Tiberiàs

Tiberiàs (en ebrieu: טבריה Tverya; en arabi: طبرية Ṭabariyyah) es una ciutat d'Israèl, anciana capitala de Galilèa. Es situada sus la riba sud-oèst del Lac de Tiberiàs. Uèi ten 39 900 habitants.

L’anciana ciutat teniá un palais reial e un estadi. Foguèt construïda per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire Tibèri, que li donèt lo nom. Entre lo regne d'Eròdes Antipas e lo d'Agripa II foguèt la capitala politica, e foguèt probablament una de las quatre ciutats que Neron apondèt al reialme d'Agripa. Coma principala ciutat de Galilèa (amb Seforis) estava fortificada; los abitants vivián de la pesca. Après la destruccion de Jerusalèm la ciutat aurà una acadèmia rabinica. Pròche de la ciutat i aviá los banhs d'Emmaus.

En 637 foguèt conquestada pels arabis. En 1099 los crosats l'ocupèron. Passèt jol poder dels otomans amb la resta de Palestina en 1566, lo soldat Soliman la liurèt a Iosef Hannassi en 1567, e foguèt lo sèti d’una comunitat josieva. En 1837 foguèt destrucha per un terratremol. En 1918 passèt als britanics que ne'n recebèron lo mandat e en 1948 es integrada dins las frontièras d'Israèl.

La vila modèrna es pròcha de las roïnas de l’antica ciutat.

Tiberias from air
Vista aeriana de Tiberiàs
Cafarnaom

Cafarnaom (de l'ebrieu: כפר נחום Kəfar Nāḥūm «vilatge de Nahum»), foguèt un implantament antic de Galilèa, en Israèl actuala, en riba de la mar de Galilèa o lac de Tiberiàs o Kineret. Es coneguda pels crestians coma "la ciutat de Jèsus". Segon lo Novèl Testament foguèt un dels luòcs causits per Jèsus per transmetre son messatge e per realizar mantun miracle. Se trapa a 2,5 km de Tabga e a 15 km de la ciutat de Tiberiàs, en riba nòrd-oèst del lac.

Eròdes Antipas

Eròdes Antipas (Herodes Antipas Ἡρῴδης Ἀντίπας o Herodes Antipatros Ἡρῴδης Ἀντίπατρος en grèc) (Judèa, 20 AbC - Sant Bertran de Comenge, 39), filh d'Eròdes lo Grand e de la samaritana Maltace e fraire d'Arquelau de Judèa, foguèt tetrarca de Galilèa e de Perèa (4 aC - 39).

A la mòrt del seu paire foguèt elevat a Roma amb Arquelau e lo seu frairastre Eròdes Felip II. August li autregèt Galilèa e Perèa segon lo testament pairal (que donava una renda de 200 talents). Arquelau recebèt Judèa.

Antipas s'anèt prene possession dels domenis legats. En camin s'enamorèt de Erodias, la femna de lo seu frairastre Eròdes Filip, e al seu retorn divorcièt de sa femna (filha del rei Aretas IV dels nabatèus, reialme arab amb per capitala Petra) e s'i maridèt, contra la lei josieva. La princessa repudiada se retirèt a la cort de lo seu paire, que amb per excusa d'un conflicte mejancièr ocupèt lo territòri d'Antipas e desrotèt la seuna armada; Aretas s'arestèt sonque per paur de Roma. Antipas se planguèt a l'emperaire Tibèri que envièt lo governaire de Siria, Vitelli, per castigar l'agression.

Antipas seguent l'exemple del paire fondèt una vila a la broa del lac de Genesarèt, que donèt lo nom de Tiberiàs; tanben faguèt construir de fòrça bèls bastisons dins las vilas de Seforis (Sepphoris) e de Betharamphtha (Beth Haram), e fortifiquèt la darrièra e la nomenent Julia en onor de la filha d'August e femna de Tibèri. Establiguèt sa capitala a Tiberiàs (la vila donèt lo sieu nom al lac e foguèt pendent longtemps un grand centre cultural josieu)

En 38 a la mòrt de Tibèri e la pujada al tròn de Caligula, sus l'instigacion de sa femna Erodias, anèt a Roma per demandar al nòu emperaire lo títol de rei coma foguèt donat a lo seu nebot Eròdes Agripa I; mas aquel, qu'èra fòrça en amistat amb Calígula, s'i opausèt e mai acusèt lo seu oncle de correspondéncia amb los parts, e alara Caligula li confisquèt los seus domenis que foguèron balhats a Agripa, e foguèt enviat en exili a Sant Bertran de Comenge (Lugdunum Convenarum, en 39) ont moriguèt aquel meteis an. Erodias l'acompanhèt dins lo seu exili.

Eròdes Antipas apareis dins lo Novèl Testament coma lo responsable de l'execucion de Joan Batista, a l'instigacion de la seuna esposa Erodias (Marc 6:17-29, Matieu 14:3-12). Dins l'Evangèli segon Luc, Jèsus se presenta davant el e sofrís las seunas trufariás (Luc 23:6-12), dins una scèna que conta pas cap d'autres evangelistas. Joan li auriá fustigat per sa relacion amb Erodias.

Evangèli segon Luc

L'Evangèli segon Luc es lo tresen dels evangèlis canonics e sinòptics (acceptats per la Glèisa crestiana e se referissent als actes acceptats per consens sus Jèsus de Nazaret). Foguèt escrich a l'entorn de l'an 80. Es l'evangèli mai pastoral, destinat a las comunautats crestianas. Mòstra la bontat de Jèsus. Se basèt sus l'evangèli de Marc, la nomenada Font Q e autras recèrcas personalas, coma o proclama lo manuscrit.

Flavi Josèp

Josèp hilh de Matias, mei coneishut com Flavi Josèp (Jerusalèm c. 37 - Roma c. 100), qu'estó un istoriograf judiu e de lenga grèga qui ei considerat com un deus mei importants de l'Antiquitat grècoromana. Quitament se la soa òbra ei ua de las honts principaus sus l'istòria de Judèa au sègle Ièr, uei n'ei pas exempta de debats.

Galilèa

Galilèa es una region del nòrd d'Israèl situada entre los monts Hermon (2 814 m), Carmèl (546 m) e Guilboa (536 m) e la val de Jordan, inclusent lo lac de Tiberiàs (-212 m). Al còr se quilha lo mont Tabòr (588 m).

Lo territòri foguèt confiat a Eròdes Antipas de 4 abC a 39, puèi a son nebot Eròdes Agripa I de 41 a 44. D'aquí endavant, foguèt incorporat a la província romana de Judèa, que en 135 venguèt part de la província de Siria Palestina.

Golan

Golan (en ebrieu: רמת הגולן Ramat HaGolan, en arabi: هضبة الجولان Haḍbatu 'l-Jawlān) es un plan situat a la frontièra entre Israèl, Liban, Jordania e Siria. En 1967 Israèl annexèt aqueste territòri de Siria (que lo revindica activament) pendent la Guèrra dels Sièis Jorns e, un autre còp, pendent la Guèrra de Yom Kipur en 1973). Las Nacions Unidas, a travèrs de sa resolucion 242, lo considèran coma territòri ocupat.

Geograficament, Golan es confrontat a l'oèst per un bauç de 500 m, lo Lac de Tiberiàs e lo fluvi de Jordan; al sud per lo fluvi de Yarmuk; al nòrd per la termièra internacionala amb Liban, e a l'èst per una larga plana, sonada Hauran. Golan es generalament devesit en tres regions: nòrd (entre Sa'ar e las vals Jilabun ), centrala (entre las vals de Jilabun e de Daliyot), e sud (entre las vals Dlayot e Yarmouk). Lo platèu de Golan a una altitud compresa entre 120 m e 520 m.

Ictiologia

L’ictiologia es la branca de las sciéncias naturalas qu'estúdia los peisses del punt de vista filogenetic, morfologic, anatomic, fisiologic, ecologic, etologic e sistematic.

Los animals estudiats pels ictiologistas son los peisses ossoses (Osteichthyes), los peisses cartilaginoses (Chondrichthyes) e los agnats (uèi diferenciats dels peisses mas vivents en mitan aqüatic). Los peisses an traversat de millennis d'evolucion, e se recensa aitant d'espècias que totes los vertebrats autres recampats. Se la màger part de las espècias es certanament uèi coneguda e descricha, l'estudi biologic e la fisiologia comportamentala dels peisses demòran un domeni dobèrt.

L'ictiologia fa apèl a la biologia marina, a la limnologia e a l'oceanografia.

Israèl

Israèl (en ebrieu Yisrael, en arabi Israil) es un estat del Pròche Orient, que se trapa sus la riba orientala de la mar Mediterranèa. Es una democracia parlamentària, amb una populacion majoritàriament josieva, e una importanta minoritat non josieva, subretot aràbia. Israèl a de frontièras comunas amb (del nòrd al sud): Liban, Siria, Jordania e Egipte. En mai d'aquò, Israèl contraròtla una tièra de territòris sus la riba oèst del riu Jordan, nommats Cisjordania, e la Faissa de Gaza sus la còsta mediterranèa (vejatz Palestina). Possedís un accès maritim amb la mar Mediterranèa, lo golf d'Aqaba (o d'Eilat) dins la mar Roja, la mar Mòrta e lo lac de Tiberiàs.

Istòria de la comunautat jusieva en Palestina

Aquel article tracta de la comunautat jusieva que demorèt en Palestina abans de 1920. Qualques jusieus emigrèron als sègles XVIII e XIX, d'autres arribèron pendent l'Edat Mejana.

Joan (apòstol)

Joan (en ebrieu יהוחנן Yehohānan significant literalament Dieu es misericordiós) es un Josieu del sègle I vengut discípol de Jèsus. Dins los evangèlis sinoptics (evangèli de Marc, evangèli de Matèu e evangèli de Luc) e lo libres dels Actes dels Apòtols, e tanben dins una fin aponduda a l'Evangèli de Joan, « Joan, filh de Zebedèu », aparéis dins los primièrs de la lista dels dotze apòstols (Marc 3: 16-19, Matèu 10: 2-5 e Luc 6: 13-16), amb son fraire Jaume dich lo màger.

La tradicion crestiana atribuís a l'apòstol Joan l'Evangèli de Joan (identifica l'apòtol al « Discípol que Jèsus amava »), e tanben tres epistòlas, e l'Apocalipsi, que l'autor se presenta coma avent recebut una vision de Jèsus Crist dins l'illa de Patmos: es lo còrpus joanic. Aquela paternitat es contestada, pasmens, per un grand nombre d'istorians modèrnes. Unes d'aqueles istorians assimilan l'autor de l'evangèli dich "segon Joan" a Joan lo Presbitre, e non pas a l'apòstol Joan.

Jordan

Jordan (en ebrieu: נהר הירדן nehar hayarden, en arabi: نهر الأردن nahr al-urdun) es un fluvi d'Asia de sud-oèst que raja a travèrs de la Granda Val del Rift fins a la Mar Mòrta. Istoricament e religiosament, es considerat d'èsser un del fluvi lo mai sacrat.

Fa 251 km de long. Sos afluents son:

La ribièra de Hasbani (ebrieu: שניר senir, arabi: الحاصباني hasbani), que raja de Liban.

La ribièra de Banias (ebrieu: חרמון hermon, arabi: بانياس banias), que ven d'una font a Banias al pè del Mont Hermon.

La ribièra de Dan (ebrieu: דן dan, arabi: اللدان leddan), qu'a tanben sa font al pè del Mont Hermon.

La ribièra d'Ayoun (ebrieu: עיון ayoun, arabi: عيون ayoun), que ven de Liban.Los quatre s'encontran per formar lo fluvi de Jordan al nòrd d'Israèl, prèp del kibbutz de Sede Nehemya. Jordan raja lèu lèu 75 km fins al lac sanhós de Hula, qu'es situat un pauc dejós lo nivèl de la mar. En sortir del lac, raja encara per 25 km fins al lac de Tiberiàs. Dins la darrièra seccion, la davalada es mens fòrta e lo fluvi fa de contorns abans de dintrar dins la Mar Mòrta, qu'es aperaquí a 400 m jol nivèl de la mar. Dos afluents màgers arriban de l'èst dins aquesta fasa: la ribièra de Yarmouk e la ribièra de Jabbok.

Just de Tiberiàs

Just de Tiberiàs, en Galilèa, foguèt un escrivan e istorian jusieu del sègle Ièr. Foguèt un dels caps de la revòlta dels jusieus de Galilèa contra los romans en 66. Sa biografia es coneguda gràcias a un escrich d'un de sos adversaris politics, expressament redigit contra el, l'autobiografia de l'istorian Flavi Josèp, comandant de las tropas jusievas en Galilèa, puèi passat dins lo camp roman. Just èra un jusieu de cultura ellenica que venguèt un ciutadan important de sa vila natala per sos talents oratòris. Prenguèt una part activa pendent la Primièra guèrra judèoromana (66-73), en s'opausar als romans e a Flavi Josèp que n'èra estat pròche un moment. Foguèt empresonat per Flavi Josèp amb d'autres tiberians. Après la reconquista de Galilèa pels romans, Vespasian reclamèt son execucion mas Just foguèt alavetz protegit pel tetrarca Agripa II a la requèsta de sa sòrre la princessa jusieva Berenice. Agripa ne faguèt son secretari mes fin finala lo saquèt per mesfisança. Dins lors òbras respectivas, Just e Josèp semblan se reprochar las originas de las revòltas. En mai d'una istòria d'aquela guèrra, escriguèt una cronica dels reis d'Israèl, de Moïses a la mòrt d'Eròdes Agripa II. Son òbra es perduda. Al sègle IXen, lo grand erudit Fòci, patriarca de Constantinòble, senhalèt amb estonament que i aviá pas cap de mencion a Jèsus de Nazaret dins sa cronica.

Jèsus de Nazaret

Jèsus de Nazarèt o Jèsus Crist, foguèt un jusieu de Galilèa, benlèu nascut entre l'an 7 e l'an 5 abC.. Apareis dins lo mitan de Joan Batista abans de s'engatjar, amb unes dels seus discípols, dins una corta carrièra de predicacion itineranta d'un a dos ans e mièg, subretot en Galilèa, en practicant de garisons e exorcismes. Provòca vam e fervor, çò que suscita la mesfisança de las autoritats politicas e religiosas, abans d'èsser arrestat, condemnat e crucificat vèrs l'an 30 a Jerusalèm al moment de la fèsta jusieva de la Pasca, jos l'administracion del prefècte Ponç Pilat.

L'anóncia de sa resurreccion pels seus discípols, que lo reconeisson coma lo messias o Crist e transmeton son istòria e los seus ensenhaments, balha lòc a la naissença del Cristianisme. Pels crestians, Jèsus Crist es lo filh de Dieu, lo Messias anonciat dins l'Ancian Testament e enviat als òmes per los salvar. Dins l’islam, Jèsus se sona Îsâ e n'es un profèta màger.

Lo resson de son messatge, transmés per las diferentas Glèisas crestianas, e las interpretacions que faguèt sorgir, influencièron diferentas culturas e civilizacions pendent l'Istòria. Inspirèt una importanta produccion teologica, literària e artistica. Sa naissença se pren coma origina convencionala dels calendièrs julian — dempuèi lo Sègle VI — e gregorian, e lo dimenge, vengut jorn de repaus setmanièr en celebracion de sa resurreccion, adoptat al delà del mond crestian. Aquela importància contrasta amb lo periòde breu de sa predicacion e lo pauc de rèstes istorics. Jèsus, lo coneissèm subretot mercés a la literatura del Novèl Testament.

Lac de Tiberiàs

Lo lac de Tiberiàs (ebrieu: Kinneret; arabi: Bahr al-Tabariyya), tanben nomenat lac de Galilèa, mar de Galilèa (dins los evangèlis), lac de Genesarèt o lac de Kinneret (de l'ebrieu kinnor, que significa «en forma de lira»), es un lac d'aiga doça plaçat al nòrd-èst d'Israèl al delà de 200 m jos lo nivèl de la mar e amb una superfícia de 144 km². Es traversat pel riu de Jordan. Es situat a 250 m jol nivèl de la mar. Sus sas ribas se trapa mantun vilatge ligat a l'istòria del cristianisme (Tiberiàs, Cafarnaom, Betsaida, Magdala e d'autres) e foguèt lo teatre de nombroses episòdis de la vida evangelica de Jèsus. Ric en peisses, es conegut per sas tempèstas violentas. Constituís actualament una ressorsa idraulica importanta per lo país. D'òbras de canalizacion an permés lo provesiment de las ciutats en aiga doça e l'irrigacion amb finalitats agricòlas, essencialament dins lo desèrt de Nèguev.

D'autras caracteristicas :

Longor: 21 km

Largor: 12 km

Prigondor: entre 42 e 48 m

Annalament: 700 000 000 m³ d'aiga recebuda e 500 000 000 m³ d'aiga emetudaSus la riba oèst del lac foguèt bastida la ciutat de Tiberiàs, a 210 m jos lo nivèl de la mar. Capitala de Galilèa, foguèt fondada e bastida per Eròdes Antipas en l'onor de l'emperaire roman Tibèri. Es uèi una ciutat costièra de 31 000 abitants, coneguda per sas fonts termalas de proprietats terapeuticas, ont plòu mens de 50 jorns per an e ont la temperatura mejana ivernala es de 20 °C.

Ancianament i aviá a l'oèst las tribús d'Isacar e Zabulon, e a l'èst la de Manasseh. Plini menciona una ciutat sus sa riba nomenada Tariquea e ditz que lo lac èra de còps que i a nomenat coma aquesta ciutat. Plaçat a la termièra entre Israèl e Siria, dempuèi l'ocupacion israeliana de las nautors de Golan, la riba orientala es complètament contrarotlada per aqueste estat, doncas Siria a perdut son accès al lac.

Maria Magdalena

Maria de Magdala o Maria Magdalena o mai simplament Magdalena, es, dins lo Nòu Testament, una discipla de Jèsus que lo seguèt fins als jorns darrièrs. Los quatre evangèlis la designan coma lo primièra testimònia de la Resurreccion, que foguèt missionada per n'avertir los apòstols.

Una error correnta es de confondre Maria Magdalena amb Maria de Betania , es pas tanpauc la pecairitz qu'onchèt lo Crist de perfum (en Luc 7,36-50 per ex). Aquela confusion es legendària.

Aquela santa catolica se fèsta lo 22 de julhet.

Nòu Testament

Lo Nòu Testament o Novèl Testament o Navèth Testament tanben dich Testament Grèc o d'Escrituras grègas, es lo recuèlh dels libres de la Bíblia crestiana escrits après la naissença de Jèsus Crist. Aquel tèrme foguèt utilizat pels primièrs crestians per descriure la lor relacion amb Dieu (segon 2Co 3:6-15 e Ai 19:15-20), en fasent referéncia al "pacte novèl" entre Dieu e l'umanitat en oposicion al "pacte ancian" o "Ancian Testament", tractat amb lo pòble d'Israèl: Dieu, qu'als temps ancians aviá establit son aliança amb aquel pòble, faguèt una nòva e definitiva aliança amb l'umanitat entièra, mejanç son Filh, Jesus Crist, çò que, après aver anonciar la bona novèla de la salvacion, foguèt condemnat a morir sus la crotz e ressuscitèt lo tresen jorn..

A l'entorn d'aquela afirmacion fondamentala de la fe dels primièrs crestians nasquèt lo Nòu Testament o la Novèla Aliança, un recuèlh de vint-e-sèt escrits, redigits gaireben totes pendent la segonda mitat del sègle I.

Samuel ibn Tibbon

Samuel ibn Tibbon (ebrieu : שמואל בן יהודה אבן תבון Shmoel ben Ieoda ibn Tibbon, en arab : ابن تبّون), foguèt un rabin, mètge e filosòf jusieu dels sègles XIIen e XIIIen (Lunèl, 1150 - Marselha, 1230).

Es famós subretot per sas traduccions d'òbras de la literatura rabinica d'arab en ebrieu, en particular la de la Guida dels perplèxes de Maimonides

Tir (Liban)

Tir es una granda vila du Liban. Cap luòc del Caza de Tyr dins la Mouhafazah del Sud Liban. La vila de Tir es situada a 70 quilomètres al Sud de Beirot e a 35 quilomètres al Sud de Sidon.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.