Reconquèsta

Era Reconquèsta (var. Reconquista) ei eth nòm que se coneish damb eth internacionaument ath procès istoric qu'es reiaumes crestian deth nòrd dera Peninsula Iberica conquistèren per medi d'eth progressivament l’Al Andalós. Se considère que comencèc en 722 coma resisténcia des societats montanhudes a l’auanç des musulmani damb era Batalha de Covadonga e finalizèc en 1492 damb era conquista deth reiaume de Granada. Segons era istoriografia mès recenta eth tèrme reconquèsta ei istoricament inexacte, atengut qu'es reiaumes crestiani que conquistèren eth territòri andalosin se constituïren coma societats dempús de l’aucupacion islamica dera peninsula, maugrat es esfòrci de bèri monarques castelhans entà presentar-se coma eretièrs dirèctes der ancian reiaume visigòt de Toledo. Ath delà ath delà, segons aguesta interpretacion actuau, reconquèsta ei un concèpte parciau, atengut que sonque presente era vision crestiana d'aguest complèxe procès istoric, esbiaixant eth punt d'enguarda des andalosins. Donques s'a suggerit coma nòms alternatius Conquista crestiana o Conquista feudau d’Al Andalós, o dirèctament era Colonizacion feudau dera Peninsula Iberica, entre d’auta denominacions, que non pòrten era carga ideologica deth concèpte de reconquèsta. Bèri istorians, en tot atier as cambiaments poblacionals associats ara expansion des reiaumes crestiani, an prepausat eth tèrme repoblament. Cau auer present tanben qu'era colonizacion d'Al Andalós non ei cap hèt exclusiu ispanic, donques que s’explique er un contèxt europèu caracterizat pera expansion dera societat feudau dempús deth nuclèu originau deth Feudalisme, ath centre dera Euròpa Occidentau, cap ara periferia, en tot èster atau un procès istoric qu'arrespon as madeishi paramètres que d'auti processi contemporanèus coma era conquista e colonizacion anglesa d'Irlanda, era expansion alemanda ar èst deth arrís Elba (procès coneishut damb eth tèrme tanben ideologic de Drang nach Osten o “Marcha ar Èst”), e era expansion franca en Tèrra Santa mejançant es Crosades e era creacion deth reiaume croat de Jerusalèm, entre d’auta.

Escena de batalla libro de cántigas de Alfonso X El Sabio
Scèna d'ua batalha deth libre de cantigues d'Alfons X eth Savi

Antecedents

Eth periòde tardoroman

Ath sègle V er afeblit Empèri Roman de Cogant demanèc as Visigòts, un pòble barbar fòrtament romanizat e qu'ère federat ar Empèri, qu'expulsèssen es Vandals e Alans de Hispània. Coma pagament pera sua leiautat, es Visigòts arreceberien aguesta província romana e eth sud de Gàllia coma foedus. Damb era deposicion deth darrèr emperaire roman per Odoacre en 476 es Visigòts governèren aguesti territòris coma reiaume independent, prumèr coma Reiaume de Tolosa e, dempús dera desbranda a mans des Franqui en 507 ara Batalha de Vouillé, unicament a Hispània coma Reiaume de Toledo. Atau e tota era aportacion de poblacion des Visigòts ara peninsula siguec fòrça redusida.

L’aucupacion musulmana dera peninsula

Reconquista4
Guerrers Crestiani e musulmani

Ara mòrt deth rei visigòt Vítiza, en 710, se produsic un conflicte entre es partidaris dera monarquia ereditària damb es hilhs deth rei mòrt deuant, e es partidaris dera monarquia electiva en favor deth nau rei Rodrigo, un conflicte qu'auie, atau madeish, un hons religiós entre catolics e arrians. En 711 eth comde de Ceuta, Julian, que refugiar era familha e es partidaris de Vítiza e que mantiege relacions damb eth governador de Tingis, Tariq ibn Ziyad, e eth sòn emir Mussa ibn Nussayr, demanèc ajuda as poblacions arabes e berbères deth nòrd d’Africa entà intervier ath conflicte e sostier-li er era sua luta contra Roderic. Es istorians difereixen en çò que tanh ara intencion de Mussa er aguest moment dera istòria; ja sigue que planejava ua conquista complèta, ua invasion limitada entà confirmar ua aliança, o sonque un atac entà afeblir es fòrces de visigotiques. Es fòrces musulmanes derrotèren Roderic que segons es legendes aurie mòrt ara batalha de Guadalete en 711, a causa en partida pera desercion des tropes jos eth sòn comandament a peticion der avesque Oppas (eth nebot que, Àquila, n'ère hilh de Vítiza). Dempús dera batalha, eth domeni visigòt se va desmembrar, e Àquila rendec es sues tèrres en 712. Pendent es tres ans següents es musulmani aucupèren era rèsta de l’anciana Hispània mejançant pactes damb era noblesa visigotica. En 713 queiguec Toledo e en 714 Saragossa. L’exercida araba-berber contunhèc cap ath nòrd fins èster derrotat per Eudes d'Aquitània apròp de Tolosa en 721, e fin finau per Carles Martèl en 732 ne la batalha de Tors. Es musulmani, alavetz, se van assentar tara peninsula iberica, en tot establir un emirat subordinat, nominalment, ath califa de Damasc. Era major part des nòbles visigòts mantengueren es sues proprietats e eth sòn estatut sociau en tot convertir-se ath islam, atengut qu'eth cambiament de govèrn non afectaue seriosament es sues activitats quotidianes. Es divisions comtaus se mantengueren, mès era administracion locau cambièc; es musulmani aucupèren es lòcs clau atengut que cap non-musulman podie governar un musulman. Era poblacion de crestians e josivi les calie someter-se ath Còde d'Umar, qu'asseguraue era supremacia der islam sus es autes religions. Dempús d'alavetz se coneishec ath territòri musulman dera peninsula coma Al Andalós. Era region nòrd de Hispània, trauessada pera sarrada Cantabrica, ère demorada pendent eth prumèr millenni aC per grops tribals qu'es estrangèrs nomentauen asturs, cantabres e vascons. Non poderen èster conquistadi pes romans e ath sègle I August les isolèc en tot entornejar-les damb campaments romans, d’a on dempús sorgirien ciutats coma Leon e Pampalona. Aguestes poblacions de montanha non romanizades resistiren tanben a l’aucupacion musulmana, en tot crear-se atau es prumèrs grops de resisténcia ath nòrd dera peninsula.

Annibal Barca

Annibal Barca (en fenician Hanni-baal significa « qu'a la favor de Baal » e barca, « tròn »), plan sovent nomenat Annibal, nascut en 247 AbC a Cartage (al nòrd-èst de la Tunis actuala en Tunisia) e mòrt per suicidi en 183 AbC, en Bitinia (près de la Bursa actuala en Turquia), foguèt un general e òme politic cartaginés, sovent considerat coma un dels mai grands tacticians militars de l’istòria.

Visquèt dins un periòde de tension dins lo Bacin Mediterranèu, alara que Roma començava d'impausar sa poténcia en Mediterranèa occidentala: aprèp la presa de Sicília e de Sardenha, consequéncia de la Primièra Guèrra Punica, los Romans envièron de tropas en Illiria e contunhavan la colonizacion de l'Itàlia del Nòrd. Elevat, segon la tradicion istoriografica latina, dins l'òdi de Roma, èra, segon sos enemics, a l’origina de la Segonda Guèrra Punica que los Ancians nomenavan « guèrra d’Annibal ».

A la fin de l’an 218, daissèt Ispània amb son armada e traversèt los Pirenèus, puèi los Alps per anar al nòrd d’Itàlia. Pasmens, capitèt pas a prene Roma. Segon qualques istorians, Annibal possedava pas alara lo material necessari a l’ataca e al sètge de la vila.

Per John Francis Lazenby, seriá pas lo manca d’equipaments, mas aquel de l'avitalhament e son ambicion politica qu'empachèron Annibal d’atacar la ciutat. Mas, capitèt a mantenir una armada en Itàlia pendent mai d’una decenni pasmens sens arribar a impausar sas condicions als Romans. Una contra ataca d'aqueles darrièrs l'obliguèt a tornar cap a Cartage ont foguèt fin finala desfach a la batalha de Zama, en 202 AbC.

L’istorian militar Theodore Ayrault Dodge li donèt l'escai de « paire de l'estrategia » a causa que son mai grand enemic, Roma, adoptèt enseguida qualques elements de sa tactica militara dins son pròpra arsenal estrategic. Aquel eretage li balhèt una reputacion fòta dins lo monde contemporanèu ont èra considerat coma un grand estratègi par de militars coma Napoleon Bonaparte e lo duc de Wellington. Sa vida serviguèt mai tard de sinòpsis a fòça films e documentaris.

Barca levantina

Lo tèrme barca levantina es lo genric per l'ensembles de la barcas de vela de diferentas regions, amb caracteristicas pròprias, e de trachs generals. Gausisson d'un grand prestigi per sas qualitats de mar, sa siloèta e velocitat e se conéis fins a las aigas americanas.

Lo nom de barca s’associava tradicionalament a una mena d’embarcacions mediterranèa de talha e de capacita variablas armejada d'un arbre unic e una vela latina, embarcacions que podián tanben se desplaçar a rem. Dins la Illlas Balearas, Valéncia e Catalonha la denominacion èra simplament barca. Los estrangièrs al territòri d’origina l'abjectivan: barca malhorquina, barca menorquina, barca valenciana, barca catalana.

Es una nau de pèsca tradicionala que s'utilisa per tota la còsta occidentala de Mediterranèa. Al sègle XIX, pels pescadors de San Francisco (o en general per totes los balenièrs) èra la classa de vaissèl amb un tipe d'aparelh ("catalan rig" o "catalan sail").

Cartagena (Espanha)

Cartagena es una vila de la Region de Múrcia, capitala legislativa d'aquela comunautat e capitala comarcala del Camp de Cartagena. Tanben es el cap de la província maritima. Amb un airal de 550 km² la vila compta 215 186 abitants (2009).

Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona

La Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona es una catedrala dels sègles XII e XIII situada sus la comuna lengadociana de Vilanòva de Magalona.

Èra estat bastida dins la ciutat insulària visigòta de Magalona.

Es un monument istoric de França dempuèi 1840.

Dinastia de Bogonha

La Dinastia de Borgonha designa los ostals reial de Portugal, Galícia, Leon e Castelha, e que governèron aqueles païses, respectivamene, entre 1096 e 1383, 1126 e 1230 e 1126 e 1368, pasmens s'an pas una origina comuna. La dinastia de Borgonha regnanta al Portugal ven de l'ostal ducal de Borgonha, pel Comte Enric de Borgonha, essent una branca cabdeta de la dinastia capeciana, e la dinastia de Borgonha regnant en Leon e en Castela ven de l'ostal comtal de Borgonha, pel comte Raimond de Borgonha, paire de l'emperaire Anfós VII de Leon e Castelha.

Invasions anglesas de l'arriu de la Plata

Las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata designan duas temptativas (respectivament en 1806 e 1807) deu Reiaume Unit de préner las colonias espanhòlas de l'arriu de la Plata en proheitant de la flaquessa d'Espanha e de l'eslonhament deus sons territòris coloniaus. Deu punt de vista de l'istòria argentina, que hon un catalisator de la Revolucion de Mai e de la Guèrra d'Independéncia pr'amor que muishèn au pòble de Buenos Aires la flaquessa de la monarquia espanhòla e la capacitat deus creòles (qu'ei a díser deus argentins) a dehéner sols.

Durant la purmèra invasion, en 1806, las òstes anglesas que prengón e qu'ocupèn Buenos Aires durant 45 días abans que los creòles gavidats peu francés Jacques de Liniers e la tornessen gahar. Aqueth episòdi qu'ei conegut com la Reconquèsta.

Durant la segonda invasion, en 1807 que hon directament acassada de Buenos Aires en la temptant de préner. Aqueth episòdi qu'ei conegut com la Dehensa.

Entà emparar Buenos Aires ua milícia de patricians (qu'ei a díser de sordats creòles d'aquesta patria) que ho creada e que demòra uei lo dia dab lo nom de 1èr Regiment d'Infanteria "Patricios". Durant la reconquèsta los Ussars deu bearnés Joan Martin de Pueyrredon que's destaquèn.

Portau d’Argentina

Ispània

Ispània èra lo nom donat, al temps l'Empèri Roman, a la Peninsula Iberica. Englobant las províncias Hispania Tarraconensis, Hispania Baetica (la futura Espanha) e Lusitania (Portugal e Extremadura), alara que dins una primièra division las doas darrièras formavan una unica província (Hispania Ulterior) en contrapés a l'Hispania Citerior.

Oran

Oran (en arabiوهران, Wahrān, «dels dos leons») es una vila del nòrd-oèst d'Argeria, situada sus la broa de Mediterranèa. Amb prèp de 700 000 abitants poiriá venir la segonda vila del país. Es la capitala de la wilaya (província) d'Oran.

Republica de Venècia

La Republica de Venècia dicha la Serenissima (en venecian, Serenìsima repùblica de Venessia) èra un Estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la Mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman.

La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial.

A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.

Rogièr Bernat II de Fois

Rogièr Bernat II, dich lo Grand (1195 - † 26 de mai de 1241) foguèt comte de Foia de 1223 a 1241. Èra lo filh de Ramon Rogièr, comte de Fois, e de Felipa.

Rotland (de Roncesvals)

Rotland (Hruodland en francic), mòrt en 778 à Roncesvals, es un cavalièr franc, comte urban de Trèvas puèi comte de las Marchas de Bretanha, encargar de defendre la frontièra del reialme dels Francs contre los Bretons, e – segon la legenda – nebot de Carlesmanhe. Donèt son nom a la brèca de Rotland e a la Cançon de Rotland.

Segon la Vita Karoli Magni, òbra escricha entre los ans 829 e 836 per Eginhard, monge e cronicaire, los vascons massacrèron Rotland e tota son armada pendent la batalha de Roncesvals.

Lo rei Carles I, futur Carlesmanhe, menèt efectivament sas tropas a Saragossa a la demanda del wāli de la vila, Sulayman ibn al-Arabi, mas aqueste èra estat remplaçat entre temps, Carles trobèt las pòrtas de la vila tancadas. De despièch, l'ala occidentala de l'armada franca, menada pel rei, rasa las defensas de la vila navarrenca de Pampalona, que pasmens avián resistit a la pression musulmana.

Lo 15 d'agost de 778,, en represalhas, de Vascons ratrapèron e decimèron la rèiregarda de l'armada del rei Carles, fòrça armada, alara que passava una val prigonda dempuèi Roncevals. Rotland e d'autres nobles i trapèron la mòrt,.

Sagont

Sagont (en catalan Sagunt, e en castelhan Sagunto), es istoricament conegut coma Morvedre, tanben foguèt nomenat Arse, es una vila del País Valencian que se tròba en la comarca del Camp de Morvedre.

La vila a dos centres urbans: lo centre istoric al pè del castèl e del teatre roman, e lo Pòrt de Sagont, situat sus la còsta a 4 quilomètres del centre istoric. La municipalitat compta 65 595 abitants (L'Institut Nacional d'Estadística d'Espanya, 2011), repartits entre aqueles 5 quilomètres que separan la plaja de l'antic castèl roman, la majoritat d'aqueles (prèp de 40589) del quartièr del Pòrt. Tanben i a encara 4 quartièrs menor: l'Almardà, El Baladre, Gausa, Montiver.

Sant Ebons

Ebons (nascut a Sarrancolin, comtat de Comenge, Gasconha (Occitània), mòrt en 1104, tanben conegut coma Ebontius, Ebon, Pontius o Ponce, l’evesque de Roda e Barbastre, Aragon. Lo foguèt un monge d’òrdre de Sant Beneset, apuèi abat en monastèri de Santa Fe dins Concas e apuèi un evesque dins Roda d’Isabena. Durant de sèti de Barbastre lo rèi Pèire I d'Aragon a mandat lo dins Roma amb una demanda trasportar la diocèsi de Roda dins Barbastre. Lo a recebut de bula pontifícia de papa Pascal II e apuèi de reconquèsta de Barbasre en 1101 a consacrat la mosqueta de Barbastre coma una catedrala, a transportat aquí la residença d’evesque. Es venerat coma sant per la Glèisa Catolica Romana. Sant Ebons de Sarrancolin es festejat lo 12 de setembre.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.