Tanakh

Tanaḥ [תנ״ך] es un acrònim qu'identifica la Bíblia josièva, coincidís en granda partida amb l'Ancian Testament crestian, levat los libres deuterocanonics (los libres que foguèron acceptats dins lo canon crestian pas qu'a la fins del sègle XVI, es a dir: Los dos libres del Macabèus, Judit, Tobias, Saviesa, Siracida e Baruc; tampauc fan pauc partit del Tanaḥ Bèl e el dragon e Susanna, que dins els deuterocanonics forman els dos darrièrs capítols de Danièl). L'acronime de la Tanaḥ se basat sus les letras ebraïcas inicialas de caduna de les tres partidas del tèxte:

  1. Torah [תורה], que significa "lei", "ensenhament" e/o "instruccion". També es anomenat Chumash [חומש] que significa "cinc", en referéncia als cinc libres de Moïses. En grèc es lo "Pentateuc".
  2. Neviïm [נביאים], que significa "Profètas".
  3. Ketuvim [כתובים], que significa "escrits".

Lo Tanaḥ se nomena egalament Mikra o Miqra [מקרא] ('lectura').

Entire Tanakh scroll set

Libres del Tanaḥ

Los libres de la Torah foguèron anomenats amb la primièra paraula més important qu'apareís dins lo tèxte. Los noms son pas las traduccions de l'ebrièu, mas venon dels noms Grècs creats per a la traduccion ebraïca de la Septuaginta, que venguèron la basats dels noms rabinics que descrivon la tematica dels libres.

  • La Torah (Pentateuc) conten:
  1. Genèsi [בראשית]
  2. Exòde [שמות]
  3. Levitic [ויקרא]
  4. Libre dels Nombres [במדבר]
  5. Deuteronòmi [דברים]
  • Los libres dels Neviïm ("Profètas") son:
6. Libre de Josué [יהושע]
7. Libre dels Jutges [שופטים]
8. Libres Samuèl (I & II) [שמואל]
9. Libres dels Reis (I & II) [מלכים]
10. Libre d'Isaïas [ישעיה]
11. Libre de Jeremias [ירמיה]
12. Libre d'Ezequièl [יחזקאל]
13. los dotze profètas menors: [תרי עשר]
I. Libre d'Osèa[הושע]
II. Libre de Joèl [יואל]
III. Libre d'Amós [עמוס]
IV. Libre d'Abdias [עובדיה]
V. Libre de Jonàs [יונה]
VI. Libre de Miqueas [מיכה]
VII. Libre de Nahum [נחום]
VIII. Libre d'Abacuc [חבקוק]
IX. Libre de Sofonias [צפניה]
X. Libre d'Agèu [חגי]
XI. Libre de Zacarias [זכריה]
XII. Libre de Malaquias [מלאכי]
  • Los Ketuvim ("Escrits") són:
14. Libre dels Psalmes [תהלים]
15. Libre dels Provèrbis [משלי]
16. Libre de Jòb [איוב]
17. Cantic dels Cantics [שיר השירים]
18. Libre de Rut [רות]
19. Libre de las Lamentacions [איכה]
20. Eclesiastas [קהלת]
21. Libre d'Estèr [אסתר]
22. Libre de Danièl [דניאל]
23. Libre d'Esdras - Libre de Nehemias [עזרא ונחמיה]
24. Libres de las Cronicas (I & II) [דברי הימים]
4Q120

4Q120 qu'ei un papir deu Libe deu Levitic de la Bíblia deus Setanta (version grèga deu tèxt ebrèu) deu sègle Ièr abC, trapat a Qumran dens la tuta numèro 4. Lo manuscrit qu'ei servat au musèu Rockefeller a Jerusalèm, subdividit en 97 fragments, 31 deus quaus son estats deschifrats. Lo tetragrama o nom divin que i ei transcrit « ΙΑΩ », en Lv 3:12 (fragment 6); 4:27 (fragment 20).

Ancian Testament

L'Ancian Testament o las Escrituras Ebraïcas (tanben nomenadas la Biblia Ebraïca) es la primièra partida de la Bíblia crestiana, qu'explica l'istòria dempuèi la creacion de la Tèrra fins a la darrièra profecia de la venguda del messias, realizada 400 ans abans de l'èra crestiana.

La designacion 'Anciana Testament' proven del grèc Η Παλαια Διαθηκη, E Palea Diathiki, que significa "ancian pacte", en referéncia a l'ancian pacte de Dieu amb l'umanitat (subretot amb lo pòble elegit d'Israèl) de qui vendriá lo messias nos salvar. Aquela denominacion ven en contrapunt amb lo "nòu pacte" ('Nòu Testament') entre los òmes e Dieu realizat amb la venguda del Crist sus tèrra.

Los tèxtes que la compausan coincidisson mai o mens amb la Tanakh del judaisme, pasmens aquela conten los meteisses libres que l'Ancian Testament canonic crestian, coincidisson pas ni dins l'òrdre ni en los noms.

Arca d'Aliança

L'arca d'Aliança (var. archa d'Aliança) (en ebrèu ארון העדות, Aron ha'Edut, « arca deu testimoniatge ») qu'ei un cròfe longarut de husta cobèrt d'aur guardat per dus anjos d'aur massarcís qui conten las Taulas de la Lei (Dètz Comandaments) balhadas per Diu a Moïses au som deu mont Sinai, ce ditz lo raconte biblic.

« Que haràn donc ua arca de husta d'acacia, de duas cobdadas e mieja de longor, d'ua cobdada e mieja de largor e d'ua cobdada e mieja de hautor.

Que la placaràs d'aur pur; que la placaràs au dehens e au dehòra; e que haràs dessús ua motladura d'aur tot a l'entorn.

Que honeràs quate anèths d'aur e que'us hicaràs au sons quate còrns; dus d'un costat e dus de l'aute.

Que haràs barras d'acacia, qui placaràs d'aur

e que passaràs las barras dens los anèths deus costats de l'arca entà poder portar-la.

Las barras que demoraràn dens los anèths de l'arca; que seràn immudablas.

Que hicaràs dens l'arca lo testimoniatge qui't balharèi.

Puish que haràs un propiciatòri d'aur pur la longor deu quau serà de duas cobdadas e mieja e la largor d'ua cobdada e mieja.

Que haràs dus querubins en aur batut a las duas extremitats d'aqueth propiciatòri.

Hè un querubin a una extremitat e l'aute querubin a l'auta extremitat; que haràs los querubins a las duas extremitats.

Los querubins qu'auràn las alas estenudas en haut entad emparar lo propiciatòri; qu'estaràn cap e cap e qu'espiaràn de cap au propiciatòri.

Que hicaràs lo propiciatòri dessús de l'arca e que hicaràs dens l'arca lo testimoniatge qui't balharèi. »

— Exòde 25:10-21

Bíblia

La Bíblia es un ensems de tèxtes considerats coma sacrats pels josieus e los crestians. Los diferents grops religioses pòdon inclure diferents libres dins lors canons, dins un òrdre diferent. Los quite tèxtes dels libres son pas sempre identics d'un grop religiós a l'autre.

La Bíblia recampa un ensems d’escriches plan variats (recits de las originas, tèxtes legislatius, istorics, sapiencials, profetics, poetics, agiografias, epistòlas) que la redaccion s’escalona entre los sègle VIII a II AbC per l'Ancian Testament, e la segonda mitat del sègle I al començament del II ApC pel Nòu Testament.

La Bíblia ebraïca se dich en ebrieu « TaNaKh », acronim format a partir dels títols de sas tres partidas constitutivas: la Torah (la Lei), los Neviïm (los profètas) e los Ketovim (los autres racontes). Els traducha en grèc ancian a Alexandria. Aquesta version — la Septuaginta — es utilizada a partir del sègle V per Jeròni d’Estridon per completar sa traduccion latina de la Bíbla — la Vulgata — a partir de l'ebriue puèi, al sègle IX, pels « apòstols dels Eslaus » Ciril e Metòd per traduire la Bíblia en eslavon.

La Bíblia crestiana, que conéis diferents canons segon las epòcas e las confessions, es constituida de doas partiadas: l'Ancian Testament, qu’utiliza lo Tanakh atal o aumentat d'unes libres e lo Nòu Testament comun a fòrça Glèisas crestianas e amassant los escrichs relatius a Jèsus Crist e sos discípols. S’agís dels quatre Evangèlis canonics, dels Actes dels Apòstol, de las Epistòlas e de l'Apocalipsi.

Deuteronòmi

Lo Deuteronòmi es lo cinquen libre de la Bíblia ebraïca o Ancian Testament e darrier de la Torah (lo Pentateuc crestian). Conten los racontes daus darriers discors de Moïses aus israelitas e lo raconte de sa mòrt, avans l'entrada dins lo País de Canaan, sus l'autra riba de Jordan. Lo nom ven dau grec τὸ Δευτερονόμιον tò Deuteronómion « la segonda lei », perque forma un segond còde de leis, aprep 'queu de l'Exòde. En ebrieu se ditz דברים Devarim, valent a dire 'paraulas', que son los prumiers mots dau texte.

Genèsi

Lo libre de la Gènesi es lo primièr libre de la Torah (Pentateuc), e tanben lo primièr libre de la Tanakh, la Bíblia ebraïca, e de l'Ancian Testament crestian.

Lo nom del libre en ebrieu es בראשׁית Bərêšîth, qu'es lo primièr mot que foguèt escrich e que significa al començament de. Los cinc libres de la Torah foguèron nomenats en ebrieu amb lo primièr mot del tèxte. En grèc se nomenava Γένεσις Genesis, que significa "naissença", "creacion", "causa", "principi", "font" o "origina".

Jonatan (Bíblia)

Jonatan (en ebrieu: יְהוֹנָתָן / יוֹנָתָן « aqueste que Dieu a donat ») es un persontge biblic. Es prince del reialme d'Israèl a l'epòca ont son paire Saül es rei.

Los libres de Samuèl, de l'Ancian Testament, contan que s'amistiga amb lo jove Dàvid alara qu'aqueste es designat per prene lo tròn a Saül. La natura exacta d'aquesta relacion entre eles faguèt dempuèi de temps controvèrsias.

Jonatan morís amb son paire pendent una batalha contra los Filistèus al Mont Gelboe.

Josuè

Josuè (ebrieu: יְהוֹשֻׁעַ) Yĕhôshúa‘; grèc: Ἰησοῦς, arabi: يوشع بن نون Yūshaʿ ibn Nūn, turc: Yuşa) es un personatge de la Torà, es una de las espias d'Israèl (Num 13–14) e dins d'unes passatges l'assistant de Moïses. Es lo personatge central del Libre de Josué dins la Bíblia ebraica. Segon lo Libre de l'Exòde, lo Libre dels nombres e lo Libre de Josuè, venguèt lo menaire de las tribús d'Israèl après la mòrt de Moïses; son nom èra Hoshe'a lo filh de Nun, de la tribú d'Efraim, mas Moïses lo disiá Yehoshu'a (Josué) en Nombres 13:16, lo nom que li es conegut uèi; segon la Bíblia, nasquèt en Egipte abans de l'Exòde.

Levitic

Lo Levitic (Λευιτικός Leuitikós en grec ancian) es lo tresen daus cinc libres de la Torah (Pentateuc). Deu son nom au terme « levita », preire ebrieu eissit de la tribú de Leví. Lo nom ebrieu dau libre es ויקרא VaYikra 'E [Dieu] apelet'. Parla daus devers sacerdotaus en Israel, soslinhant la santetat de Dieu e lo còde de vida que deu èstre observat per lo pòble per fin de venir sant. Sa finalitat es d'ensenhar los preceptes moraus e los rituaus religiós de la lei de Moïses.

Libe d'Estèr

Lo Libe d'Estèr, o Rotlèu d'Estèr (מגילת אסתר Megillat Ester en ebrèu), qu'ei lo vint-e-unau libe deu Tanaḥ (Bíblia ebraïca). Que hè partida deus Ketubim, qui forman la tresau e darrèra partida deu Tanaḥ. L'istoricitat deu raconte qu'ei mesa en dobte: que sembla lo libe qu'estó concebut com ua apologia de la hèsta de Purim.

Que conta ua seria de hèitas debanadas devath lo rei pèrsa Xerxes I (aperat Aḥašveroš en ebrèu, transcriut Asouēros dens la Bíblia deus Setanta, Assuerus dens la Vulgata): Estèr, d'origina judiva, qu'ei la favorita deu rei Assuèr (aqueth Assuèr qui regnava despuish Índia dinc a Etiopia sus cent vint-e-sèt províncias, ce ditz lo tèxt). Mes lo gran visir Haman qu'a a l'idèa d'exterminar tots los judius. Alavetz, Mardoquèu que crida ajuda a la soa cosia Estèr tà obtiéner deu rei l'anullacion deu decret qui'us condemna. Assuèr, assabentat per Estèr, que pren mesuras tà proteger la populacion judiva e que condemna Haman e tots los sons hilhs a estar penuts. Fin finau, los judius qu'instauran ua hèsta annau aperada Purim tà celebrar lo miracle.

Libre daus Nombres

Lo Libre daus Nombres (traduch dau grec Αριθμοί Arithmoí) es lo quatren daus cinc libres de la Torah (Pentateuc). En ebrieu se ditz במדבר BeMidbar, valent a dire 'dins lo desert'. Detalha l'istòria israelita de la sortida d'Egipte a l'arribada a Sinai, Qadesh-Barnea e Moab. Deu son títol aus nombrós denombraments o recensaments daus israelitas que conten. 'Queu texte abòrda daus temas variats e òm i tròba daus racontes, daus textes de leis, de las profecias e de las listas genealogicas. Un de sos ensenhaments mai importants es que lo pòble de Dieu deu agir segon la fe, fasent fisança a sas promessas. Conta lo chastic infligit per Dieu a Israel per sa desobesissença. La tradicion atribuís la paternitat dau libre a Moïses, mas las tensions e contradiccions internas dau libre, lo vocabulari emplegat e las allusions a daus evenements istorics, situan son escritura entre los segles VIII e VI avC.

Libre dels Psalmes

Los Psalmes o Salmes (var. Psaumes, Saumes) (del grèc ψαλμός psalmos, mot que designa una melodia jogada al saltèri), tanben apelats Psaltièr o Saltièr (var. Psautièr, Sautièr...) son un libre de la Bíblia, lo primièr de la seccion dels Ketuvim, segon lo canon de la Bíblia ebraïca. En ebrieu se sonan ספר תהילים Sefer Tehilim, valent a dire "libre de las lausenjas". Dins la tradicion jusieva, lo Libre dels Psalmes es devesit, per analogia amb la Torah, en cinc libres separats per de doxologias. L'estudi textual a mostrat mantun grop de psalmes en rason de lors semblanças; las formas principalas son los imnes, los planhs individuals, los planhs collectius, las cançons de fe (« En Tu ai fe »), las cançons de lausenja (o mercés) individualas, los psalmes reials, los psalmes sapiencials.

Menorah

La menorah (מנורה en ebrieu) es lo chandelier de set branchas que sa construccion fuguet prescricha dins lo libre de l'Exòde, chapítol 25, versets 31 a 40, per venir un daus utils dau tabernacle e pus tard dau temple de Jerusalem. Lo mot ven dau prefix me indicant l'origina de 'na chausa, associat a la raiç ebrieva norah, de nur (flama) au femenin, valent a dire « de la flama », « que proven de la flama »; 'questa flama, segon la Cabala, es la šeḥinah o « preséncia de Dieu ». La menorah es dempuei l'antiquitat un daus simbòus dau judaïsme.

La forma de la menorah, coma es representada sus l'arc de Tit, o enquera sus lo mosaïc de la sinagòga Shalom al Yisrael de Jerico (segle V), es inspirada de 'na varietat de sàlvia, planta fòrça aromatica de la familha de la menta que buta en Judea, Salvia palaestina, tanben apelada sàlvia d'Israel. La descripcion biblica que se tròba dins l'Exòde (25:31-36), utiliza daus termes botanics aicí coma branchas, flors, petals, calicis...

Maimonides ne dessenhet 'na varianta en Y dins un de sos tractats midrashics: tres branchas drechas a l'est, tres a l'oest e una au centre. 'Questa forma en Y, segon la Cabala, deviá remembrar las set branchas dau delta dau Nil; e son òli sant, las aigas sacradas dau Nil que devián pas jamai mancar.

Moïses

Moïses (משה Moše en ebrèu), aperat peus judius « Moïses lo noste mèste » (משה רבנו Moshe Rabeinu) qu'ei segon la tradicion lo fondador de la religion judiva, lo judaïsme.

Papir Oxyrhync 3522

Lo Papir Oxyrhync 3522 qu'ei un fragment de papir deu Libe de Jòb 42:11-12, de la Bíblia deus Setanta (version grèga deu tèxt ebrèu) deu sègle Ièr abC, trapat a Oxyrhync. Lo manuscrit qu'ei servat a l'Ashmolean Museum a Oxford. Lo tetragrama o nom divin que i ei escriut en letras paleoebraïcas.

Papir Oxyrhync 5101

Lo Papir Oxyrhync 5101 qu'ei un papir deu Libe deus Psaumes de la Bíblia deus Setanta (version grèga deu tèxt ebrèu) deus sègles Ièr o IIau (50-150), trapat a Oxyrhync. Lo manuscrit qu'ei servat a l'Ashmolean Museum d'Oxford, subdividit en fragments. Lo tetragrama o nom divin que i ei escriut en letras paleoebraïcas.

Pecat

Dins lo contèxtes abraamicas, lo pecat es l'acte de violacion de la lei divina. Se pòt tanben fa referéncia a la violacion de la relacion ideala entre l'individú e Dieu, o quina que siá desviacion de l'òrdre ideal de la vida umana. Pecar se definit coma "mancar la cibla".Lo tèrme pecat compren una granda varietat d'accions, dempuèi la pichona mòstra de vanitat fins a l'assassinat. Lo catolicisme fa referéncia als pecats menors coma de pecats venials, que fan partit de la vida umana e compòrtan de consequéncias sus tèrra, e sens repenténcia, perlongan lo purgatori après la mòrt, per que la persona pòsca arribar al cèl. Al subjècte del "Purgatori", "la màger partida dels primièrs Paiures de la Glèisa parlan d'un fuòc purificator, pasmens se se pòt pas dire s'a un de fuòc real o esperital". Per contra, los piègers pecats se nomenan de pecats mortals e an per consequéncia d'anar a l'lnfèrn s'i a pas una contricion perfiècha o son confessats coma cal. Los pecats d'una vida inchalhenta se considèran destructors e son de pecats màgers. Amb lo concèpte pecat original los crestians fan referéncia a la tendéncia inevitabla dels umans a pecar, que passa de generacion en generacion perque Adam e Èva an pecat. Lo Cristianisme se neteja parcialament amb lo baptisme. Per l'indoisme un pecat es quina fauta que siá que crèa un marrit estat de karma. Lo judaïsme distinguís tres tipe de pecats: una fauta non intencionada, una fauta per emocion incontrolabla mas sens intencion d'otratjar Dieu e un pecat amb intencion expressa de s'aluenhar de la lei divina. Los musulmans veson lo pecat coma que siá qu'ane contra los comandaments de Dieu.

L'origina del mont es lo latin (peccātum) e pasmens lo precedent concèpte reconegut es lo grèc (hamartia) venent que la Bíblia se traduguèt del grèc al latin e del latin. En grèc vòl dire literalament ‘mancar la cibla’ o simplament error.

Reina de Saba

La reina de Saba (arab: ملكة سبأ malika-t Saba ; ebrieu:מלכת שבא melket Shava ; ge'ez : ንግሥተ ሳባ nəgəstä Saba) es mencionada dins de recits biblics, coranics e ebraïcs coma avent regnat sul Reialme de Saba, que s'espandissiá del Iemèn al nòrd de l’Etiopia e en Eritrèa.

Lo racontes e detalhs de l'entra entre la reina e lo rei Salamon a Jerusalèm varian segon las fonts. La reina es descricha coma una femna sublima, considerada per Salamon coma una prigonda saviesa e d'una nauta intelligéncia. Segon la legenda, la reina de Saba es la filha d'una jinn o esperit nomenat Umeira e de al-Himiari Bo-Scharh, vizir de Sharahbil Yakuf, rei de Saba (Himyar, al Iemèn). L'enfant aviá la beutat d'una hori (creatura du paradís) e pèrd sa maire fòrça jove. Fa una visita al rei Salamon per s'assegurar de sa granda saviesa; met a l'espròva amb d'enigmas (per ex. «quina aiga es doça e amara a l'encòp?»...).

Satan

Satan (שטן śāṭān en ebrieu) es un terme de la Bíblia significant « adversari » / « èsser un adversari » o « acusaire » / « èsser un acusaire » (au sens de calomniador); sos la forma de verbe, apareis 6 còps dins lo texte massoretic de la Bíblia ebraïca, que 5 dins lo Libre daus Psalmes (38, 71 e 109) e 1 dins lo Libre de Zacàrias (3:1); sos la forma de nom, se pòt aplicar a d'èssers umans, de creaturas celestas o 'na allegoria; lo rei Dàvid es per exemple qualificat aitau per los filisteus, es a dire d'adversari militar (1 Samuel 29:4); eu mesme qualifica aitau Abishai, un membre de sa cort, per 'ver propausat de condemnar a mòrt un ancian opausant au rei (2 Samuel 19:23); dins sa letra a Hiram de Tir, òm vei lo rei Salamon utilizar lo terme per significar qu'a pas mai d'enemic que menace son reiaume (1 Reis 5:18); pus tard, quand Hadad d'Edòm e Rasin de Siria atacan son reiaume, son qualificats aitau; dins 4 passatges de la Bíblia, lo terme es utilizat per designar de creaturas celestas: Libre daus Nombres 22:22 e 22:32, Prumier Libre de las Cronicas 21:1, Libre de Zacàrias 3:1 e Libre de Jòb (capítols 1 e 2); lo nom apareis egalament coma 'na figura allegorica dins lo tresen capítol dau Libre de Zacàrias; dins lo Prumier libre de las Cronicas, lo mot apareis a la forma indefinida e 'quò es lo sol endrech dins la Bíblia ebrieva ente 'questa forma designa ben tot un nom pròpri (« Satan ») e non pas un nom comun (« un satan »); 'queste passatge indica que Satan incitet Dàvid a recensar lo pòble; dins lo passatge parallel dau Segond libre de Samuel, au contrari, Dieu es a l'origina dau recensament. Dins la literatura judiva de l'epòca ellenistica, ben tot sos l'influéncia de la religion persa e dau dualisme zoroastrian, se desvolopa la demonologia dins lo judaïsme; dins 'questa literatura postbiblica, Satan apareis coma lo nom d'un demòni que figura dins lo Libre daus Jubileus (23:29) e dins l'Assompcion de Moïses (10:1); lo texte de l'Apocalipsi de Moïses conten 'na legenda sus la transformacion de Satan en àngel de lutz e sa cooperacion emb la serp per enganar Eva.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.