхъæдта æмæ йæ зæххытæ фæстæмæ байста. Уый фæстæ Уæрæсе æмæ ма цалдæр бæстæйы Хуссар Ирыстон хæдбарыл банымадтой.

Бæстæты фылдæр Хуссар Ирыстон хæдбарыл нæ нымайынц, æмæ йын уый тыххæй ИНО-мæ æмæ бирæ æндæр æхсæнадæмон организацитæм бацæуæн нæй. Хæдбарыл æй чи нæ нымайы, уыдон-иу æй оффициалон гæххæтыты хонынц Цхинвалы регион кæнæ Раздæры Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ.

Хуссар Ирыстон у Кавказы æдыхдæр паддзахаддæй иу, кыд экономикæйы, афтæ политикæйы дæр. Экономикæ у баст Уæрæсейыл, уымæн æмæ бюджетмæ цы ’хца цæуы, уымæн йæ фылдæр хай у Уæрæсейæ æрвыст æххуыс, æмæ импорт дæр фылдæр урдыгæй цæуы. Цæрыны уавæртæ дæр дзы Кавказы æндæр бæстæтæй æвзæрдæр сты. Культурæйæ Хуссар Ирыстон Кавказы æндæр бæстæтæй тынг уæлдай кæны, уый зыны ирон хæринæгты æмæ нозтыты, адæмон сфæлдыстады, литературæйы, ирон æвзаджы æмæ æндæрты.

Хуссар Ирыстоны административон дих

Хуссар Ирыстон дих кæны 4 районыл æмæ республикæйы дæлбарады сахар:

Хуссар Ирыстоны районтæ:

Дзауы район;

Знауыры район;

Цхинвалы район;

Ленингоры район.Республикæйы дæлбарады сахар: Цхинвал.

Хъæууон хæдзарад

Хъæууон хæдзарад у экомикæйы къабаз, кæцы цæрджытæн дæтты хойраг (хæринаг) æмæ индустрийы иуæй-иу къабæзтæн хомаг. Ацы къабаз у ахсджиагдæртæй иу, алы бæстæйы дæр дзы кусынц. Дунейы хъæууон хæдзарады чи кусы, уыдоны нымæц у иу миллиардæй фылдæр.

Индустрийæ хъауджыдæр хъæууон хæдзарады куыст æнгом баст у æрдзы тыхтимæ, зæхх у йæ сæйраг кондады фæраз.

Ныртæккæ сурзæххы дæсæм хайы бæрц хуымгæнд у, 24% та сты хизæнтæ.

Хъæууон хæдзарады къабæзты ’хсæн ис:

Зайæгойты куыст. Уый дих кæны, цы зайæгойты куыст кæны, уымæ гæсгæ:

хоры культурæ (мæнæу, хъæбæрхор, сылмæнæу, сысджы, пырындз, нартхор, сауфагæ, сорго æмæ æнд.);

хъæдуры культурæ (тымбылхъæдур, хъæдур, тъæпæн хъæдур, сойæ æмæ æнд.);

холладжы культурæ (холлагкæрдæджытæ, силосы культурæтæ, холладжы уидагдыргъ æмæ æнд.);

техникон культурæ: а) хойраджы культурæтæ (сæкæры хъæз, сæкæры цæхæра, крахмалджын культурæтæ, хосгæнæн культурæтæ); б) хъуымацуафæн культурæтæ (бæмбæггаг, гæн, лыстæг гæн, джут); в) каучукхæсджытæ (гевей);

бахча-халсары культурæ: а) картоф, б) сыфон культурæтæ (къабуска, салат, голмандзы, хъонтхора, сыфон басгæрдæг æмæ æнд.); в) дыргъы культурæ (пъамидор, джитъри, нас, дæргънас, патиссон, баклажан, цывзы); г) хъæдындзы культурæ (хъæдындз æмæ нуры); д) уидагдыргътæ (уырыдзы, хæргæ цæхæра, пастернак, басгæрдæг, маламар, хуыдырбулкъ, мæйбулкъ, булкъ æмæ æнд.); е) бахчайы культурæ (харбыз, неси, нас æмæ æнд.);

цитрусы культурæ (апельсин, грейпфрут, мандарин, лимон, бергамот æмæ æнд.);

тонус цырынгæнаг культурæтæ (наркотикон культурæтæ, цай, къофи, какао);

зетийы æмæ эфирон зетийы культуртæ (уырыс. масличные и эфиромасличные культуры): а) зетийы культуртæ (уырыс. масличные культуры) (æхсынæн, клещевина, бæлтæрна, рапс, кунжут, бурхилон, гæн, лыстæг гæн, кокосы пальмæ, зетидæттæг пальмæ, оливæйы бæлас); б) эфирон зетийы культуртæ (чиндзи, хорнæмыгон, фыдхос æмæ æнд.);

сæнæфсиргуыст;

дыргъ;

зокъогуыст;

фосдарыны куыст (уырыс. животноводство)

хъомдарыны куыст (выращивание крупного рогатого скота);

фысвосдарыны куыст;

сæгътæ дарыны куыст;

кроликтæ дарыны куыст;

бæхдарыны куыст;

бындздарыны куыст;

дыдынбындз дарыны куыст (уырыс. шмелеводство);

сырддзармы куыст (звероводство);

кæсагдарыны куыст (рыбоводство);

марикультурæ;

сагтæ дарыны куыст;

маргъдарыны куыст;

хуыдарыны куыст;

теуадарыны куыст;

цыллæйы куыст;

кæсагдзуан.

Хъобан

Хъобан (уырыс. Кобан) у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

Хъобаны цур 1869-æм азы цы бронзæйæ конд мигæнæнтæ ссардæуыд, уыдоны фæдыл уыцы рагон культурæ схуыдтой Хъобаны культурæ.

Хъобаны цардысты Хъаныхъуатæ, Хуыдиатæ, Тылаттатæ, Алыккатæ, Цæруатæ, Дзампатæ, Дзуццатæ, Тæтæратæ, Биджелтæ, Бекмырзатæ, Апатæ, Отаратæ.

Цхинвал

Цхинвал кæнæ Чъреба (гуырдз. ცხინვალი) у Хуссар Ирыстоны сæйраг сахар (Гуырдзыстоны конституцимæ гæсгæ Цхинвал у Мидæггаг Картлийы Гуры муниципалитеты сахар). Цæры дзы 30,4 мин адæймаджы (2015).1990-æм азы онг Цхинвал уыд Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы административон центр. Сахары статус райста 1922-æм азы. Сахар лæууы цæугæдон Стыр Леуахийы былыл.

Æндæр æвзæгтыл

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.