Samària

Samària (שומרון Šomron en ebreu, literalament « tor de vigia ») es lo nom istoric e biblic de la partida meridionala de l'ancian reiaume d'Israel, entre Galiea (au nòrd) e Judea (au sud), auei principalament en Cisjordania. Son nom ven de la vila anciana de Samària, capitala dau reiaume d'Israel de -880 a -720, près de l'actuala vila de Naplosa.

Lo gentilici es samaritan -a.

Confronta la vau de Jezreel o d'Esdrelon (au nòrd), lo flume de Jordan (a l'est), lo mont Carmel (au nòrd-oest), la plana de Šaron (a l'oest) e los monts de Jerusalem (au sud). Es 'na region montanhosa mas los soms ne son pas fòrça nauts e rarament atenhen 800 metres d'altitud: lo mont Garizim (881 m, luec sent daus samaritans); lo mont Ebal (940 m, luec de culte daus israelitas pendent lo periòde daus Jutjes); e lo mont Ḥazor (1 200 m, que marca la frontiera geografica entre Samària e Judea). Las condicions climaticas dins la region son bonas.

Segon la Bíblia, Samària era compausada daus territòris de las tribús d'Efraïm e de Manassés. Segon lo raconte biblic, a l'epòca d'Aḥab (entre -874 e -853) fuguet sovent assetjada per Hadadezer, rei d'Aram-Damasc. Istoricament, en -722, fuguet annexada per los assirians au cors de la chasuda dau reiaume d'Israel e 'na partida de la populacion deportada en Assiria (lo rei Sargon II ditz qu'aviá fòrabandit 27 290 personas de Samària, mas sembla qu'un grand nombre d'entre ilhas torneren dans lor país pauc de temps après, en -715, per las revòltas daus esclaus contra Sargon). Los dos Libres daus Reis acusan mai tard la populacion de Samària d'èsser compausada de colons venguts de Babilònia o de Siria e convertis a 'na religion ebraïco-pagana.

Los abitants dau reiaume de Juda fugueren a lor torn deportats a Babilònia en -586, tornant a lor país a la fin dau segle V avC; 'queus exiliats judius escarteren los samaritans de las òbras de reconstruccion dau Temple de Jerusalem. "Samaritan" venguet sinonim per ilhs d'eretgia e d'impuretat. Los samaritans eran pasmens fideus a la Torah, practicant la circoncision e lo Šabbat; edifiqueren un temple au mont Garizim a la fin dau segle IV avC que seriá destruch per Joan Ircan I en -108. Emb 'na populacion de 'peraquí 800 personas en 2015, los samaritans son 'na de las minoritats etnoreligiosas mai pitas dau mond.

Israel antique regions
Situacion de Samària entre las regions anticas de Palestina.
SamariaHellenisticTower
Roïnas ellenisticas de la vila de Samària, anciana capitala dau reiaume d'Israel.
-722

Aquesta pagina concernís l'an -722 del calendièr gregorian.

-724

Aquesta pagina concernís l'an -724 del calendièr gregorian.

1099

Cronologia mensuala:Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec

Cronologias tematicas:Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt

Aquesta pagina concernís l'an 1099 del calendièr gregorian.

Apòstol

Un apòstol, del grèc classic ἀπόστολος (apostolos, "aquel qu'es mandat luènh") es un messatgièr e ambaissador.

Dins la tradicion crestiana, los apòstols, un pichon grop de dotze pessonas, causits d'entre los discípols de Jèsus, èran de josieus enviats per Jèsus per presicar l'Evangèli, d'en primièr sonque als josieus e après als gentius, dins tot lo mond antic. Èran al total dotze personas.

Segond l'Evangèli de Luc, "Cridèt cap a el los sieus discípols, e d'entre eles ne causiguèt dotze, e qu'el nomenèt apòstols" (Luc 6:13).

Se vei, pasmens, que, après la ressurreccion de Jèsus, d'autres òmes foguèron mandats (enviats) coma apòstols de la Glèisa crestiana, en compliment del poder que Jèsus daissèt a Sa Glèisa de parlar al Sieu nome. Son los primièrs presbitas (aqueles a que uèi son coneguts coma paires, de las glèisas localas), passant lo nombre inicial dels 12 apòstols (que son los davancièrs dels evesques).

Lo tèrme d'apòstol es designat per un trabalh especific dins l'estrutura del cap de la Glèisa. Mai tard, aquela carga serà d'espandre lo mensatge de l'evangèli per de novèlas contrada, organizant la vida crestiana entre los fidèls. La foncion es responsable de la formulacion de las questions doctrinalas, en reson amb los ensenhaments de Dieu.

Bíblia

La Bíblia es un ensems de tèxtes considerats coma sacrats pels josieus e los crestians. Los diferents grops religioses pòdon inclure diferents libres dins lors canons, dins un òrdre diferent. Los quite tèxtes dels libres son pas sempre identics d'un grop religiós a l'autre.

La Bíblia recampa un ensems d’escriches plan variats (recits de las originas, tèxtes legislatius, istorics, sapiencials, profetics, poetics, agiografias, epistòlas) que la redaccion s’escalona entre los sègle VIII a II AbC per l'Ancian Testament, e la segonda mitat del sègle I al començament del II ApC pel Nòu Testament.

La Bíblia ebraïca se dich en ebrieu « TaNaKh », acronim format a partir dels títols de sas tres partidas constitutivas: la Torah (la Lei), los Neviïm (los profètas) e los Ketovim (los autres racontes). Els traducha en grèc ancian a Alexandria. Aquesta version — la Septuaginta — es utilizada a partir del sègle V per Jeròni d’Estridon per completar sa traduccion latina de la Bíbla — la Vulgata — a partir de l'ebriue puèi, al sègle IX, pels « apòstols dels Eslaus » Ciril e Metòd per traduire la Bíblia en eslavon.

La Bíblia crestiana, que conéis diferents canons segon las epòcas e las confessions, es constituida de doas partiadas: l'Ancian Testament, qu’utiliza lo Tanakh atal o aumentat d'unes libres e lo Nòu Testament comun a fòrça Glèisas crestianas e amassant los escrichs relatius a Jèsus Crist e sos discípols. S’agís dels quatre Evangèlis canonics, dels Actes dels Apòstol, de las Epistòlas e de l'Apocalipsi.

Cisjordania

Cisjordania es lo territòri de l'Orient Mejan localizat sus la riba occidentala de Jordan, delimitat a l'èst per Jordan e la Mar Mòrta, e a l'oèst per la linha verda, la linha del cessament al fuòc que separa lo territòri de l'Estat d'Israèl. Lo territòri de Cisjordania es administrat per Israèl, mas governat coma una nacion autonòma per l'Autoritat Palestiniana..

Desèrt de Judèa

Lo desèrt de Judèa (en ebrieu: מִדְבַּר יְהוּדָה, Midbar Yehuda, en arab: صحراء يهودا, Sahara Yahudan) es un desèrt situat en Israèl e en Judèa-Samària, territòri controversiat ara ocupat per Israèl.

Es tanben conegut jol nom de Yeshimon (יְשִׁימוֹן), significant « desèrt » o « èrm ». Montanhós, se situa a l'èst de Jerusalèm e davalant cap a la mar Mòrta. Pel desèrt passan d'oèds e de barrancs, d'una prigondor mai sovent 365 m a l'oèst e de 183 m a l'èst.

Eròdes lo Grand

Eròdes Ier lo Grand (en ebrieu הורדוס הגדול), filh d'Antipater, nasquèt a Ascalon en -73 e mòrt a Jerico en -4. Èra rei de Judèa -37 a sa mòrt.

Eròdes lo Grand es un dels personatges màger de l'istòria de l'epòca del Segond Temple. Son istòria es subreto coneguda pels escrichs de Flavi Josèp en quals, inspirats dins un primièr obratge pels escrichs del secretari d'Eròdes Nicolau de Damas, li son pro favorables. Un segond obratge corrigís enseguida lo primièr, benlèu jos l'influéncia de sas relacions amb los les josieus de Roma.

Eròde es plaçat jol tròn de Jerusalèm pels Romans. Per apiejar sa sobeirenetat, lèva lo poder politic als prèires qui dirigissián Judèa dempuèi lo començament de l'epòca del Segond Temple. Per alunhar tota rivalitat politica susceptibla de menaçar son poder, fa assassinar son esposa Mariamne e tanben mai d'uns dels sieus enfants.

Mas sa reputacion de crudeltat es subretot deguda a un passatge de l'evangèli de Matèu (2, 16-18). Selon que, los grands prèires e los escribs del pòble avián anonciat la naissança a Betelèm del « rei dels Josieus », e Eròdes, per paur d'un futur rival temporal, l'aviá fa cercar per tuar. Avent pas encontrat (Fugida en Egipte), ordonèt la mesa a mòrt de totes los enfants mascles del luòc edats de mens de dos ans, esperant que ne serà. Aquel recit remembra aquel de cpmençament de l'Exòde ont lo faraon d'Egipte auriá ordonat lo murtre dels primièrs nascuts mascles dels esclaus ebrieus.

Joan (apòstol)

Joan (en ebrieu יהוחנן Yehohānan significant literalament Dieu es misericordiós) es un Josieu del sègle I vengut discípol de Jèsus. Dins los evangèlis sinoptics (evangèli de Marc, evangèli de Matèu e evangèli de Luc) e lo libres dels Actes dels Apòtols, e tanben dins una fin aponduda a l'Evangèli de Joan, « Joan, filh de Zebedèu », aparéis dins los primièrs de la lista dels dotze apòstols (Marc 3: 16-19, Matèu 10: 2-5 e Luc 6: 13-16), amb son fraire Jaume dich lo màger.

La tradicion crestiana atribuís a l'apòstol Joan l'Evangèli de Joan (identifica l'apòtol al « Discípol que Jèsus amava »), e tanben tres epistòlas, e l'Apocalipsi, que l'autor se presenta coma avent recebut una vision de Jèsus Crist dins l'illa de Patmos: es lo còrpus joanic. Aquela paternitat es contestada, pasmens, per un grand nombre d'istorians modèrnes. Unes d'aqueles istorians assimilan l'autor de l'evangèli dich "segon Joan" a Joan lo Presbitre, e non pas a l'apòstol Joan.

Judèa

La Judèa (de l'ebrieu יהודה, Yehudah) es lo nom istoric e biblic d'una region montanhosa que correspond uèi a una partida de Cisjordania e del sud d'Israèl. Son nom ven de la tribú de Juda que constituissiá le territòri. Dins l'Antiquitat, es una region puslèu alunhada de relièu escalabrós. La Judèa foguèt lo centre de mai d'un reialme e províncias anticas: lo reialme de Juda a l'edat del fèrre, la província pèrsa de Yehoud Medinata, las dinastias dels asmoneans e dels erodians puèi la provícia romana de Iudaea.

Jèsus de Nazaret

Jèsus de Nazarèt o Jèsus Crist, foguèt un jusieu de Galilèa, benlèu nascut entre l'an 7 e l'an 5 abC.. Apareis dins lo mitan de Joan Batista abans de s'engatjar, amb unes dels seus discípols, dins una corta carrièra de predicacion itineranta d'un a dos ans e mièg, subretot en Galilèa, en practicant de garisons e exorcismes. Provòca vam e fervor, çò que suscita la mesfisança de las autoritats politicas e religiosas, abans d'èsser arrestat, condemnat e crucificat vèrs l'an 30 a Jerusalèm al moment de la fèsta jusieva de la Pasca, jos l'administracion del prefècte Ponç Pilat.

L'anóncia de sa resurreccion pels seus discípols, que lo reconeisson coma lo messias o Crist e transmeton son istòria e los seus ensenhaments, balha lòc a la naissença del Cristianisme. Pels crestians, Jèsus Crist es lo filh de Dieu, lo Messias anonciat dins l'Ancian Testament e enviat als òmes per los salvar. Dins l’islam, Jèsus se sona Îsâ e n'es un profèta màger.

Lo resson de son messatge, transmés per las diferentas Glèisas crestianas, e las interpretacions que faguèt sorgir, influencièron diferentas culturas e civilizacions pendent l'Istòria. Inspirèt una importanta produccion teologica, literària e artistica. Sa naissença se pren coma origina convencionala dels calendièrs julian — dempuèi lo Sègle VI — e gregorian, e lo dimenge, vengut jorn de repaus setmanièr en celebracion de sa resurreccion, adoptat al delà del mond crestian. Aquela importància contrasta amb lo periòde breu de sa predicacion e lo pauc de rèstes istorics. Jèsus, lo coneissèm subretot mercés a la literatura del Novèl Testament.

Nòu Testament

Lo Nòu Testament o Novèl Testament o Navèth Testament tanben dich Testament Grèc o d'Escrituras grègas, es lo recuèlh dels libres de la Bíblia crestiana escrits après la naissença de Jèsus Crist. Aquel tèrme foguèt utilizat pels primièrs crestians per descriure la lor relacion amb Dieu (segon 2Co 3:6-15 e Ai 19:15-20), en fasent referéncia al "pacte novèl" entre Dieu e l'umanitat en oposicion al "pacte ancian" o "Ancian Testament", tractat amb lo pòble d'Israèl: Dieu, qu'als temps ancians aviá establit son aliança amb aquel pòble, faguèt una nòva e definitiva aliança amb l'umanitat entièra, mejanç son Filh, Jesus Crist, çò que, après aver anonciar la bona novèla de la salvacion, foguèt condemnat a morir sus la crotz e ressuscitèt lo tresen jorn..

A l'entorn d'aquela afirmacion fondamentala de la fe dels primièrs crestians nasquèt lo Nòu Testament o la Novèla Aliança, un recuèlh de vint-e-sèt escrits, redigits gaireben totes pendent la segonda mitat del sègle I.

Palestina (istorica)

Palestina (del latin Palæstina, a son torn del grèc Παλαιστίνη Palaistinē, que son etimologia remonta al nom dels filistèus) es una region de l'Orient Mejan, dins lo Levant mediterranèu, a l'èst del flume de Jordan.

Correspond aperaquí a las regions de Galilèa, de Judèa e de Samària.

Lo gentilici es palestinian -a.

Après la revòlta de Bar Koḥbà (132-135) l'emperaire roman Adrian cambièt lo nom de Judèa en Syria Palaestina (en prenent lo nom dels filistèus, que èran d'ancians enemics dels jusieus). Lo territòri apertenguèt successivament, dempuèi lo sègle IVen, a l'empèri Bizantin, al califat Omeia, al califat abbassida, als turcs selchokidas, als fatimidas, al reialme de Jerusalèm, als mamelocs, a l'empèri otoman e a l'empèri britanic (jos mandat de la Societat de las Nacions).

Ponç Pilat

Ponç Pilat (En latin Pontius Pilatus) èra un governaire (prefècte) de la

província romana de Judèa entre los ans 26 e 36 de la nòstra èra, successor de Valeri Grat.

Es conegut per èsser l'òme, que, segon los Evangèlis, condemnèt

Jèsus a morir per la crotz jos la demanda dels grands sacerdòts del temple,

après que se ne lavèt las mans. Fòrça detalhs de sa vida nos son

desconeguts e foguèron completats per fòrça legendas. La Glèisa Ortodoxa Etiopiana lo venèra coma sant, doncas que crei que se convertiguèt al cristianisme

Dins sa carrièra coma governaire de Judèa ensagèt de romanizar la província çò que provoquèt d'afrontaments amb los dirigents josieus. Un exemple d'aquela politica es l'introduccion dins la vila de Jerusalèm d'imatges pel culte de Cesar o l'enssag de bastir un aqüeducte amb los tresaurs del temple. A causa de sa supausada tiraniá, se produguèt una revòlta a Jerusalèm e s'espandiguèt en ‎Samària la repression que causèt fòrça mòrts. Los samaritans se planguèron al governaire de Siria, Luci Vitelli, que lo capvirèt (36) e l'envièt a Roma per respondre fàcia l'emperaire.

Arribèt a Roma pauc après la mòrt de TibèriT lo 15 de març de 37. Eusebi dich que se suïcidèt al començament del regne de Calígula, lo successor de Tibèri, benlèu tanben en 37.

De supausadas letras e d'Actes de Pilat son de documents fals fabregats pels primièrs crestians unes sègles mai tard.

Primièra Crosada

La primièra crosada (var. primiera crosada, primèira crosada, primèra crosada, purmèra crotzada) es una crosada que se debanèt de 1096 a 1099 après, entre autres, lo refús intervengut en 1078 dels turcs seleucidas de daissar liure lo passatge als pelegrins crestians cap a Jerusalèm.

Reiaume d'Israèl

Lo Reiaume d'Israèl (var. Reialme d'Israèl) (ממלכת ישראל Mamleḥet Yisrael en ebrieu) èra un estat antic situat dins lo nòrd de Palestina, que sa capitala èra Samària. Se formèt vèrs 930 avC après la division dau reiaume ebrieu de Salamon fins a sa conquista per l'Empèri Assirian en 720 avC. Aguèt un ròtle politic important dins la region au sègle VIII avC.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.