Protoïstòria


La Protoïstoria se situa cronologicament entre la Preïstòria e l'Istòria. Las fonts per son estudi son gaireben totalament arqueologicas, encara que i a tanben de tradicions oralas. Es una epòca de desvolopament cultural de civilizacions distintas, del començament de l'escritura e de la metallurgia. Es generalament ligada amb la segonda Edat del Fèrre.

Barra de navigacion entre los periòdes de l'Istòria

Preïstòria

Protoïstòria

Istòria

Paleolitic Mesolitic Neolitic

Edat del Coire Edat del Bronze Edat del Fèrre

Antiquitat Edat Mejana Edat Modèrna

Antiquitat

L'Antiquitat o l'Edat Antica es lo primièr periòde de l'Istòria ; comença amb l'invencion de l'escritura. Pasmens, dins lo cas d'Egipte per exemple, las darrièras descobèrtas mòstran qu'aquela invencion correspond pas totjorn a una rompedura dins los autres domenis de la civilizacion. L'emplec de l'escritura favoriza l'aparicion de l'estat; çaquelà se coneisson d'estats sens escritura coma l'Empèri inca, e dins lo cas d'Egipte, l'invencion de l'escritura es un procèssus que se pòt seguir a travers l'estilizacion progressiva dels pictogramas dels vases del millenni IV. Las primièras civilizacions de l'Antiquitat espeliguèron vers 3000 abans N.S. gràcias a de condicions favorablas coma lo cambiament climatic consecutiu a la fin del darrièr periòde glaciari, que permetèt l'invencion de l'agricultura ; pus precisament las anam trobar dins de regions coma Mesopotamia e Egipte, ont los flumes permeton d'asagar. Aquò fai del Pròche Orient e del Bacin Mediterranèu un grand fogal de civilizacions, amb en mai de la civilizacion egipciana que floriguèt tres mila ans, Sumèr, Babilònia, los empèris assirian e itita, los fenicians e los ebrieus, Grècia e Roma.

D'autres fogals de civilizacion foguèron lo d'Indus, que se coneis plan mal, e de sègles daprès las civilizacions d'Índia e de China.

Se remèrca qu'en Mesopotamia coma en Egipte, en China e en Índia, la naissença de l'Estat es ligada a la necessitat d'una autoritat fòrta per l'organizacion de l'asagatge. D'unes pensan quitament que l'Estat nasquèt d'aquela necessitat : aquela ipotèsi se sona ipotèsi idraulica de la naissença de l'Estat; mas es rebutada pels istorians serioses.

Chassean

Lo Chassean qu'ei ua cultura preïstorica deu Neolitic Mejan qui's desvolopè, haut o baish, enter 4200 e 3500 ans abans l'èra crestiana.

Que deu lo son nom au site eponim de Chassey-le-Camp, vilatge deu departament de Sòna e Léger, en Borgonha, los elements deu quau estón lo purmèr còp descrivuts per Joseph Déchelette en 1912. Lo tèrme qu'estó arreprés per Joan Arnal[Jean Arnal] en 1950 entà designar l'ensemble de las industrias deu « Neolitic occidentau » (Windmill Hill a Avebury, Almeria, Michelsberg, Lagozza, Cortaillod...). Rapidament, aquera définicion hèra englobanta qu'estó revisada per Ramon Riquet[Raymond Riquet] (1959) qui arretiengó l'etiqueta chasseana entà las produccions deu Neolitic Mejan francés. Que's destria despuish ençà un Chassean meridionau (Mieidia-Pirenèus, Auvèrnhe, Borgonha, Lengadòc-Rosselhon, Provença-Aups-Còsta d'Azur e nòrd de Itàlia) en mei d'un Chassean septentrionau dens lo Bacin Parisenc.

Portal de la Preïstòria

Cultura campanifòrma

La cultura campanifòrma o simplament lo Campanifòrme se desvolopèt en Euròpa Occidentala entre aperaquí 2800 – 1800 abans nòstra èra, cobrissent l'Eneolitic e lo Bronze Ancian. Deu son nom als gòts ceramics en forma tipica de campana trobats dins las sepulturas.

Cultura de Hallstatt

En istòria antica, la civilizacion de Hallstatt o Prumièr atge dau ferre es 'na cultura dau centre-oest d'Euròpa que dura de -1200 a -500. Succedís a l'atge dau bronze finau et precedís lo periòde de La Tène o Segond atge dau ferre (fin de la Protoïstòria). S'estend au nòrd daus Alps vers Chequia, Baviera, e lo nòrd de l'Àustria. 'Questa cultura es generalament considerada per los istorians coma lo breç daus pòbles celtas, o au mens de populacions dominadas per daus eleits indoeuropeus de lengas celtas. Prend son nom de 'queu d'un site arqueologic que se tròba a Hallstatt dins la region de Salzkammergut en Àustria.

Cultura dels camps d'urnas

La cultura dels camps d'urnas es una civilizacion indoeuropèa de l'Edat del Bronze desvelopada en Euròpa Centrala, caracterizada per de necropòlis d'incineracion.

Es devesida en tres fasas: preliminara, colonizadora, e d'estabilizacion.

Edat Modèrna

L'Edat Modèrna es una dei grandei sosdivisions cronologicas de l'istòria; es un tèrme utilizat per leis istorians per se referir au periòde d'Euròpa Occidentala e sei colonias situat entre l'Edat Mejana e l'Edat Contemporanèa. Se considèra tradicionalament que comença amb la casuda de l'Empèri Roman d'Orient (casuda de Constantinòble) (1453) o la descubèrta d'America (1492) e que s'acaba en 1789 amb lo començament de la Revolucion Francesa.

Aqueu periòde se caracterizèt per lo creissement de l'importància de la sciéncia, per lo progrès tecnologic rapid e per lo desvolopament embrionari de la politica civila e de l'economia capitalista. La transicion de l'Edat Mejana a l'Edat Modèrna foguèt pas subita; lei fenomèns principaus liats a la modernitat (lo capitalisme, l'umanisme, leis nacions-estat e d'autrei) s'èran ja gestats dempuei annadas anterioras, encara que dau sègle XV au XVI la rapiditat dei cambiaments e la consolidacion d'aquestei fenomèns foguèron consideradas coma lo començament d'una epòca novèla. Lo procèssus de transformacion comencèt amb lo passatge d'una economia agrària e rurala, basada sus un sistèma politic feudau, a una economia comerciala, mercantila e urbana, basada sus un sistèma politic organizat dins de nacions-estat. Aquela revolucion comencèt au sègle XII amb la consolidacion de mai d'una nacion-Estat e amb la conquista o l'union d'autrei. L'actor sociau dau cambiament foguèt la borgesiá, que favorissiá l'umanisme, leis arts e leis innovacions tecnologicas e scientificas. Es politicament una epòca de predominança clara de la monarquia, amb d'embrions dei país actuaus. Se produtz una expansion territoriala o colonialisme. I a un resorgiment dei ciutats, gràcias au comèrci e au melhorament dei comunicacions. La borgesiá s'impausa progressivament coma classa dominanta. Se produsiguèt una creissença demografica considerabla, liada a la descreissença de la mortalitat, gràcias au progrès scientific. La sciéncia, en fach, creis en prestigi e qualitat gràcias a la predominança de la rason, subretot dins lo periòde apelat Illustracion. I a tres estils artistics basics: la Renaissença, lo Barròc e lo Neoclassicisme. Pendent l'Edat Modèrna lo poder de la religion descreis. Lei luchas religiosas continuan, e se produtz la reforma dau Protestantisme.

Edat dau Fèrre

L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.

L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.

L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).

Edat de la Pèira

L'Edat de la Pèira es un periòde de la Preïstòria ont l'òme crea d'aisinas de pèira. Se devesís en Paleolitic (que significa « pèira anciana »), Mesolitic (del grèc μεσος mesos 'mejan' e λίθος lithos 'pèira', literalament « edat mejana de la pèira ») e Neolitic (« pèira novèla »).

Comencèt amb los primièrs ominids del genre Homo que talhèron la pèira (Homo habilis...) fa entre 1,9 e 1,6 milions d'ans. Foguèt remplaçada per l'Edat del Bronze, qu'aguèt luòc entre 6000 abC e 2500 abC. Lo Paleolitic es l'epòca dels caçaires e culheires de fruches, tijas e canas, dels umans nomadas e de l'empleg d'ustensilhas de pèira o d'òs.

Edat del Bronze

L'Edat del Bronze es lo nom balhat pels arqueològs a una fasa dins la cultura umana, intermediària entre l'Edat de la Pèira e l'Edat del Fèrre, quand las armas e las aisinas foguèron, coma una règla generala, fargadas de bronze.

Es un periòde de la civilizacion caracterizat pel desvolopament de la metallurgia e de las tecnicas d'extraccion del coire e dels minerals que permetèron la fabricacion d'aliatges per obténer lo bronze. Fa partida de la preïstòria e seguís lo Neolitic dins la màger partida del mond. Se desvolopèt en Euròpa entre 1800 e 700 abC dividida en tres fasas: lo Bronze Ancian de 1800 a 1500 abC, lo Bronze Mejan de 1500 a 1200 abC e lo Bronze Final de 1200 a 700 abC. Per l'Orient Mejan s'establisson las datas seguentas: lo Bronze Ancian de 3500 a 2000 abC, lo Bronze Mejan de 2000 a 1600 abC e lo Bronze Final de 1600 a 1200 abC.

Se caracteriza per la creissença demografica, l'abandon parcial de la transumància (migracions sasonièras) e la tendéncia lenta al sedentarisme. L'òme viu generalament dins de baumas mas tanben dins de tucs estrategics e dins de vilatges abrigats. L'inumacion (enterrament) se fa dins de baumas e de dolmèns probablament bastits de per abans, ara tornar utilizats, en mai d'autres novèls. Son caracteristicas las ponchas de sageta e los objèctes de pimpa. L'art presenta de figuras de pèira e de dessenhs de scènas de mòrt. La descobèrta del coire, de l'estam e del bronze, faguèron se mòure mantun pòble en cèrca d'aquestes metals, emportant amb eles lors règlas culturalas e lors tecnicas. L'utilizacion del metal fa créisser la complexitat de l'estructura sociala de las comunautats, e apareisson de luchas tribalas. Lo mestritge del metal determinava lo poder e la riquesa, çò que donèt naissença a una minoritat de privilegiats, en front d'una majoritat de subordenats. Las culturas neoliticas vivián dins los plans e practicament avián pas d'armas, mas ara se fan de besonh per las guèrras entre grops opausats. Tre abans 1700 abC, los besonhs defensius dels grops fan que bastiguèron lors abitats en luòcs de bon defendre; dins los cavòts començan d'abondar las armas. Dins la Peninsula Iberica l'Edat del Bronze es marcada per l'existéncia de doas culturas que començan al Neolitic: la cultura de l'Argar, nomenada tanben cultura almerienca - Fasa III, successora de la cultura de Los Millares o cultura almerienca - Fasa II, d'origina orientala, benlèu siriana, amb de possiblas influéncias egipcianas. E la cultura campanifòrma. Lo coire foguèt lo primièr material que los metallurgistas aprenguèron de trabalhar e pus tard, de durcir amb d'estam. Mantun pòble trabalhèt lo bronze sens aver conegut lo coire o utilizèt los dos a l'encòp, mas aquò foguèt pas lo cas general encara que se produsiguèt fòrça sovent perque los pòbles utilizavan çò que ne dispausavan dins lors territòris. Lo coire s'obten en d'epòcas e de luòcs divèrses. L'emplec del coire en Orient Mejan remonta a una data anteriora a 4000 aC (benlèu tanben cap a 5000 aC). L'aliatge considerat corrècte èra 90-10 mas dins un grand nombre de descobèrtas arqueologicas la proporcion es tostem inferiora a 94-6. Lo coire èra abondós en Chipre, que ancianament se disiá Alashiya, e apuèi se nomena Cyprium, derivat del mot coire (l'entretòc arribe al latin ont "coire" es cuprum). L'aur es anterior al bronze e benlèu al coire. Tanben dins la meteissa epòca que lo coire apareisson l'argent e lo mercuri; d'en primièr s'utilizèt l'estam per durcir lo coire, de còps mesclat amb de zinc. Per contra encara se mestrejava pas la tecnica de la fusion del fèrre. Lo coire s'obten de la malaquita e de l'azurita, e rarament dels sulfurs de coire. S'obtenon los nomenats coires negres, coire en brut e d'autras varietats. Lo coire se fond a 1 200 °C (mens que l'argent mas mai que l'aur). Se trapava dins la cuprita (coire roge), la tenorita (coire negre), la chalcorina e la covellina (combinada amb de sofre). Las piritas de coire (erubescita, bornitas e tetraedritas) èran una combinason de coire amb de sulfurs metallics. Tanben i aviá de coire dins fòrça minerals e dins mantuna sal (coma l'azurita e la malaquita). Los fondedors de bronze utilizavan de mòtles de pèira. Lo mòtle se compausava de doas parts: una d'elas ont avián fach l'uet (extrèmament afinat e precís) de l'objècte per crear, en mai d'una dobertura separada. Dins l'uet se li tirava lo metal fondut e dessús se flocava una pèira plana a manièra de tapa. Quand lo metal fondut se refredava s'introdusiá un conhet dins la dobertura per tal de separar lo mòtle de la tapa, e s'obteniá la figura. Pasmens, existisson pas força pèças de bronze. Lo material èra pas abondós. Se mestrejava la tecnica mas mancava la matèria primièra.

Edat del Coire

L'Edat del Coire (var. Edat deu Coeire, Edat dau Coire), tanben apelada Calcolitic (de Χαλκός khalkos 'coire' e λίθος lithos 'pèira') o Eneolitic, es una fasa intermediària entre lo Neolitic (o l'Edat Modèrna de la Pèira) e l'Edat del Bronze. Correspond a mantuna cultura que presentan de caracteristicas clarament diferenciadas, dins lo periòde entre 2500 e 1800 abC. Lo bronze es un aliatge de coire e d'estam e, abans d'utilizar lo bronze, s'utilizèt lo coire. Aquesta epòca es pas ben acceptada pr'amor que los primièrs coires èran generalament de bronze natural. Lo coire foguèt lo primièr metal qu'utilizèt l'èsser uman fa aperaquí 5000 ans, a la fin del Neolitic. L'utilizacion del coire dins la Peninsula Iberica se generaliza fa 4000 ans, en coïncidissent amb los bastiments megalitics e la cultura campanifòrma, representativa d'aquestas culturas calcoliticas e que se caracteriza per la decoracion per zonas. Una autra cultura caracteristica del Calcolitic es la Cultura de la Ceramica Cordada originària del nòrd d'Euròpa. Las doas culturas se desplacèron dempuèi lors implantaments originaris e emigrèron, benlèu butadas, cap a Euròpa (la França e l'Alemanha actualas).

Guardamar del Segura

Guardamar del Segura es una vila d'Espanha, situada dins la provincia d'Alacant (País Valencian). Sa populacion èra de prèp de 17 000 abitants (2011).

Istòria

L'Istòria es la sciéncia qu'estúdia lo passat de las societats umanas. En general, se considèra que l'Istòria comença amb l'invencion de l'escritura e que los temps que la precedisson constituisson la Preïstòria. Longtemps los istorians s'interessèron sonque a l'istòria politica qu'es lo raconte dels eveniments, dels règnes, de las guèrras, etc... mas dempuèi lo sègle XIX e subretot lo XX recèrcan totes los aspèctes del passat: istòria economica, sociala, culturala, religiosa, de las mentalitats, de la vida correnta... Per istòria (amb minuscula) se designa tanben lo passat de l'òme e mai lo passat en general : l'istòria d'una familha, l'istòria d'un edifici... Lo tèrme d'istòria designa tanben l'informacion scientifica del passat: per exemple, l'Istòria Naturala, o l'Istòria Geologica de la Tèrra. L'Istòria, coma disciplina intellectuala, fa pas partida de las sciéncias exactas senon de las sciéncias socialas e umanas e mai de las sciéncias literàrias. L'istòria se diferéncia de l'Arqueologia per sa referéncia essenciala a l'escritura.

La Tène

La Tène o Segond atge dau ferre es 'na cultura de la Protoïstòria que se desvolopa en Euròpa entre 450 avC e 25 avC. Considerada coma l'apogeu de la civilizacion celtica, succedís au Hallstatt (1300 avC a 400 avC) e se 'chaba emb la conquista romana e las migracions germanicas. Son nom ven dau site arqueologic de La Tène descubert en 1857 a Marin-Epagnier, a l'auriera dau lac de Neuchâtel en Soïssa.

Mesolitic

Lo Mesolitic es un periòde de transicion entre lo Paleolitic Final (Epipaleolitic) e lo Neolitic (entre aperaquí 10 000 e 5 000 ans abC en Euròpa). Correspond a una epòca postglaciària que menèt al cambiament de las costumas e de las aisinas, a l'aparicion d'un grand nombre de bòsques, a l'escantiment dels grands animals (mamot, rinocèros lanut, ors de las cavèrnas); lo rangièr migra e lo cèrvi, lo boquetin, lo singlar e lo cabiròl aumentan lor nombre e venon lo ferum favorit. Se caça tanben d'orses, de rainals, de gats de las montanhas, de taisses, d'autres mamifèrs pichons e d'ausèls. Lo cagaròl, pròpri dels climas umids e cauds, se multiplica e es manjat per milions. La pesca se desvolopa. En complement de la caça, los òmes pòdon alavetz culhir un grand nombre de fruches; las novèlas costumas alimentàrias modifican lors caracteristicas fisicas. Abandonan las caunas e bastisson d'ostals amb de marerials d'origina vegetala (fusta...), ran dels rius, luòc de descobèrta de mantun talhèr de silèx (pèira usada per la fabricacion d'aisinas e d'armas e per la produccion de fuòc).

Neolitic

Lo Néolitic, succedissent au Paleolitic e au Mesolitic, es un periòde de la Preïstòria caracterizat per daus chamnhaments tecnics e sociaus liats a l'adopcion per los grops umans d'un modele de subsisténcia fondat sus l'agricultura e l'elevatge.

Paleolitic

Lo Paleolitic es una etapa de la Preïstòria caracterizada per l'emplec d'aisinas de pèira talhada, encara que s'utilizèsson tanben d'autras matèrias primièras organicas per d'aisinas divèrsas: òs, asta, fusta, cuer, fibras vegetalas... (mal conservadas e conegudas). Es lo periòde pus long de l'istòria de l'èsser uman (en fach lo 99% ), e s'estend dempuèi 2,5 milions d'ans (en Africa) fins a 10 000 ans abans lo present aproximativament. Paleolitic significa etimologicament « edat anciana de la pèira » (del grèc παλαιός paleos « antic », e λίθος lithos « pèira »); lo tèrme foguèt creat per l'arqueològ John Lubbock en 1865, per oposicion a Neolitic (« edat modèrna de la pèira »). Constituís la màger part de l'Edat de la Pèira (per oposicion a l'Edat dels Metals). Lo Paleolitic se devesís tradicionalament en tres periòdes, lo Paleolitic inferior, lo Paleolitic mejan e lo Paleolitic superior; i a tanben un periòde terminal apelat Epipaleolitic (abans lo Mesolitic).

Periòde de Halaf

Lo Periòde de Halaf es un periòde de la Protoïstòria mesopotamiana situada entre 5 500 e 4 700 av. JC. Seguís lei Periòdes de Hassuna (5 800 - 5 500 av. JC) e de Samarra (5 600 - 5 000 av. JC) mai tèn de trachs pròpris fòrça particulars que semblan indicar una origina anatoliana. A son apogèu, s'estendiá en Mesopotamia Auta e existiá una zòna periferica larga de l'Anatolia Centrala a l'oèst de l'Iran actuau que copiavan sa terralha.

Periòde de Hassuna

Lo Periòde de Hassuna designa un periòde de la Protoïstòria de Mesopotamia Auta que comencèt vèrs 5 800 av. JC e s'acabèt vèrs 5 500. Son territòri de difusion èra centrada au sud de la vila actuala de Mossul. Sei caracteristicas principalas son lo desvolopament d'una arquitectura sedentària rectangulara de brica cruda ambé d'ostaus de mai d'un membre e una utilizacion crescuda de la terralha.

Periòde de Samarra

Lo Periòde de Samarra es un periòde de la Protoïstòria de Mesopotamia que va d'aperaquí 5 600 a 5 000 av. JC. Sembla èsser lo prolongament dau Periòde de Hassuna (5 800 - 5 500 av. JC) e èsser seguit dau Periòde de Halaf (5 500 - 4 700 av. JC). A respèct dau periòde precedent, es caracterizat per un afinament dei terralhas e l'aparicion d'estatuetas alongadas que prefiguran l'art dau Periòde d'Obeid.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.